حجتالاسلاموالمسلمین رسول چگینی در گفتوگو با ایسنا بیان کرد: جوان در این سفر، مفاهیمی مانند محبت اهلبیت(ع)، وفاداری، ایثار، صبر و مقابله با ظلم را نه فقط از طریق سخنرانی و کتاب، بلکه در متن یک تجربه واقعی لمس میکند. قرآن کریم در آیه ۳۲ سوره حج میفرماید: «وَمَن یُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِن تَقْوَی الْقُلُوبِ»؛ هرکس شعائر الهی را بزرگ بدارد، این بزرگداشت برخاسته از تقوای دلهاست. بر این اساس، مشارکت فعال در شعائر، میان لایه درونی ایمان و رفتار اجتماعی پیوند برقرار میکند. در روایت مشهور امام حسن عسکری(ع) نیز «زیارة الأربعین» یکی از نشانههای مؤمن شمرده شده است: «عَلَامَاتُ الْمُؤْمِنِ خَمْسٌ وَزِیَارَةُ الْأَرْبَعِینَ»؛ بنابراین اربعین به جوان کمک میکند تا دین را از سطح اطلاعات دینی به سطح هویت و سبک زندگی ارتقا دهد.
مدیر گروه امامت تطبیقی پژوهشکده امامت با بیان اینکه از منظر هویتشناسی، اربعین در شکلگیری «هویت روایی» و «حافظه جمعی» جوانان نقش مهمی دارد، اظهار کرد: هویت روایی یعنی انسان خود را در امتداد یک داستان تاریخی و ارزشی تعریف کند؛ در اربعین، جوان خود را صرفاً فردی متعلق به زمان حاضر نمیبیند، بلکه خویشتن را در ادامه روایت عاشورا و در کنار جبههای مییابد که بر محور عدالت، کرامت و مسئولیت در برابر ستم شکل گرفته است.
چگینی در ادامه اضافه کرد: زیارتنامه اربعین نیز امام حسین(ع) را کسی معرفی میکند که «فَأَعْذَرَ فِی الدُّعَاءِ وَمَنَحَ النُّصْحَ وَبَذَلَ مُهْجَتَهُ فِیکَ لِیَسْتَنْقِذَ عِبَادَکَ مِنَ الْجَهَالَةِ وَحَیْرَةِ الضَّلَالَةِ»؛ در دعوت مردم اتمام حجت کرد، خیرخواهی کرد و خون قلبش را در راه خدا بخشید تا بندگان را از نادانی و سرگردانی گمراهی نجات دهد. تکرار سالانه این روایت، عاشورا را از یک حادثه متعلق به گذشته به یک «الگوی تفسیر اکنون» تبدیل میکند و جوان میآموزد انتخابهای اخلاقی و اجتماعی خود را با معیار حسینی بسنجد.
نقش اربعین در بازتعریف «هویت فراملی، مشارکتی و تمدنی»
مدیر گروه امامت تطبیقی پژوهشکده امامت تصریح کرد: اربعین همچنین هویت فرهنگی جوان را از حالت بسته، قومی و فردگرایانه به هویتی «فراملی، مشارکتی و تمدنی» بازتعریف میکند. همنشینی ملتها، زبانها و فرهنگهای گوناگون در کنار خدمت داوطلبانه موکبداران، نوعی جامعهپذیری دینی عملی پدید میآورد که در آن، کرامت انسان، سخاوت، تعاون و برادری تمرین میشود؛ همان اصلی که قرآن در آیه ۱۳ سوره حجرات درباره تنوع ملتها بیان میکند: «وَجَعَلْنَاکُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا»؛ شما را ملتها و قبیلهها قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید.
وی افزود: گزارش تاریخی حضور جابر بن عبدالله انصاری و عطیه عوفی در زیارت قبر امام حسین(ع) نیز نشان میدهد که زیارت اربعین از آغاز، با ذکر خدا، وفاداری به آرمان شهید و اعلام همبستگی با راه او همراه بوده است. ازاینرو، اربعین برای نسل جوان هم «لنگر هویتی» در برابر سرگشتگی فرهنگی است و هم میدانی برای بازسازی هویت دینی بر پایه انتخاب آگاهانه، تجربه جمعی و مسئولیت اجتماعی؛ البته عمق این تأثیر زمانی بیشتر میشود که شور عاطفی سفر با معرفت تاریخی و رفتار اخلاقی پس از بازگشت همراه گردد.
چگینی با تأکید بر اینکه در میان مؤلفههای فرهنگ اربعین، «ولایتمداری آگاهانه» بنیادیترین نقش را در هویتسازی نسل جدید دارد، زیرا به سایر ارزشها جهت و معنا میبخشد، گفت: ایثار و همبستگی بدون یک منظومه معنایی ممکن است در حد هیجان جمعی یا نوعدوستی موقت باقی بماند، اما ولایتمداری به جوان پاسخ میدهد که به چه جبههای تعلق دارد، الگوی او کیست و بر اساس چه معیارهایی باید زندگی و موضعگیری کند. قرآن در آیه ۵۵ سوره مائده میفرماید: «إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا...»؛ ولیّ شما تنها خدا، پیامبر او و مؤمنانی هستند که نماز برپا میدارند و در حال رکوع زکات میدهند. در زیارت اربعین نیز زائر با عبارت «قَلْبِی لِقَلْبِکُمْ سِلْمٌ وَأَمْرِی لِأَمْرِکُمْ مُتَّبِعٌ» اعلام میکند که دل و عمل خود را با امام هماهنگ میسازد؛ بنابراین ولایتمداری در اربعین صرفاً ابراز محبت نیست، بلکه نوعی «مرجعیت هویتی» است که نظام ارزشها، تعلقات و انتخابهای جوان را سامان میدهد.
مدیر گروه امامت تطبیقی پژوهشکده امامت در ادامه با اشاره به مؤلفههای «ایثار و همبستگی» تصریح کرد: پس از آن، «ایثار و همبستگی» بیشترین تأثیر را دارند؛ زیرا ارزشهای دینی را از سطح گفتار به «تجربه زیسته و بدنمند» منتقل میکنند. جوان در مسیر اربعین، بخشندگی موکبداران، خدمت داوطلبانه، تحمل دشواری و همکاری انسانهایی با ملیتها و زبانهای متفاوت را مستقیماً مشاهده و تجربه میکند. این تجربه، مفاهیم قرآنی آیه ۹ سوره حشر «وَیُؤْثِرُونَ عَلَی أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ»؛ دیگران را بر خود مقدم میدارند، هرچند خود نیازمند باشند، و آیه ۲ سوره مائده «وَتَعَاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَالتَّقْوَی»؛ در نیکی و تقوا با یکدیگر همکاری کنید، را به واقعیتی ملموس تبدیل میکند.
تولید سرمایه اجتماعی
وی در ادامه با بیان اینکه از منظر جامعهشناختی، این مناسبات موجب تولید «سرمایه اجتماعی»، اعتماد میانگروهی و احساس تعلق به یک اجتماع فراملی میشود، افزود: ازاینرو، ایثار و همبستگی بیش از بسیاری از آموزشهای مستقیم میتوانند هویت دینی جوان را درونی کنند؛ زیرا او در اربعین فقط شنونده ارزشها نیست، بلکه خود یکی از کنشگران آنهاست.
چگینی همچنین با اشاره به اینکه عامل تعیینکننده در ماندگاری این هویت، «مسئولیتپذیری» است، اظهار کرد: یعنی جوان پس از بازگشت، خود را در برابر جامعه، حقیقت و سرنوشت دیگران مسئول بداند. زیارت اربعین هدف قیام امام حسین(ع) را چنین بیان میکند: «وَبَذَلَ مُهْجَتَهُ فِیکَ لِیَسْتَنْقِذَ عِبَادَکَ مِنَ الْجَهَالَةِ وَحَیْرَةِ الضَّلَالَةِ»؛ خون قلبش را در راه تو بخشید تا بندگانت را از نادانی و سرگردانی گمراهی نجات دهد. این فراز نشان میدهد که هویت حسینی، هویتی منفعل و مناسکی نیست، بلکه با آگاهیبخشی، خیرخواهی و اصلاح اجتماعی پیوند دارد.
این پژوهشگر دینی عنوان کرد: در یک جمعبندی، میتوان گفت ولایتمداری «جهت هویت»، ایثار و همبستگی «تجربه هویت» و مسئولیتپذیری «تداوم اجتماعی هویت» را تأمین میکنند. بیشترین اثر تربیتی اربعین نیز هنگامی پدید میآید که این سه سطح به یکدیگر متصل شوند: جوان امام را بهعنوان مرجع انتخاب کند، ارزشهای او را در مسیر تجربه کند و پس از اربعین آنها را به سبک زندگی و کنش اجتماعی پایدار تبدیل سازد.
مدیر گروه امامت تطبیقی پژوهشکده امامت بیان کرد: اربعین در برابر چالشهایی مانند تکثر الگوهای هویتی، فردگرایی افراطی، مصرفزدگی و هویتهای سیال فضای مجازی، میتواند برای نسل جوان نقش یک «لنگر هویتی» را ایفا کند. جوان امروز با روایتهای رقیب فراوانی درباره معنای زندگی، موفقیت و تعلق اجتماعی روبهروست؛ ازاینرو، هویت دینی هنگامی برای او ماندگار میشود که افزون بر استدلال عقلانی، دارای روایت الهامبخش و الگوی عینی باشد.
وی گفت: اربعین، زندگی انسان را در امتداد روایت عاشورا معنا میکند و الگوهایی چون آزادگی، عدالتخواهی، وفاداری و مقاومت اخلاقی را در اختیار جوان قرار میدهد. قرآن کریم در آیه ۱۱۹ سوره توبه میفرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَکُونُوا مَعَ الصَّادِقِینَ»؛ ای مؤمنان، تقوای الهی پیشه کنید و با راستکرداران باشید. اربعین این «با صادقان بودن» را از یک مفهوم ذهنی به احساس تعلق به یک جامعه تاریخی و ارزشی تبدیل میکند؛ جامعهای که امام حسین علیهالسلام محور هویت و معیار تشخیص حق در آن است.
مزیت اربعین در انتقال ارزشهای اسلامی
وی با اشاره به مزیت مهم اربعین گفت: مزیت مهم اربعین آن است که ارزشهای اسلامی را با زبان «تجربه، مشارکت و ارتباط» به نسل جدید منتقل میکند، نه صرفاً با آموزش مستقیم. جوان در مسیر اربعین، ایثار موکبداران، همکاری زائران، برابری افراد و همنشینی ملتها را مشاهده میکند و خود نیز در این شبکه خدمت و همدلی مشارکت دارد.
چگینی ادامه داد: بدینترتیب، اربعین نوعی «یادگیری مشارکتی» و «جامعهپذیری دینی غیررسمی» پدید میآورد که میتواند در برابر انزوا، خودمحوری و گسستهای نسلی مقاومت ایجاد کند. قرآن در آیه ۱۰۳ سوره آل عمران میفرماید: «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا»؛ همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید.
وی ادامه داد: همچنین امام صادق(ع) از پیروان خود میخواهد که با رفتارشان موجب زینت اهلبیت باشند: «کُونُوا لَنَا زَیْنًا وَلَا تَکُونُوا عَلَیْنَا شَیْنًا»؛ برای ما زینت باشید، نه مایه بدنامی ما. بنابراین اربعین زمانی بیشترین تأثیر هویتی را دارد که جوان خود را فقط «زائر» نداند، بلکه نماینده اخلاق اهلبیت(ع) در جامعه تلقی کند.
مدیر گروه امامت تطبیقی پژوهشکده امامت با بیان اینکه مواجهه مؤثر با چالشهای عصر جدید، تنها با حضور چندروزه در راهپیمایی تحقق نمییابد، گفت: تجربه عاطفی اربعین باید به «هویت بازاندیشانه» و برنامهای پایدار در زندگی تبدیل شود. لازم است پیش و پس از سفر، حلقههای گفتوگوی جوانان، روایتگری تاریخی معتبر، فعالیتهای داوطلبانه، تولید محتوای خلاق در فضای مجازی و پاسخ علمی به پرسشها و شبهات شکل بگیرد تا شور اربعین به معرفت و کنش اجتماعی پیوند بخورد.
وی ادامه داد: زیارت اربعین هدف قیام امام حسین(ع) را رهایی انسانها از «الْجَهَالَةِ وَحَیْرَةِ الضَّلَالَةِ»؛ نادانی و سرگردانی گمراهی معرفی میکند. پس رسالت فرهنگی اربعین فقط حفظ یک خاطره تاریخی نیست؛ بلکه باید قدرت تشخیص، سواد رسانهای، مسئولیت اجتماعی و توان انتخاب اخلاقی جوان را افزایش دهد. اگر اربعین با گفتوگوی صادقانه و میداندادن به کنشگری نسل جدید همراه شود، تعلق جوان به فرهنگ اهلبیت(ع) از تعلقی موروثی و احساسی به هویتی آگاهانه، انتخابشده و پایدار ارتقا خواهد یافت.
ماندگارکردن ظرفیت هویتساز اربعین برای نسل جدید
چگینی با تأکید بر اینکه برای ماندگارکردن ظرفیت هویتساز اربعین، نخست باید از نگاه «مناسبتمحور» به رویکرد «فرایندمحور» عبور کنیم؛اظهار کرد: یعنی فعالیت تربیتی به چند روز راهپیمایی محدود نشود، بلکه سه مرحله پیش از سفر، هنگام سفر و پس از بازگشت را دربرگیرد. پیش از اربعین، برگزاری حلقههای گفتوگوی آزاد، آموزش تاریخ تحلیلی عاشورا، آشنایی با متن و مفاهیم زیارت اربعین و پاسخ علمی و صریح به پرسشها و شبهات جوانان ضروری است. قرآن کریم در آیه ۱۸ سوره زمر میفرماید: «فَبَشِّرْ عِبَادِ الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ»؛ بندگانی را بشارت ده که سخنان را میشنوند و از بهترین آن پیروی میکنند.
مدیر گروه امامت تطبیقی پژوهشکده امامت در ادامه گفت: بر این اساس، تربیت دینی نسل جدید باید گفتوگومحور و انتخابآفرین باشد، نه صرفاً یکسویه و تبلیغی. اگر جوان بتواند پرسشهای خود را بیهراس مطرح کند و نسبت اربعین را با مسائل امروز، مانند عدالت، آزادی، کرامت، مسئولیت اجتماعی و معنای زندگی دریابد، هویت دینی او از حالت موروثی به «هویت آگاهانه و انتخابشده» ارتقا پیدا میکند.
وی با اشاره به مرحله حضور در اربعین گفت: در مرحله حضور در اربعین، مهمترین اقدام آن است که جوان از «مخاطب برنامههای فرهنگی» به «کنشگر فرهنگی و اجتماعی» تبدیل شود. نهادها میتوانند اداره موکبهای جوانان، خدمت به سالمندان و افراد دارای معلولیت، روایتگری چندزبانه، فعالیتهای محیطزیستی، ثبت تاریخ شفاهی موکبداران و گفتوگو با زائران ملتهای مختلف را به خود جوانان واگذار کنند.
چگینی گفت: این شیوه، مصداق عملی فرمان قرآن در آیه ۲ سوره مائده است: «وَتَعَاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَالتَّقْوَی»؛ در نیکی و پرهیزکاری یکدیگر را یاری کنید، همچنین امام صادق علیهالسلام میفرماید: «کُونُوا دُعَاةً لِلنَّاسِ بِغَیْرِ أَلْسِنَتِکُمْ»؛ مردم را با غیر زبانهایتان، یعنی با رفتار خود، دعوت کنید. بنابراین اثربخشترین آموزش اربعینی، آموزش غیرمستقیم و مبتنی بر «یادگیری از طریق عمل» است؛ زیرا مسئولیت واقعی، همکاری جمعی و خدمت داوطلبانه، ارزشهای حسینی را به مهارت، عادت اخلاقی و بخشی از شخصیت جوان تبدیل میکند.
چگینی در ادامه با بیان اینکه پس از بازگشت نیز باید شبکه ارتباطی و میدان کنش اربعینی حفظ شود؛ وگرنه ممکن است تجربهای عمیق اما زودگذر باقی بماند، بیان کرد: تشکیل باشگاهها و حلقههای دائمی اربعین در مدارس، دانشگاهها، مساجد و مراکز فرهنگی، پیوند دادن زائران جوان با فعالیتهای داوطلبانه سالانه، حمایت از تولید پادکست، مستند کوتاه، روایت تصویری و محتوای خلاق، و سپردن مدیریت این فعالیتها به خود جوانان از اقدامات ضروری است.
مدیر گروه امامت تطبیقی پژوهشکده امامت در ادامه اضافه کرد: در کنار آن، باید با پژوهشهای طولی، مصاحبههای پس از سفر و سنجش تغییرات رفتاری بررسی شود که اربعین تا چه اندازه بر نماز، اخلاق، خدمت اجتماعی، تعلق دینی و سبک زندگی افراد اثر گذاشته است. امام علی(ع) میفرماید: «قَلِیلٌ مَدُومٌ عَلَیْهِ خَیْرٌ مِنْ کَثِیرٍ مَمْلُولٍ مِنْهُ»؛ کار اندکی که استمرار یابد، از کار فراوانی که موجب خستگی و رهاشدن شود بهتر است.
وی در پایان با تأکید بر وظیفه نهادهای فرهنگی گفت: در نتیجه، وظیفه نهادهای فرهنگی فقط افزایش شمار زائران یا تولید انبوه محتوا نیست؛ بلکه باید تجربه اربعین را به یک چرخه پایدار «معرفت، مشارکت، بازاندیشی و عمل اجتماعی» تبدیل کنند تا جوان پس از بازگشت نیز خود را عضوی مسئول از جامعه حسینی بداند.
انتهای پیام
