جواد سخدری در گفتوگو با ایسنا با اشاره به چالشهای موجود در نظام آموزشی کشور، اظهار کرد: به نظر میرسد نظام آموزشی ما دچار نوعی «سرگردانی راهبردی» شده است؛ به این معنا که منابع موجود، شامل منابع انسانی، مالی و تجهیزاتی، به جای اینکه در مسیر فرصتهای واقعی و نیازهای جدید جامعه قرار گیرد، گاهی به سمت مسیرهایی هدایت میشود که اثربخشی لازم را ندارد.
وی ادامه داد: اگر بخواهیم نظام آموزشی کشور را بهعنوان یک کار جمعی و یک سازمان بزرگ در نظر بگیریم، این سازمان باید منابع خود را در جهت فرصتهایی که در محیط وجود دارد و متناسب با ارزشها و نیازهای در حال تغییر جامعه به کار بگیرد، اما مسئله اینجاست که محیط دائماً در حال تغییر است و نظام آموزشی ما نتوانسته متناسب با این تغییرات حرکت کند.
معاون آموزشی جهاد دانشگاهی خراسان رضوی تصریح کرد: به جای اینکه پاسخ نظام آموزشی به نیازهای جدید جامعه متغیر و متناسب با شرایط روز باشد، اغلب همان مسیرهای قبلی ادامه پیدا کرده است؛ در نتیجه میان منابع موجود، فرصتهای محیطی و نیازهای واقعی جامعه، نوعی فاصله و عدم ارتباط مؤثر ایجاد شده است. این منابع فقط منابع مالی نیستند، بلکه زمان، عمر و سرمایه انسانی افراد را نیز شامل میشوند.
وی با اشاره به نقش جهاد دانشگاهی در این میان، گفت: یکی از کارهایی که جهاد دانشگاهی تلاش میکند انجام دهد، این است که تا حد توان، فرصتهای موجود در محیط را شناسایی کند و بر اساس آن، آموزشهایی را ارائه دهد که بتواند بخشی از شکاف میان مهارتهای مورد نیاز روز جامعه و آموزشهای رسمی را کاهش دهد. البته این موضوع اساساً نیازمند تغییرات اساسی در ساختارهای رسمی آموزش و پرورش و آموزش عالی است، اما مجموعههایی مانند جهاد دانشگاهی تلاش میکنند در حد توان خود بخشی از این خلأ را پوشش دهند.
عضو هیات علمی جهاد دانشگاهی خراسان رضوی با انتقاد از حافظهمحوری در نظام آموزشی کشور، بیان کرد: در مدارس، بیشتر دانشآموزان به سمت حفظ کردن مطالب و موفقیت در آزمونها هدایت میشوند، در حالی که آموزش باید به سمت تقویت مهارتهایی مانند قدرت تحلیل، تفکر انتقادی، خلاقیت و حل مسئله حرکت کند.
وی ادامه داد: در شرایط فعلی، سیستم پاداش آموزشی بیشتر برای کسانی تعریف شده که حافظه قویتری دارند و میتوانند در آزمونها عملکرد بهتری داشته باشند، در حالی که جامعه امروز به افرادی نیاز دارد که بتوانند مسائل را تحلیل کنند، ایدهپردازی کنند و برای چالشهای جدید راهحل ارائه دهند.
سخدری یکی دیگر از چالشهای نظام آموزشی را فاصله میان آموزشهای ارائهشده و نیازهای بازار کار و جامعه دانست و گفت: آموزشهایی که افراد دریافت میکنند، در بسیاری از موارد با نیازهای واقعی جامعه همخوانی ندارد و همین مسئله باعث میشود بسیاری از افراد پس از سالها تحصیل، مهارتهای مورد نیاز برای ورود مؤثر به جامعه و بازار کار را نداشته باشند.
وی همچنین به مسئله نابرابری آموزشی اشاره کرد و گفت: کیفیت آموزش در نقاط مختلف کشور یکسان نیست. کیفیت آموزشی در تهران با بسیاری از شهرستانها تفاوت دارد و این تفاوت در برخی مناطق محروم و روستایی شدیدتر است.
معاون آموزشی جهاددانشگاهی خراسان رضوی افزود: امروز در برخی مناطق روستایی علاوه بر فقر اقتصادی، با فقر دانشی نیز مواجه هستیم. وقتی آمارهای ورود به دانشگاه و کنکور را بررسی میکنیم، مشاهده میشود که سهم دهکهای بالای جامعه از آموزشهای باکیفیت بیشتر است و بسیاری از مناطق دور از توسعه، کمتر از فرصتهای آموزشی مناسب برخوردارند.
وی با بیان اینکه کیفیت آموزشدهندگان نیز یکی از عوامل مهم در این زمینه است، اظهار کرد: سطح دانش، انگیزه و توانمندی معلمان و مربیان در نقاط مختلف متفاوت است و این مسئله نیز بر کیفیت آموزش تأثیر میگذارد. به نظر میرسد نظام آموزشی ما هنوز نتوانسته نسلی را برای حل مسائل امروز و آینده تربیت کند و این همان نتیجهای است که از یک نظام آموزشی گرفتار سرگردانی راهبردی حاصل میشود.
سخدری ادامه داد: یکی دیگر از ضعفهای نظام آموزشی، کمتوجهی به تفاوتهای فردی و ویژگیهای شخصیتی افراد است. انسانها از نظر ساختار ذهنی، شیوه یادگیری و حتی زمان مناسب یادگیری با یکدیگر متفاوت هستند؛ ممکن است فردی صبح بهتر یاد بگیرد و فرد دیگری شب، اما ما در بسیاری از موارد همه افراد را در یک قالب واحد قرار میدهیم. همچنین فناوریهای نوین هنوز به شکل گسترده و عادلانه وارد نظام آموزشی نشدهاند. حتی در مواردی که آموزشهای فناورانه مورد استفاده قرار میگیرد، دسترسی افراد به امکانات و زیرساختهای لازم یکسان نیست؛ کیفیت اینترنت، تجهیزات و امکانات آموزشی در مناطق مختلف تفاوت زیادی دارد.
عضو هیات علمی جهاد دانشگاهی خراسان رضوی تأکید کرد: آموزش و پرورش علاوه بر ایجاد مدارس باکیفیت، باید تلاش کند کیفیت تجهیزات و امکانات آموزشی در سراسر کشور به شکل عادلانه توزیع شود تا همه دانشآموزان بتوانند از فرصتهای مشابه برخوردار شوند.
وی با اشاره به ضعف ارتباط میان مدرسه، خانواده و جامعه، گفت: یکی از مشکلات مهم این است که میان این سه بخش ارتباط مؤثر وجود ندارد. خانوادهها نیز در بسیاری از موارد شناخت کافی نسبت به مسیرهای آموزشی، استعدادهای فرزندان و انتخاب درست رشته ندارند. گاهی خانوادهها بدون توجه به استعداد و علاقه فرزند، صرفاً بر اساس رقابتهای اجتماعی یا تصور موفقیت، او را به سمت رشتهای هدایت میکنند که تناسبی با تواناییهایش ندارد؛ نتیجه این مسئله ممکن است تربیت افرادی باشد که حتی پس از کسب مدرک، از نظر روانی و حرفهای احساس رضایت و موفقیت ندارند.
ضرورت شکلگیری اکوسیستم آموزشی یکپارچه/ آموزش باید به سمت تربیت شهروند توانمند حرکت کند
سخدری با تأکید بر ضرورت شکلگیری یک اکوسیستم آموزشی جامع و یکپارچه، اظهار کرد: به نظر میرسد ما نیازمند یک نگاه کلان و هماهنگ به مسئله آموزش هستیم؛ چراکه آموزش فقط محدود به مدرسه یا دانشگاه نیست و باید مجموعهای از نهادها، خانواده، جامعه و ساختارهای آموزشی در کنار هم یک مسیر مشخص را دنبال کنند.
وی ادامه داد: نهادهای مختلف در این اکوسیستم میتوانند نقش حلقه اتصال را ایفا کنند، اما مسئله اینجاست که بسیاری از این نهادها هنوز مسئولیت واقعی خود را به شکل کامل انجام نمیدهند و اگر هر بخش بتواند نقش خود را درست ایفا کند، بسیاری از مشکلات موجود کاهش پیدا خواهد کرد.
عضو هیات علمی جهاد دانشگاهی خراسان رضوی تاکید کرد: گاهی خانوادهها حتی جلوتر از برخی مدیران آموزشی حرکت میکنند و متوجه شدهاند که صرفاً موفقیت در آزمون و حفظ کردن مطالب، تضمینکننده موفقیت آینده فرزندانشان نیست. یکی از پرسشهای اساسی این است که هدف ما از آموزش چیست؟ آیا هدف، تربیت فردی است که فقط بتواند تست بزند و در آزمونها موفق باشد یا باید شهروندی توانمند تربیت کنیم که بتواند در حل مسائل جامعه خود نقشآفرینی کند؟
معاون آموزشی جهاددانشگاهی خراسان رضوی خاطرنشان کرد: شهروند خوب کسی است که بتواند در مواجهه با بحرانها و چالشهای جامعه، نقش مؤثر داشته باشد، مسئله را بفهمد و برای حل آن مشارکت کند، اما در بسیاری از موارد نظام آموزشی ما فردی را تربیت میکند که مهارت تستزنی بالایی دارد، نه الزاماً فردی که توانایی حل مسئله دارد.
وی یکی دیگر از چالشهای مهم را ساختار حکمرانی آموزشی دانست و گفت: نظام آموزشی ما بسیار متمرکز است و انعطافپذیری و خلاقیت محدودی دارد. وقتی ساختار بیش از اندازه متمرکز باشد، امکان پاسخگویی سریع به تغییرات جامعه و نیازهای جدید کاهش پیدا میکند. حتی در حوزه ارزشها نیز باید بازنگری صورت گیرد؛ چراکه به جای اینکه ارزش اصلی، تربیت انسان توانمند و حلکننده مسئله باشد، گاهی موفقیت در آزمون و کسب نمره به معیار اصلی تبدیل شده است.
وی با تأکید بر اهمیت نقش معلمان و مربیان، بیان کرد: یکی از حوزههایی که نیازمند سرمایهگذاری جدی است، تربیت معلم و مربی است. ما باید در انتخاب، آموزش و توانمندسازی افرادی که مسئول تربیت نسل آینده هستند، سرمایهگذاری بیشتری انجام دهیم.
جهاد دانشگاهی؛ حرکت بر اساس نیازهای واقعی جامعه
عضو هیات علمی جهاد دانشگاهی خراسان رضوی درباره اینکه نظام تشخیص فرصت و نیاز در جهاد دانشگاهی چگونه شکل میگیرد، گفت: یکی از ویژگیهای مجموعههایی مانند جهاد دانشگاهی این است که به دلیل ماهیت آموزشهای خودگردان، مجبور هستند دائماً با نیازهای جامعه حرکت کنند.
وی افزود: ما باید فرصتها و نیازهای محیط را شناسایی کنیم و سپس آموزشهایی را طراحی کنیم که مخاطبان واقعی جامعه به آن نیاز دارند. زمانی که فردی وارد این دورهها میشود و مشاهده میکند که آموزش دریافتشده به ارتقای شغلی، بهبود عملکرد یا ایجاد فرصت جدید برای او منجر شده است، طبیعی است که استقبال بیشتری شکل میگیرد.
سخدری درباره مهمترین رویکردهای جدید معاونت آموزشی جهاد دانشگاهی خراسان رضوی اظهار کرد: یکی از بزرگترین تغییر رویکردهایی که در حال دنبال کردن آن هستیم، تغییر مدل توسعه و مدل کسبوکار آموزشی است. در گذشته تمرکز بیشتر بر توسعه فضاهای فیزیکی، افزایش کلاسها و گسترش مراکز آموزشی بود، اما امروز تلاش میکنیم از این نگاه عبور کنیم و به سمت فضاهای جدید آموزشی، بهویژه آموزشهای دیجیتال و مجازی حرکت کنیم.
وی افزود: علاوه بر این، باید تمرکز خود را از «آموزش» به سمت «یادگیری» تغییر دهیم؛ یعنی هدف فقط ارائه محتوا نباشد، بلکه ایجاد یک تجربه واقعی یادگیری برای افراد باشد. هدف ما حرکت به سمت ایجاد یک مرکز یادگیری هوشمند است؛ مرکزی که بتواند متناسب با تغییرات محیط، نیازهای افراد و شرایط جدید خود را بهروز کند. در آموزش آینده باید انعطافپذیری در زمان، مکان و محتوا وجود داشته باشد. افراد باید بتوانند متناسب با شرایط خودشان یاد بگیرند و تجربه آموزشی متفاوتی داشته باشند.
وی ادامه داد: یکی از مهمترین مسیرهای آینده، شخصیسازی آموزش است؛ یعنی برای هر فرد بر اساس سبک فکری، شیوه یادگیری، تجربههای قبلی، دانش موجود و نیازهای شخصی او، یک مسیر یادگیری اختصاصی طراحی شود. رسیدن به این هدف بدون استفاده از فناوریهای نوین امکانپذیر نیست و باید از ظرفیت فناوریهای جدید برای ایجاد آموزشهای باکیفیت، در دسترس و متناسب با نیاز هر فرد استفاده کنیم.
معاون آموزشی جهاددانشگاهی خراسان رضوی با اشاره به طراحی یک پلتفرم هوشمند یادگیری در جهاد دانشگاهی خراسان رضوی، اظهار کرد: ما در حال طراحی پلتفرمی هستیم که بتوانیم بخش زیادی از این فرآیند را در آن پیادهسازی کنیم. این پلتفرم در گام نخست یک سیستم استعدادسنجی دارد که افراد را از نظر استعدادها، سبکهای یادگیری و حتی نقشه توانمندیهای آینده مورد ارزیابی قرار میدهد. پس از انجام استعدادسنجی، بر اساس اهدافی که فرد برای زندگی و آینده خود دارد و همچنین با توجه به توانمندیها و ویژگیهای شخصیتی او، پیشنهاد میدهیم که چه دورههایی را بگذراند و چه مسیر آموزشی برای او مناسبتر است.
سخدری با بیان اینکه یکی از اهداف این پلتفرم، تسهیل دسترسی افراد به اساتید و مربیان توانمند در سطح ملی و در آینده حتی بینالمللی است، گفت: در این پلتفرم تلاش میکنیم امکان استفاده از آموزشهای آنلاین، آفلاین و همچنین فرآیند منتورینگ برای افراد فراهم شود تا هر فرد بتواند در یک مسیر مشخص و متناسب با ویژگیهای خود، از همراهی یک منتور بهرهمند شود.
وی افزود: در واقع بر اساس استعدادسنجی و اهدافی که هر فرد برای آینده خود دارد، یک مسیر آموزشی اختصاصی برای او طراحی میشود و تلاش میکنیم آموزشهای آنلاین، آفلاین و منتورینگ را در اختیار او قرار دهیم تا بتواند به موفقیتهایی که مدنظر دارد، دست پیدا کند.
عضو هیات علمی جهاد دانشگاهی خراسان رضوی با اشاره به نقش هوش مصنوعی در آینده آموزش، اظهار کرد: یکی از نخستین کاربردهای هوش مصنوعی در این پلتفرم، ایجاد یک دستیار هوش مصنوعی برای هر فرد است. وقتی ما از یک سیستم آموزشی هوشمند صحبت میکنیم، باید توجه داشته باشیم که شخصیسازی آموزش بدون کمک هوش مصنوعی بسیار دشوار است و حتی اگر انجام شود، احتمالاً اثربخشی لازم را نخواهد داشت.
وی ادامه داد: هوش مصنوعی میتواند در شخصیسازی آموزش، دادهمحور و مهارتمحور کردن فرآیند یادگیری، ارتقای کیفیت محتوا و حتی افزایش توانمندی معلمان و مربیان نقش داشته باشد. همچنین این فناوری میتواند به ایجاد دسترسی برابرتر افراد به آموزش کمک کند.
سخدری با تأکید بر اینکه هدف از استفاده از هوش مصنوعی، ایجاد یک مسیر متفاوت آموزشی برای هر فرد است، گفت: ما تلاش میکنیم از ظرفیت هوش مصنوعی استفاده کنیم تا سطح علمی، سرعت یادگیری و کیفیت آموزش افزایش پیدا کند و همچنین از خطاهایی که ممکن است دانشآموز یا فراگیر بهصورت تکراری انجام دهد، جلوگیری شود.
وی افزود: هوش مصنوعی این امکان را فراهم میکند که تجربه یادگیری برای هر فرد منحصربهفرد باشد؛ به این معنا که هر فرد بتواند متناسب با زمان، شرایط و سبک یادگیری خود آموزش ببیند. به همین دلیل وجود یک معلم یا دستیار هوشمند در کنار فرد میتواند کمک زیادی به فرآیند یادگیری کند و شخصیسازی آموزش یکی از ارکان اصلی این پلتفرم خواهد بود.
عضو هیات علمی جهاد دانشگاهی خراسان رضوی با اشاره به اینکه فرآیند استعدادسنجی نیز میتواند با کمک هوش مصنوعی دقیقتر شود، اظهار کرد: هوش مصنوعی میتواند در تحلیل ویژگیهای فرد، سبک یادگیری، توانمندیها و مسیر مناسب رشد او کمککننده باشد و به طراحی یک برنامه آموزشی متناسب با هر فرد منجر شود.
معاون آموزشی جهاددانشگاهی خراسان رضوی درباره ضرورت توسعه زیرساختهای آموزش مجازی نیز گفت: تجربه سالهای اخیر نشان داد که آموزش ناچار است بیش از گذشته به سمت فضای مجازی حرکت کند، اما برای اینکه آموزش مجازی بتواند همان کارآمدی آموزش حضوری را داشته باشد، باید زیرساختهای لازم فراهم شود.
وی ادامه داد: یکی از مشکلات آموزش، این است که در بسیاری از موارد یک نسخه واحد برای همه افراد ارائه میشود، در حالی که افراد از نظر استعداد، سبک یادگیری و نیازهای آموزشی با یکدیگر متفاوت هستند. برای مثال، ممکن است فردی با محتوای تصویری بهتر یاد بگیرد و فرد دیگری روش متفاوتی برای یادگیری داشته باشد. هوش مصنوعی میتواند کمک کند آموزش متناسب با ویژگیهای هر فرد طراحی شود.
پلتفرم جدید جهاددانشگاهی خراسان رضوی؛ استفاده از هوش مصنوعی برای استعدادیابی افراد
سخدری با اشاره به کاربرد هوش مصنوعی در حل برخی مشکلات آموزشی، اظهار کرد: برای مثال در آموزش زبان، تعیین سطح یکی از چالشهای جدی است که زمان زیادی از سیستم آموزشی میگیرد، اما با کمک هوش مصنوعی میتوان این فرآیند را سریعتر و دقیقتر انجام داد. همچنین ممکن است فردی علاقهمند به یادگیری یک زبان خاص باشد، اما ایجاد یک کلاس آموزشی برای تعداد محدودی از افراد همیشه امکانپذیر نیست. هوش مصنوعی میتواند کمک کند حتی برای یک نفر نیز مسیر آموزشی اختصاصی طراحی شود و فرد بتواند از آموزش خصوصی، منتورینگ و همراهی آموزشی بهرهمند شود.
عضو هیات علمی جهاد دانشگاهی خراسان رضوی با بیان اینکه یکی از اهداف این پلتفرم، کمک به خانوادهها برای شناخت بهتر استعدادهای فرزندانشان است، گفت: بسیاری از خانوادهها شناخت دقیقی از استعداد، توانمندی و مسیر مناسب آینده فرزند خود ندارند و گاهی انتخابهای آموزشی و شغلی بدون توجه به ویژگیهای فردی انجام میشود. این سیستم میتواند کمک کند مشخص شود که یک فرد چه مسیری برای رشد و موفقیت مناسبتر دارد؛ اینکه آیا ظرفیت کارآفرینی دارد، باید مسیر مستقلی را دنبال کند یا بهتر است در یک ساختار سازمانی فعالیت کند.
وی با اشاره به نقش فناوریهای نوین در تحول آموزش، اظهار کرد: خود آموزش مجازی امروز به یک مسئله مهم تبدیل شده است و پلتفرمی که ما در حال طراحی آن هستیم، دقیقاً بر اساس پاسخ به همین چالشها شکل گرفته است. وقتی آموزش بر اساس استعدادهای افراد طراحی شود، تجربه یادگیری برای هر فرد متفاوت خواهد بود. برای مثال، ممکن است فردی بر اساس تواناییهای شناختی خود، یادگیری تصویری بهتری داشته باشد یا سبک یادگیری متفاوتی را تجربه کند؛ در این شرایط میتوان با کمک هوش مصنوعی، مدل آموزشی متناسب با ویژگیهای هر فرد را طراحی کرد.
سخدری ادامه داد: یکی دیگر از مزیتهای این پلتفرم این است که امکان ارائه آموزشهای تخصصی حتی برای تعداد محدودی از افراد را فراهم میکند. برای مثال ممکن است فردی علاقهمند به یادگیری زبان چینی باشد، اما تعداد متقاضیان این آموزش کم باشد و برگزاری کلاس حضوری برای آن صرفه اقتصادی نداشته باشد؛ هوش مصنوعی کمک میکند بتوانیم حتی برای یک نفر نیز مسیر آموزشی اختصاصی طراحی کنیم.
وی با اشاره به امکان ارائه خدمات آموزشی شخصیسازیشده در این پلتفرم گفت: ممکن است فردی نیاز داشته باشد علاوه بر آموزش، یک منتور یا مربی در کنار خود داشته باشد؛ این سیستم میتواند چنین امکانی را نیز فراهم کند و مسیر رشد فرد را بر اساس نیازها و اهدافش طراحی کند. این موضوع به خانوادهها نیز کمک میکند تا شناخت دقیقتری از استعدادها، سبک یادگیری و آینده فرزندان خود داشته باشند. بسیاری از تصمیمهای آموزشی امروز بدون شناخت کافی از توانمندیها و ویژگیهای فردی انجام میشود و همین مسئله باعث میشود برخی افراد وارد مسیرهایی شوند که با استعداد و علایق آنها تناسبی ندارد و در ادامه با شکست مواجه شوند.
عضو هیات علمی جهاد دانشگاهی خراسان رضوی با اشاره به برخی برنامههای جدید معاونت آموزشی جهاد دانشگاهی خراسان رضوی گفت: یکی از فعالیتهایی که در این حوزه دنبال میکنیم، طراحی دورههای مرتبط با هوش مصنوعی است. هدف ما این است که افراد بتوانند با گذراندن این دورهها، به کاربران توانمند هوش مصنوعی تبدیل شوند و بتوانند متناسب با شغل و شرایط خود، مسائلشان را با کمک این فناوری حل کنند.
وی افزود: در همین راستا، دورههایی مانند «توسعهدهنده حرفهای هوش مصنوعی» طراحی شده که هدف آن تربیت افرادی است که بتوانند در حوزه تولید و توسعه فناوریهای هوش مصنوعی فعالیت کنند، نه صرفاً از ابزارهای موجود استفاده کنند. همچنین دورههایی مانند هوش مصنوعی در کسبوکار و هوش مصنوعی در تولید محتوا نیز در حال اجراست.
سخدری با اشاره به دیگر برنامههای آموزشی جهاد دانشگاهی خراسان رضوی خاطرنشان کرد: یکی دیگر از اقدامات، راهاندازی کمپهای استعدادسنجی برای نوجوانان است که در مشهد و نیشابور در حال توسعه است. در این کمپها تلاش میکنیم ضمن شناسایی استعدادهای افراد، مهارتهای مورد نیاز قرن بیستویکم را به آنها آموزش دهیم و مسیر یادگیری متناسب با توانمندیهایشان طراحی کنیم. همچنین در همکاری با سازمانهای مختلف، دورههایی مانند رباتیک برای کودکان و نوجوانان را در سطح ملی دنبال میکنیم و در حوزههای جدیدی مانند انرژی نیز وارد شدهایم. یکی از برنامههای ما طراحی دورههای تخصصی در حوزه انرژی، فناوریهای مرتبط با کاهش مصرف انرژی، انرژیهای تجدیدپذیر و اقتصاد چرخشی است.
انتهای پیام
