هادی معماریان در گفتوگو با ایسنا با اشاره به وضعیت حاد منابع آب در خراسان رضوی، گفت: این استان از بحرانیترین استانهای کشور از نظر منابع آبی است و ادامه روند برداشت بیرویه از آبخوانها، امنیت آب و امنیت غذایی استان را با تهدید جدی مواجه خواهد کرد.
وی با استناد به گزارشهای رسمی اعلام کرد: سالانه حدود ۴.۷ میلیارد مترمکعب آب در استان مصرف میشود که از این مقدار حدود ۳.۸ میلیارد مترمکعب (معادل ۸۱ درصد) در بخش کشاورزی، ۶۵۳ میلیون مترمکعب (۱۴ درصد) در بخش شرب و حدود پنج درصد نیز در بخش صنعت و خدمات مصرف میشود.
دانشیار دانشگاه بیرجند اظهار کرد: بیش از ۷۵ تا ۸۰ درصد آب مورد نیاز استان از منابع آب زیرزمینی شامل چاهها، قنوات و چشمهها تأمین میشود و تنها حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد از آبهای سطحی، سدها و رودخانهها به دست میآید.
وی با اشاره به وضعیت دشتهای استان خاطرنشان کرد: خراسان رضوی دارای ۳۷ دشت مطالعاتی است که ۳۴ دشت آن در وضعیت ممنوعه یا ممنوعه بحرانی قرار دارند. برآوردها نشان میدهد که کسری سالانه مخزن آبخوانهای استان به حدود یک تا ۱.۱ میلیارد مترمکعب رسیده است؛ در نتیجه، متوسط افت سطح آب زیرزمینی در بسیاری از دشتها بین نیم تا یک متر در سال است و در دشتهای کاشمر، بردسکن، خلیلآباد، مشهد، نیشابور، خواف و تربتجام در برخی سالها از یک متر در سال نیز فراتر رفته است.
۹ شهرستانی که ۶۰ درصد مصرف آب کشاورزی استان را به خود اختصاص میدهند
معماریان بیشترین مصرف آب کشاورزی را مربوط به شهرستانهای مشهد(حدود ۴۵۰ میلیون مترمکعب در سال)، نیشابور(۳۵۰ میلیون مترمکعب)، سبزوار(۳۱۰ میلیون مترمکعب)، تربتحیدریه(۲۷۰ میلیون مترمکعب)، تربتجام (۲۴۰ میلیون مترمکعب)، کاشمر(۱۸۰ میلیون مترمکعب)، (۱۷۰ میلیون مترمکعب)، بردسکن(۱۵۰ میلیون مترمکعب)، تایباد(۱۴۰ میلیون مترمکعب) و خلیلآباد (حدود ۹۵ میلیون مترمکعب) برشمرد و افزود: این شهرستانها در مجموع بیش از ۶۰ درصد مصرف آب کشاورزی استان را به خود اختصاص میدهند و وابستگی بسیار بالایی به آبهای زیرزمینی دارند.
وی در ادامه با بیان اینکه راندمان متوسط آبیاری در استان تنها ۳۵ تا ۴۵ درصد برآورد میشود، یادآور شد: از این رو ۵۵ تا ۶۵ درصد آب برداشت شده به دلیل تبخیر، تلفات انتقال در کانالهای سنتی و نفوذ غیرمفید هدر میرود. البته حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد نیز آب برگشتی به آبخوان داریم.
این استاد دانشگاه خاطرنشان کرد: با توجه به تبخیر پتانسیل سالانه بیش از ۲۰۰۰ میلیمتر در بسیاری از مناطق استان، این تلفات فشار مضاعفی بر منابع آب وارد میکند.
وی پیامدهای برداشت بیرویه از آبخوانها را بسیار گسترده توصیف و تاکید کرد: افت شدید سطح آب باعث خشک شدن هزاران رشته قنات، کاهش دبی چشمهها، افزایش هزینه حفاری و پمپاژ، کاهش کیفیت آب و افزایش شوری خاک شده است. همچنین در دشتهای مشهد، نیشابور، کاشمر، بردسکن و خواف، پدیده فرونشست زمین به یکی از مهمترین مخاطرات تبدیل شده و زیرساختها، اراضی کشاورزی و سکونتگاهها را تهدید میکند.
معماریان با اشاره به اینکه کاهش آبدهی چاهها نیز سبب افت تولید محصولات راهبردی مانند زعفران، پسته، انگور و چغندرقند شده است، تأکید کرد: در مجموع، تداوم برداشت سالانه بیش از یک میلیارد مترمکعب از ذخایر استراتژیک آب زیرزمینی، همراه با راندمان پایین آبیاری و وابستگی شدید کشاورزی به چاهها، نشان میدهد که امنیت آب و امنیت غذایی خراسان رضوی در معرض تهدید جدی قرار دارد و بدون افزایش بهرهوری آب، اصلاح الگوی کشت و کنترل برداشت از آبخوانها، روند افت منابع آب و فرونشست زمین در دهه آینده تشدید خواهد شد.
راهکار نجات کشاورزی خراسان رضوی
این متخصص حفاظت خاک با تحلیل وضعیت بهرهوری در بخش کشاورزی استان خراسان رضوی، هشدار داد: این بخش به طور متوسط ۶۰ تا ۷۰ درصد آب بیشتری نسبت به استانداردهای جهانی مصرف میکند و برای عبور از بحران، رسیدن به یک بسته مدیریتی یکپارچه و تغییر الگوی مصرف، حیاتی است.
معماریان با اشاره به شکاف موجود میان مصرف فعلی و استانداردهای جهانی، اظهار کرد: کشاورزی خراسان رضوی برای تولید هر کیلوگرم ماده خشک، به طور متوسط بین ۱.۸ تا ۲.۲ مترمکعب آب مصرف میکند؛ در حالی که در اقلیمهای مشابه جهان از جمله جنوب اسپانیا، استرالیا و کالیفرنیا، این میزان حدود ۱.۱ مترمکعب است.
وی افزود: این اختلاف نشان میدهد که بهرهوری آب در استان حدود ۳۰ تا ۴۵ درصد کمتر از سامانههای پیشرو است و این وضعیت ناشی از راندمان پایین آبیاری، تلفات انتقال، تبخیر زیاد و الگوی کشت نامتناسب است.
این متخصص حفاظت خاک تأکید کرد: استان خراسان باید حدود ۴۰ درصد بهرهوری آب خود را افزایش دهد. این هدف صرفاً با توسعه آبیاری تحت فشار محقق نمیشود، بلکه نیازمند اجرای یک بسته مدیریتی یکپارچه شامل راهکارهای تخصصی است.
وی تغییر شاخص مدیریت آب، اصلاح الگوی کشت، افزایش راندمان آبیاری، مدیریت در مقیاس آبخوان، تغذیه مصنوعی و آبخیزداری، بهکارگیری فناوریهای نوین، اصلاح سیاستهای اقتصادی و توسعه سامانههای استحصال و کشاورزی حفاظتی را از جمله این راهکارها دانست.
معماریان تأکید کرد: به جای تمرکز بر مترمکعب آب مصرفی در هکتار، شاخص اصلی باید کیلوگرم ماده خشک تولیدی به ازای هر مترمکعب آب باشد تا شهرستانها و بهرهبرداران بر اساس بهرهوری واقعی و نه صرفاً سطح زیرکشت، ارزیابی و حمایت شوند.
وی بر ضرورت اصلاح الگوی کشت در دشتهای بحرانی شامل کاشمر، بردسکن، خلیلآباد، خواف و تربتجام تأکید کرد و گفت: باید سطح زیرکشت محصولات پرمصرف کاهش یافته و به سمت محصولات با ارزش اقتصادی و بهرهوری بالاتر مانند زعفران، پسته، گیاهان دارویی و باغهای متراکم هدایت شود تا ارزش اقتصادی هر مترمکعب آب افزایش یابد.
این استاد دانشگاه با اشاره به راندمان فعلی ۳۵ تا ۴۵ درصد خاطرنشان کرد: با نوسازی شبکههای انتقال، استفاده از آبیاری قطرهای، مدیریت زمان آبیاری و سامانههای هوشمند، میتوان راندمان را به ۶۰ تا ۷۰ درصد رساند که این اقدام به تنهایی میتواند سالانه صدها میلیون مترمکعب در مصرف آب صرفهجویی کند.
برنامهریزی به جای مرزهای اداری، در مقیاس آبخوان انجام شود
وی پیشنهاد کرد: برنامهریزی باید به جای مرزهای اداری، در مقیاس آبخوان انجام شود و برای هر آبخوان، سقف برداشت تعیین و سهمیهها بر اساس میزان تغذیه طبیعی تنظیم گردد تا کسری سالانه مخزن کاهش یابد.
معماریان همچنین بر اجرای پروژههای آبخیزداری، پخش سیلاب، تغذیه مصنوعی آبخوانها و حفاظت از مناطق تغذیه تأکید کرد و گفت: این اقدامات میتواند بخشی از افت سالانه سطح آب زیرزمینی را جبران و سرعت فرونشست را کاهش دهد.
وی استفاده از فناوریهایی نظیر پایش ماهوارهای تبخیر و تعرق، سنجشازدور، حسگرهای رطوبت خاک، آبیاری دقیق و سامانههای تصمیمیار مبتنی بر هوش مصنوعی را برای تعیین مقدار آب مورد نیاز هر مزرعه به صورت روزانه و جلوگیری از آبیاری بیش از نیاز ضروری دانست.
وی ادامه داد: قیمتگذاری منطقی آب، حذف تدریجی یارانه انرژی برای برداشتهای مازاد، ایجاد بازار محلی حقابه و پرداخت مشوق به کشاورزان بهرهور، انگیزههای لازم برای کاهش مصرف را فراهم میکند.
دانشیار دانشگاه بیرجند همچنین بر توسعه سامانههای استحصال آب باران برای کشاورزی دیم و ترویج کشاورزی حفاظتی جهت کاهش تبخیر و افزایش ذخیره رطوبت خاک تأکید کرد.
معماریان با ارائه چشمانداز پیشنهادی تا سال ۱۴۱۵، اعلام کرد: هدف باید کاهش مصرف آب کشاورزی از ۳.۸ به حدود ۲.۹ میلیارد مترمکعب در سال صرفهجویی حدود ۹۰۰ میلیون مترمکعب باشد.
وی افزود: سایر اهداف شامل افزایش بهرهوری از ۰٫۵۶ به ۰٫۸ کیلوگرم ماده خشک بر مترمکعب آب، کاهش مصرف از ۱.۸ به حدود ۱.۲۵ مترمکعب به ازای هر کیلوگرم ماده خشک، کاهش کسری سالانه آبخوانها از حدود ۱.۱ میلیارد مترمکعب به کمتر از ۳۰۰ میلیون مترمکعب و در نهایت کاهش نرخ فرونشست در دشتهای بحرانی به کمتر از ۲ سانتیمتر در سال است.
وی در پایان خاطرنشان کرد: این رویکرد با توجه به تمرکز بر افزایش بهرهوری (و نه صرفاً کاهش مصرف)، هم با شرایط اقلیمی خراسان رضوی سازگار است و هم با تجربیات موفق مناطق خشک جهان همخوانی دارد.
انتهای پیام
