در حالی که بحث توسعه گردشگری در ایران بر محورهای متنوعی از جمله گردشگری سلامت، میراث فرهنگی و طبیعتگردی میچرخد، بخش گردشگری کویر در استان خراسان رضوی همچنان یکی از آن بخشهای خفته و مغفول است که میتواند معادلات اقتصادی و اجتماعی استان را تغییر دهد. این پهنههای وسیع که در نقاط مختلف این استان گسترده شدهاند، تنها تودهای از شن و ماسه نیستند؛ بلکه اکوسیستمهایی پیچیده، میراثهای فرهنگی محلی و فرصتهایی بینظیر برای انواع گردشگری، از جمله ماجراجویی، رصد ستارگان و بومگردی، فراهم آوردهاند.
خراسان، تنها مقصد زیارتی نیست
امروزه روند جهانی گردشگری به سمت تجربههای واقعی و دوری از هیاهوی شهرها حرکت کرده است. گردشگرانی که به دنبال آرامش، سکوت و پیوند با طبیعت هستند، کویر را به عنوان بهترین مقصد میشناسند. خراسان رضوی با داشتن موقعیت جغرافیایی استراتژیک و همجواری با مسیرهای اصلی حملونقل، پتانسیل آن را دارد که این تقاضای جهانی را پاسخ دهد. با این حال، فاصله میان داشتن ظرفیت و بهرهمندی از ظرفیت در این استان، هنوز بسیار زیاد است.
کارشناس ارشد برنامهریزی توریسم و استاد دانشگاه با اشاره به جایگاه ویژه خراسان رضوی در نقشه گردشگری ایران، معتقد است: این استان تنها مقصد زیارتی نیست و در پهنه گسترده خود، امکان توسعه گونههای متنوع گردشگری از جمله گردشگری کویر، طبیعتگردی و ماجراجویی را دارد.
احمد خلیلی، در گفتوگو با ایسنا اظهار کرد: گردشگری کویر در خراسان رضوی هنوز آن طور که باید دیده نشده است؛ در حالی که همین ناشناخته بودن، اگر هوشمندانه مدیریت شود، میتواند به مزیت رقابتی استان تبدیل شود.
وی خاطرنشان کرد: بسیاری از استانهای مرکزی و جنوبی کشور سالهاست از کویر به عنوان برند گردشگری استفاده کردهاند، اما خراسان رضوی با وجود برخورداری از پهنههای بکر، آسمان شب مناسب رصد، بافتهای تاریخی پیرامونی و روستاهای دارای ظرفیت بومگردی، هنوز سهم شایستهای از این بازار نگرفته است.
این فعال حوزه گردشگری با تأکید بر اینکه گردشگری کویر صرفاً به معنای سفر به شنزار نیست، توضیح داد: کویر یک بسته کامل گردشگری است؛ از سکوت و آرامش و تماشای آسمان شب گرفته تا شترسواری، رصد ستارگان، آفرود، عکاسی طبیعت، آشنایی با فرهنگ بومی و تجربه زندگی در اقامتگاههای سنتی. اگر این بسته درست طراحی شود، میتواند گردشگر داخلی و خارجی را جذب کند.
در سالهای اخیر، تقاضا برای سفرهای تجربه محور افزایش یافته و گردشگران بیش از گذشته به دنبال مقصدهایی هستند که علاوه بر استراحت، امکان تجربهای متفاوت را فراهم کنند. در همین چارچوب، کویرهای ایران به ویژه برای نسل جوان، علاقهمندان به طبیعتگردی و گردشگران ماجراجو جذابیت بیشتری پیدا کردهاند.
خلیلی گفت: گردشگر امروز فقط به دنبال دیدن یک مکان نیست؛ او میخواهد روایت، تجربه و خاطره همراه خود ببرد و کویر این امکان را دارد، اما به شرط آنکه از حالت خام و رها شده خارج شود.
وی یکی از مهمترین چالشهای گردشگری کویر در خراسان رضوی را نبود زیرساختهای کافی دانست و اظهار کرد: دسترسی نامناسب برخی نقاط، کمبود اقامتگاههای استاندارد، نبود تابلوهای راهنما، ضعف خدمات امدادی، نبود آموزش برای فعالان محلی و کمبود تبلیغات هدفمند، باعث شده بسیاری از ظرفیتها بالفعل نشوند.
این کارشناس ارشد برنامهریزی توریسم تأکید کرد: گردشگری بدون امنیت، دسترسی و خدمات، پایدار نمیماند. اگر گردشگر احساس کند در مسیر یا مقصد با مشکل روبهرو میشود، حتی زیباترین جاذبهها هم برایش جذاب نخواهد بود.
وی در ادامه به نقش جوامع محلی اشاره و اظهار کرد: مشارکت مردم بومی در توسعه گردشگری کویر، شرط اصلی موفقیت است. ساکنان روستاها و نواحی کویری نه تنها باید از منافع گردشگری بهرهمند شوند، بلکه باید در مدیریت آن نیز نقش داشته باشند.
خلیلی خاطرنشان کرد: اگر گردشگری برای مردم محلی منفعت نداشته باشد، یا به حاشیه رانده شوند، توسعه آن ناپایدار خواهد بود؛ اما وقتی مردم خود را شریک این جریان بدانند، هم از میراث طبیعی خود بهتر حفاظت میکنند و هم کیفیت تجربه گردشگر افزایش مییابد.
وی همچنین بر ضرورت برندینگ برای مقصدهای کویری خراسان رضوی تأکید و اظهار کرد: باید برای هر منطقه هویت مشخص تعریف شود؛ یک مقصد با آسمان تاریک و مناسب رصد شناخته شود، مقصدی دیگر با بومگردی و فرهنگ محلی و مقصدی دیگر میتواند با ژئوتوریسم و مناظر طبیعی باشد.
این فعال حوزه گردشگری با اعلام اینکه بدون برند، مقصد در انبوه نامها گم میشود، افزود: گردشگری کویر زمانی میتواند در سطح ملی و بینالمللی مطرح شود که برای آن برنامه محتوایی، تبلیغاتی و اجرایی وجود داشته باشد.
این کارشناس ارشد برنامهریزی توریسم معتقد است: فصلهای پاییز و زمستان بهترین زمان برای توسعه سفر به مناطق کویری خراسان رضوی است؛ فصلی که میتواند در کاهش فصلی بودن سفرها به استان نیز مؤثر باشد.
وی توضیح داد: خراسان رضوی به طور طبیعی در برخی دورهها با تمرکز بالای سفرهای زیارتی روبهرو است، اما گردشگری کویر میتواند سفر را در طول سال متوازنتر کند و به توزیع بهتر گردشگر در استان کمک کند.
از نگاه کارشناسان، توسعه گردشگری کویر تنها یک پروژه تفریحی نیست، بلکه میتواند به اشتغالزایی، رونق صنایعدستی، تقویت اقامتگاههای بومگردی، توسعه حملونقل محلی و حتی جلوگیری از مهاجرت روستاییان کمک کند. هر گردشگر کویری که وارد یک منطقه میشود، فقط هزینه اقامت نمیکند؛ او برای غذا، حملونقل، راهنمای محلی، صنایعدستی و خدمات جانبی هم هزینه میکند. این یعنی گردشگری کویر میتواند زنجیرهای از منافع اقتصادی را فعال کند.
خلیلی در ادامه با بیان اینکه توسعه این حوزه باید با ملاحظات محیطزیستی همراه باشد، افزود: کویر زیستبومی حساس و شکننده است و هرگونه بهرهبرداری نادرست، آلودگی، تخریب پوشش گیاهی یا تردد بیضابطه خودروها میتواند به این سرمایه طبیعی آسیب بزند. اگر قرار است از کویر برای گردشگری استفاده کنیم، باید قواعد حفاظت را هم جدی بگیریم. گردشگری پایدار یعنی بهرهبرداری همراه با صیانت.
وی اظهار کرد: در صورت همافزایی میان دستگاههای اجرایی، بخش خصوصی، جوامع محلی و فعالان گردشگری، خراسان رضوی میتواند در آینده نه چندان دور به یکی از کانونهای مهم گردشگری کویر در کشور تبدیل شود.
این استاد دانشگاه گفت: این استان همه مؤلفههای اولیه از موقعیت جغرافیایی و تنوع اقلیمی گرفته تا پیشینه فرهنگی و ظرفیت جذب سرمایهگذار را دارد؛ آنچه کم داریم، نگاه برنامهمحور و اراده برای تبدیل ظرفیت به محصول گردشگری است.
خراسان رضوی امروز بیش از هر زمان دیگری نیاز دارد که در کنار جایگاه مذهبی و زیارتی خود، چهرههای دیگری از هویت گردشگریاش را نیز به نمایش بگذارد؛ چهرههایی که کویر، آسمان، سکوت، فرهنگ بومی و تجربه زیسته در دل طبیعت بخشی از آن است. اگر این مسیر با دقت و آیندهنگری دنبال شود، گردشگری کویر میتواند از یک ظرفیت خام به یک مزیت پایدار برای استان بدل شود.
گردشگری کویری یک تجربه جامع از زیستبوم
استان خراسان رضوی برای توسعه گردشگری در مناطق کویری، برنامههای جدیدی را در قالب میز تخصصی گردشگری کویر و نجوم دنبال میکند. هدف از این برنامهها، استفاده از پتانسیلهای طبیعی و آسمان شب برای جذب گردشگر و کمک به اقتصاد مردم محلی است که برگزاری کارگاههای آموزشی در مناطقی مثل بجستان، بخشی از این مسیر است.
دبیر میز تخصصی گردشگری کویر و نجوم استان خراسان رضوی، گفت: گردشگری کویری یک تجربه جامع از زیستبوم، فرهنگ بومی و پدیده نجوم است که میتواند جایگاه استان را در نقشه گردشگری ملی و بینالمللی تغییر دهد.
مهدی ذوالفقاری در گفتوگو با ایسنا اظهار کرد: یکی از محورهای اصلی فعالیت میز تخصصی، ترویج گردشگری نجومی است. به دلیل فاصله مناطق کویری از مراکز صنعتی و کاهش آلودگی نوری، آسمان این مناطق به محیطی ایدهآل برای رصد ستارگان و پدیدههای کیهانی تبدیل شده است.
ذوالفقاری در این زمینه تصریح کرد: ما به دنبال ایجاد زیرساختهایی هستیم که بازدیدکنندگان بتوانند در کنار تجربه سکوت و آرامش کویر، با تجهیزات تخصصی و حضور راهنمایان آموزش دیده، با دنیای نجوم آشنا شوند. این رویکرد نه تنها مدت اقامت گردشگران را در منطقه افزایش میدهد، بلکه باعث جذب مخاطبان خاص و پژوهشگرانی میشود که به دنبال محیطهای بکر برای رصد آسمان هستند.
وی در راستای تحقق این برنامههای توسعهای، از برگزاری کارگاه آموزش عکاسی نجوم در کاروانسرای تاریخی روستای قاسمآباد خبر داد و گفت: این کارگاه همزمان با شبهای بارش شهابی برساوشی و با حضور حدود ۵۰ نفر از عکاسان و علاقهمندان به عکاسی نجومی برگزار شد.
دبیر میز تخصصی گردشگری کویر و نجوم استان خراسان رضوی افزود: در این برنامه آموزشی، شرکتکنندگان ضمن حضور در فضای تاریخی و ارزشمند کاروانسرای قاسمآباد، با اصول و مبانی عکاسی از آسمان شب، تنظیمات دوربین برای ثبت ستارگان و بارشهای شهابی، ترکیببندی در عکاسی نجومی و شیوه ثبت مناظر شبانه آشنا شدند.
ذوالفقاری با اشاره به ظرفیتهای منطقه افزود: کاروانسرای تاریخی قاسمآباد به دلیل موقعیت مناسب، چشمانداز طبیعی و برخورداری از آسمان نسبتاً تاریک، ظرفیت مطلوبی برای برگزاری رویدادهای آموزشی و تخصصی در حوزه عکاسی نجوم دارد و این برنامه نیز با هدف ارتقای مهارت عکاسان و معرفی ظرفیتهای گردشگری نجوم منطقه برگزار شد.
دبیر میز تخصصی گردشگری کویر و نجوم، اظهار کرد: توسعه این صنعت باید با رویکرد پایداری و با مشارکت فعال مردم بومی پیش برود. ایجاد اقامتگاههای بومگردی متناسب با معماری کویری و ارائه غذاهای محلی، از جمله اقداماتی است که میتواند باعث اشتغالزایی در روستاهای حاشیهای کویر شود.
وی در رابطه با اهمیت آموزش بومیان تصریح کرد: یکی از اهداف مهم برگزاری رویدادها، آموزش و توانمندسازی جامعه محلی است؛ از همین رو همزمان با برنامه قاسمآباد، کارگاه عکاسی با موبایل ویژه کودکان این روستا نیز برگزار شد تا نسل جدید با مبانی تصویرسازی، ثبت زیباییهای محیط پیرامون و نگاه هنری به طبیعت و میراث فرهنگی آشنا شود.
ذوالفقاری تأکید کرد: هدف ما این است که گردشگر در هر مرحله از سفر خود به کویر، با فرهنگ و آداب و رسوم مردم کویر در تعامل باشد. این امر منجر به حفظ میراث معنوی و مادی مناطق میشود و درآمد حاصل از گردشگری را مستقیماً به جیب مردم محلی میرساند تا انگیزهای برای حفاظت از محیطزیست و منابع طبیعی ایجاد شود.
وی خاطرنشان کرد: مدیریت یکپارچه مناطق کویری به گونهای که توازن میان بهرهبرداری گردشگری و حفاظت از اکوسیستم حساس کویر حفظ شود، اولویت اصلی ما در میز تخصصی است.
مدیر نمایندگی میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی بجستان خاطرنشان کرد: برگزاری چنین کارگاههایی میتواند زمینهساز توسعه فعالیتهای تخصصیتر در حوزه عکاسی نجومی و همچنین معرفی بیشتر ظرفیتهای تاریخی و طبیعی بجستان در سطح استان و کشور باشد، ضمن آنکه نقش مؤثری در مشارکت مردم محلی و ارتقای دانش فرهنگی و هنری آنان دارد.
دبیر میز تخصصی گردشگری کویر و نجوم بر لزوم برندسازی هوشمندانه برای مناطق کویری استان تأکید کرد و افزود با شناسایی نقاط قوت هر منطقه و تبدیل آنها به مقاصد هدف مانند مناطق تخصصی رصد نجوم یا کمپهای بومگردی مدرن، میتوان گردشگران خارجی را نیز جذب کرد.
وی خاطرنشان کرد: برنامههای آتی متمرکز بر برگزاری جشنوارههای نجومی، کارگاههای آموزشی برای بومیان و تدوین نقشههای گردشگری تخصصی خواهد بود تا کویرهای خراسان رضوی از یک منطقه دورافتاده به یک قطب اقتصادی و فرهنگی تبدیل شوند.
چالشهایی نظیر نبود زیرساختهای رفاهی استاندارد، دسترسیهای دشوار به برخی نقاط بکر و نبود برندسازی مشخص برای مقصدهای کویری، باعث شده است که این فرصت طلایی، در سایه گردشگری مذهبی قرار بگیرد؛ اما پرسش اصلی اینجاست که چگونه میتوان این دو جریان گردشگری را با هم ترکیب کرد؟ آیا میتوان گردشگری مذهبی را به بستری برای معرفی گردشگری کویر تبدیل کرد تا گردشگر، پس از انجام مراسم زیارتی، برای تجربهای متفاوت به دل کویر سفر کند؟
پاسخ به این پرسشها نیازمند نگاهی فراتر از مدیریت سنتی و ورود به حوزه برنامهریزی استراتژیک توریسم است. توسعه این بخش نه تنها میتواند باعث تنوعبخشی به فعالیتهای اقتصادی استان شود، بلکه با ایجاد اشتغال در مناطق محروم و روستایی، میتواند نقش مهمی در پایداری اجتماعی ایفا کند. در این میان، شناخت دقیق از ظرفیتها و تحلیل علمی مسیرهای توسعه، نخستین قدم برای تبدیل این کویرهای خام به مقصدهای ماندگار در نقشه گردشگری خراسان رضوی است.
انتهای پیام
