خلیل رنجبر در نشست تخصصی در میدان که امروز یکشنبه یکم شهریور با عنوان «پذیرش واقعیت، تاب آوری و امیدواری در نوجوانان در شرایط بحرانی» برگزار شد، اظهار کرد: تابآوری یکی از مفاهیم کلیدی در روانشناسی تحولی و مداخلات بحران است و بهویژه در دوره نوجوانی اهمیت ویژهای دارد؛ نوجوانی بهعنوان مرحله گذار از کودکی به بزرگسالی، با تغییرات زیستی، شناختی، هیجانی و اجتماعی همراه است و نوجوان را در برابر عوامل استرسزا آسیبپذیرتر میسازد.
روانشناس و پژوهشگر سلامت روان تصریح کرد: از این رو، تقویت تابآوری در این دوره میتواند نقش مؤثری در کاهش پیامدهای منفی روانشناختی و ارتقای رشد فردی ایفا کند؛ تابآوری به معنای توانایی فرد در مواجهه با شرایط آسیبزا، عبور از آنها بدون آسیب جدی و دستیافتن به سطحی از رشد و سازگاری بالاتر از پیش از بحران تعریف میشود.
وی ادامه داد: این مفهوم برخلاف نگاه سنتی که بر حذف عوامل خطر تأکید داشت، بر این اصل استوار است که نمیتوان کودکان و نوجوانان را بهطور کامل از موقعیتهای تنشزا دور نگه داشت؛ بلکه باید آنها را برای مواجهه مؤثر با این موقعیتها آماده کرد؛ بنابراین، تابآوری نه یک ویژگی ذاتی ثابت، بلکه مجموعهای از مهارتها و توانمندیهای قابلآموزش است که در بستر تعامل فرد با محیط شکل میگیرد.
رنجبر با بیان اینکه یکی از مهمترین عوامل زمینهساز تابآوری، آموزش مهارتهای زندگی است، گفت: این مهارتها شامل خودآگاهی، مدیریت هیجان، ارتباط مؤثر، تصمیمگیری، تفکر نقاد و بهویژه مهارت حل مسئله میشود.
وی با بیان اینکه در میان این مهارتها، حل مسئله جایگاه ویژهای دارد، افزود: چرا که فرد تابآور به جای اجتناب از مشکل یا سرکوب آن، با مسئله مواجه میشود، آن را تحلیل میکند، راهحلهای ممکن را بررسی میکند و در نهایت مؤثرترین راهحل را برمیگزیند؛ این فرایند نهتنها به کاهش استرس منجر میشود، بلکه احساس کنترل و خودکارآمدی را در فرد تقویت میکند.
این روانشناس احساس خودکارآمدی و منبع کنترل درونی را از دیگر مؤلفههای تابآوری دانست و بیان کرد: افرادی که دارای مرکز کنترل درونی هستند، پیامدهای زندگی خود را عمدتاً به رفتارها و تصمیمهای خود نسبت میدهند و در مواجهه با بحرانها احساس درماندگی کمتری دارند.
وی ادامه داد: این ویژگی از طریق شناخت واقعبینانه از خود و محیط، پذیرش واقعیت و تمرین تصمیمگیری مستقل در نوجوانان تقویت میشود. در مقابل، افرادی که منبع کنترل بیرونی دارند، رویدادهای زندگی را به شانس، سرنوشت یا دیگران نسبت میدهند و در شرایط بحرانی بیشتر مستعد اضطراب و افسردگیاند.
رنجبر کفایت اجتماعی را یکی دیگر از شاخصهای تابآوری دانست و عنوان کرد: کفایت اجتماعی به معنای برخورداری از تواناییهای لازم برای برقراری روابط سالم، ابراز وجود، درک دیگران و کنار آمدن با موقعیتهای اجتماعی است؛ این توانایی در دوره نوجوانی اهمیت بیشتری مییابد، زیرا نوجوان در حال بازتعریف روابط خود با خانواده، همسالان و جامعه است.
وی افزود: نوجوانی که از کفایت اجتماعی برخوردار باشد، بهتر میتواند از حمایت اجتماعی بهره ببرد، تعارضات را مدیریت کند و در برابر فشار همسالان مقاومت نشان دهد؛ در واقع، حمایت اجتماعی ادراکشده یکی از قویترین عوامل محافظتکننده در برابر آسیبهای روانی در نوجوانان است.
این روانشناس با بیان اینکه همدلی نیز از ویژگیهای افراد تابآور به شمار میرود، گفت: همدلی به معنای توانایی درک احساسات و دیدگاه دیگران و پاسخ مناسب به آنهاست؛ این توانایی با کفایت اجتماعی در ارتباط است و به نوجوان کمک میکند تا در روابط خود معناداری بیشتری تجربه کند.
وی ادامه داد: احساس ارزشمندی و معناداری در زندگی، از مؤلفههای مهم سلامت روانی و تابآوری است؛ نوجوانی که احساس میکند برای دیگران مهم است و بودنش تفاوت ایجاد میکند، در برابر بحرانها مقاومتر عمل میکند.
رنجبر نکته اساسی در مفهوم تابآوری را پذیرش واقعیت دانست و تاکید کرد: پذیرش به معنای تسلیم شدن یا انفعال نیست؛ بلکه به معنای درک واقعبینانه موقعیتهای دشوار و اقدام برای سازگاری با آنهاست، سازگاری یکی از ظرفیتهای ذاتی انسان است که به او امکان میدهد با شرایط جدید کنار بیاید، آنها را بپذیرد و به تدریج به سطحی از تعادل دست یابد.
وی افزود: در واقع، تابآوری با بهرهگیری از همین ظرفیت سازگاری، فرد را قادر میسازد تا پس از تجربه استرس یا هیجان منفی، به کارکرد عادی خود بازگردد؛ این بازگشت به معنای انکار درد یا فراموشی رنج نیست، بلکه به معنای بازیابی توانایی برای ادامه زندگی و حتی رشد پس از آسیب است.
این روانشناس تصریح کرد: در مداخلات مربوط به بحران، بهویژه در شرایطی مانند جنگ، بلایای طبیعی یا بحرانهای خانوادگی، باید به نوجوانان کمک کرد تا واقعیت را بپذیرند، هیجانات خود را بشناسند و راههای مقابله مؤثر را بیاموزند؛ انکار واقعیت یا محافظت افراطی از نوجوان، نهتنها تابآوری را تقویت نمیکند، بلکه میتواند احساس ناامنی و بیاعتمادی را افزایش دهد و در مقابل، ارائه اطلاعات روشن و متناسب با سن، همراه با حمایت عاطفی، به نوجوان احساس امنیت و کنترل میدهد.
وی با بیان اینکه باید به تفاوتهای فردی در تابآوری نیز توجه داشت، افزود: همه نوجوانان به یک شکل به بحرانها پاسخ نمیدهند؛ استعدادها، خلقوخو، تجارب قبلی و کیفیت روابط خانوادگی از جمله عواملی هستند که واکنش فرد را به شرایط دشوار شکل میدهند. بنابراین، برنامههای آموزشی و مداخلهای باید انعطافپذیر و متناسب با ویژگیهای رشدی و شخصیتی هر نوجوان طراحی شوند.
رنجبر با بیان اینکه تابآوری مفهومی چندبعدی و پویاست که از تعامل عوامل فردی، خانوادگی و اجتماعی شکل میگیرد، گفت: تقویت تابآوری در نوجوانان مستلزم آموزش مهارتهای زندگی، تقویت خودآگاهی و پذیرش واقعیت، حمایت اجتماعی مناسب و فراهمسازی فرصتهایی برای تجربه استقلال و مسئولیتپذیری است. اگر این مؤلفهها بهدرستی در بستر خانواده، مدرسه و جامعه پرورش یابند، نوجوانان میتوانند بحرانها را نه بهعنوان تهدید، بلکه بهعنوان فرصتی برای رشد و تحول تجربه کنند.
انتهای پیام
