بهزاد نعمتی در گفتوگو با ایسنا درباره پیشینه پنجرههای زیارتی حرم مطهر امام رضا(ع)، اظهار کرد: ارائه آماری دقیق از تعداد پنجرههای زیارتی حرم مطهر چندان امکانپذیر نیست، چراکه پنجرهها شکلها و کارکردهای متفاوتی دارند و حتی اطلاق عنوان «پنجره زیارتی» به برخی از آنها محل اختلاف است. از همین رو، در منابع و محاسبات مختلف، اعداد متفاوتی درباره تعداد این پنجرهها ارائه شده است.
وی با بیان اینکه پنجره فولاد صحن انقلاب اسلامی را میتوان شاخصترین و قدیمیترین نمونه از این پنجرهها در حرم مطهر رضوی دانست، گفت: این صحن در گذشته با عناوینی همچون «صحن کهنه» و «صحن عتیق» شناخته میشده و بر اساس اشارات موجود در منابع تاریخی و نشانیهایی که درباره این پنجره ارائه شده، دستکم حدود ۵۰۰ سال قدمت دارد و حتی این احتمال وجود دارد که پیشینه آن به دورهای پیش از این بازگردد.
این پژوهشگر گروه فرهنگ و هنر بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی ادامه داد: بررسی موقعیت قرارگیری پنجره فولاد نشان میدهد که در گذشته نیز در همین محدوده پنجرهای وجود داشته است. حتی پیش از دوره تیموری و همزمان با شکلگیری نخستین صورت صحن کهنه، به نظر میرسد پنجرهای رو به فضای بیرونی در این قسمت قرار داشته است.
نعمتی با اشاره به اینکه محل کنونی پنجره فولاد در ضلع شمالی بقعه مطهر و در محدودهای موسوم به «پشت سر حضرت» قرار دارد، بیان کرد: به نظر میرسد هنگام ساخت و توسعه صحن، فضای مربوط به پنجره نیز در امتداد همان محل قدیمی در نظر گرفته شده باشد.
وی افزود: با تجدید بنای صحن کهنه یا همان صحن انقلاب و صحن عتیق در دوره صفویه، جایگاه این پنجره در شکل و موقعیتی که امروز میبینیم تثبیت شد و از آن زمان تاکنون در این محل باقی مانده است؛ البته خود پنجره در طول تاریخ چندین بار مرمت و تعویض شده است.
این پژوهشگر گروه فرهنگ و هنر بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی خاطرنشان کرد: بر همین اساس، میتوان پنجره فولاد صحن انقلاب اسلامی را قدیمیترین پنجره زیارتی از این نوع در حرم مطهر رضوی دانست.
پنجرههایی برای زیارت از مسیرهای مختلف
نعمتی در ادامه با اشاره به وجود پنجرههای زیارتی در بخشهای مختلف حرم مطهر رضوی، گفت: یکی دیگر از این پنجرهها در صحن جمهوری اسلامی قرار دارد که در بخش غربی حرم واقع شده و از صحن جمهوری اسلامی به فضای دارالولایه منظر دارد. از داخل دارالولایه نیز پنجره دیگری وجود دارد که از فضای بالاسر حضرت، امکان مشاهده بقعه مطهر و زیارت از این مسیر را فراهم میکند.
این پژوهشگر گروه فرهنگ و هنر بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی با اشاره به تغییر و جابهجایی برخی پنجرههای قدیمی حرم مطهر اظهار کرد: در گذشته پنجرهای در حدفاصل ضلع شمالی و شمال شرقی بقعه مطهر وجود داشته که در دوره معاصر جابهجا و به محل دیگری منتقل شده است. در حال حاضر نیز پنجرهای در محدوده میان مسجد بالاسر و بخش زنانه و در قسمت پشت آن وجود دارد که همچنان حفظ شده است.
نعمتی بیان کرد: در سالهای اخیر نیز پنجرهای به مسجد گوهرشاد اضافه شده که در بخش شمال شرقی مسجد قرار دارد و به سمت محدوده دارالحفاظ باز میشود و از این محل نیز امکان زیارت فراهم است.
وی افزود: همچنین میان دارالسیاده و دارالحفاظ نیز پنجرهای وجود دارد و در دارالحجه نیز پنجرهای در ضلع جنوبی این فضا قرار گرفته است. نمونه دیگری از این پنجرهها نیز در رواق حضرت معصومه(س) و در بخش زیرین حرم مطهر قرار دارد.
وقتی پنجره، فاصله زائر تا ضریح را کوتاه میکند
این پژوهشگر گروه فرهنگ و هنر بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی با بیان اینکه استفاده از پنجره در معماری اماکن آرامگاهی و زیارتی سابقهای طولانی دارد، اظهار کرد: پنجرههای زیارتی از عناصر کهن در معماری آرامگاهها به شمار میروند و نمونههایی از آنها را میتوان در فضاهای زیارتی و آرامگاهی از گذشته مشاهده کرد.
نعمتی با اشاره به کارکرد این پنجرهها گفت: فلسفه اصلی ایجاد چنین پنجرههایی، فراهم کردن امکان زیارت و برقراری ارتباط دیداری با فضای آرامگاه از بیرون بوده است؛ به این معنا که فرد حتی زمانی که امکان حضور مستقیم در فضای داخلی آرامگاه را ندارد، بتواند از طریق پنجره با فضای زیارتی ارتباط برقرار کند.
وی تصریح کرد: به همین دلیل، پنجرههای زیارتی صرفاً یک عنصر معماری نیستند، بلکه در شکلگیری تجربه زیارت و ایجاد ارتباط میان زائر و فضای آرامگاه نیز نقش داشتهاند.
انتهای پیام
