معصومه رجبی نائینی در نشست «در میدان» که با موضوع «سبک زندگی سالم و ارتقاء سلامت روان دختران» امروز چهارشنبه ۱۱ شهریور به همت جهاد دانشگاهی برگزار شد، گفت: مسائل باروری یا ناباروری تا حد زیادی وابسته به مسائل مربوط به کل بدن، از جمله مغز، است؛ زیرا مغز به عنوان رهبر بدن تمام اعضای بدن را کنترل میکند، بنابراین مسائل باروری و ناباروری نیز بهطور مستقیم و غیرمستقیم تحت تأثیر مغز قرار دارند.
وی افزود: مشکلات هورمونی که منجر به ناباروری میشوند، تنها به دستگاه تناسلی محدود نیستند و میتوانند روی کل بدن اثر بگذارند؛ از جمله در بروز بیماریهای خوشخیم و بدخیم رحم، سینه و تخمدان نقش داشته باشند.
این متخصص در ادامه با تشریح تعریف ناباروری گفت: برای زوجینی که پس از یکسال اقدام به بارداری به نتیجه نرسیدند، بررسی مسائل ناباروری برای آنها آغاز میشود. البته این بازه یکساله مربوط به خانمی است که زیر ۳۵ سال سن داشته باشد.
وی ادامه داد: اگر سن خانم بالای ۳۵ سال باشد، این مدتزمان به شش ماه کاهش مییابد. علت این مسئله آن است که با افزایش سن، ذخایر تخمدانی کاهش پیدا میکند، مشکلات هورمونی بیشتر میشود و ممکن است فرصت کافی برای درمان فرد وجود نداشته باشد.
ناباروری اولیه چیست؟
رجبی نائینی با اشاره به یکی از تعاریف مهم در حوزه ناباروری گفت: در ناباروری، یک تعریف مربوط به «ناباروری اولیه» است؛ به این معنا که زوج از ابتدا ناباروری داشته و خانم در تمام دوره باروری و زندگی زناشویی خود حتی یک آزمایش بارداری مثبت نیز نداشته است. اما اگر یکبار آزمایش بارداری فرد مثبت شود، حتی اگر یک هفته بعد سقط رخ دهد، دیگر به آن فرد «ناباروری اولیه» گفته نمیشود.
وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به آمار شیوع ناباروری اظهار کرد: در سراسر دنیا بین ۱۰ تا ۱۵ درصد زوجها با ناباروری مواجهاند؛ یعنی تقریباً از هر ۱۰ زوج، یک زوج دچار ناباروری است. اما در ایران، بر اساس آمار سال ۱۳۹۸، این میزان دو برابر میانگین جهانی و حدود ۲۰ درصد بوده است.
رجبی نائینی افزود: در سال ۱۳۹۸ از میان ۱۶ میلیون زن همسردار، سه میلیون و ۲۶۸ هزار نفر در قالب زوجهای نابارور قرار داشتند و اعلام شده بود که هر سال حدود ۸۸ هزار تا ۹۰ هزار زوج به جمع ناباروران اضافه میشود.
وی ادامه داد: وقتی سالانه حدود ۹۰ هزار زوج به جمعیت نابارور کشور افزوده میشود، یعنی وضعیت نهتنها بهتر نشده بلکه رو به وخامت است؛ بنابراین اکنون بهترین زمان برای شروع اقدامات پیشگیرانه است. در کنار درمان زوجهای نابارور، باید تلاش شود کسانی که هنوز دچار ناباروری نشدهاند، به این جمع اضافه نشوند.
این متخصص با انتقاد از یک رویه رایج در کشور گفت: معمولاً هر وقت زوجی برای درمان ناباروری مراجعه میکنند، ابتدا زنان به پزشک مراجعه میکنند و آزمایشها و بررسیها برای آنان انجام میشود، در حالی که مردان معمولاً مراجعه اولیه ندارند.
وی تأکید کرد: فرزندآوری یک تعامل است و زن و شوهر باید با هم بررسی شوند. اگر فقط زنان بررسی شوند، ممکن است مشکلات مربوط به سلولهای جنسی و اسپرم در مردان نادیده گرفته شود و در نتیجه بخشی از عوامل مؤثر در درمان مورد توجه قرار نگیرد.
سهم زنان و مردان در ناباروری برابر است
رجبی نائینی با تشریح سهم عوامل مختلف در ناباروری گفت: در حال حاضر ۴۰ درصد علل ناباروری مربوط به مردان، ۴۰ درصد مربوط به زنان، ۱۰ درصد مربوط به هر دو زوج و ۱۰ درصد نیز از مواردی است که هرگز علت مشخصی برای آن پیدا نمیشود.
وی تصریح کرد: برخی زوجها به مراکز مختلف ناباروری مراجعه میکنند و همه اقدامات لازم برایشان انجام میشود، اما در نهایت هیچ علت مشخصی برای ناباروری زن یا مرد پیدا نمیشود. بنابراین، هرچند در بسیاری از موارد علت ناباروری در مرد یا زن مشخص میشود، اما حدود ۱۰ درصد موارد علت نامشخص باقی میماند.
وی در ادامه با ورود به بحث ناباروری زنان گفت: نخستین و شایعترین علت ناباروری در زنان، مشکلات مربوط به تخمدان است. تخمکها در تخمدان قرار دارند و اگر تخمکی وجود نداشته باشد، باروری هم وجود نخواهد داشت.
به گفته رجبی نائینی در اختلال عملکرد تخمدان، دو اختلال بسیار مهم وجود دارد که مستقیماً بر ناباروری اثر میگذارند، یکی یائسگی زودرس و دیگری تخمدان پلیکیستیک یا وجود کیستها و تودههای تخمدانی است.
تنبلی تخمدان؛ شایعترین علت ناباروری در ایران و جهان
رجبی نائینی تصریح کرد: تخمدان پلیکیستیک یا آنچه در میان عموم مردم به «تنبلی تخمدان» معروف است، در حال حاضر شایعترین علت ناباروری در جهان و ایران محسوب میشود.
وی افزود: اگر این اختلال که در نوجوانی شکل میگیرد، همان زمان کنترل شود، در آینده معمولاً به ناباروری منجر نخواهد شد. اما متأسفانه بسیاری از موارد بدون توجه رها میشوند تا زمانی که دختر به سنین بالاتر، مثلاً ۲۰ سالگی، میرسد و تازه اعلام میکند که دچار مشکل شده است. در این صورت ممکن است پنج تا شش سال از زمان مناسب گذشته باشد و درمان بسیار دشوارتر شود. یکی از مهمترین مواردی که مادران باید در دختران نوجوان خود به آن توجه کنند، نظم قاعدگی است و هرگونه اختلال در این زمینه باید جدی گرفته شود.
وی دومین عامل مهم ناباروری در اختلالات تخمدانی را یائسگی زودرس دانست و گفت: وقتی فرد دچار یائسگی زودرس میشود، یعنی تخمدان از فولیکول خالی شده و دیگر چیزی برای باروری در آن وجود ندارد.
این پزشک با اشاره به اینکه سن طبیعی یائسگی در زنان معمولاً حوالی ۵۰ سالگی است، افزود: استرس، بیماریهای زنان و تغذیه نامناسب از جمله عواملی هستند که میتوانند بر سن یائسگی اثر بگذارند.
رجبی نائینی سپس به نقش عفونتها در ناباروری پرداخت و توضیح داد: عوامل عفونی از طریق دهانه رحم وارد رحم شده و به سمت لولهها میروند. این روند هم رحم و هم لولهها را دچار التهاب میکند. نتیجه این التهاب آن است که مجرای بسیار باریک لولهها در اثر عفونت تنگ میشود، چسبندگی ایجاد میشود یا حتی بهطور کامل بسته میشود. در مردان نیز همین وضعیت وجود دارد و عفونتهای منتقلشونده از راه جنسی میتوانند باعث بسته شدن کامل یا نسبی مجاری در زنان و مردان شوند.
این متخصص با اشاره به تفاوت میان عفونتهای باکتریایی و ویروسی گفت: درباره بیماریهایی مانند سوزاک و سفلیس وضعیت روشن است و مردم میدانند که میتوان آنها را درمان کرد، اما آنچه امروز در کشور ما و در جهان شایع شده، ویروسهایی مانند HIV، HPV و هرپس تناسلی هستند که درمان قطعی برای آنها اختراع نشده است. برخلاف بیماریهای باکتریایی که با آنتیبیوتیک درمان میشوند، بیماریهای ویروسی به این شکل درمانپذیر نیستند.
واکسن HPV مفید است، اما مصونیت کامل نمیدهد
رجبی نائینی در ادامه با اشاره به باورهای نادرست درباره واکسن HPV گفت: آخرین مدل واکسن HPV از نوع ۹ ظرفیتی است؛ یعنی در برابر ۹ نوع ویروس ایمنی ایجاد میکند. اما این به معنای مصونیت کامل نیست.
وی توضیح داد: بیش از ۲۰۰ نوع ویروس HPV در دنیا وجود دارد که حدود ۴۰ نوع آن مربوط به دستگاه تناسلی است. از این ۴۰ نوع، حدود ۱۶ نوع پرخطر و ۲۴ نوع کمخطر هستند. انواع کمخطر لزوماً بیخطر نیستند و میتوانند زمینه را برای انواع پرخطر فراهم کنند؛ انواع پرخطر نیز احتمال بالایی برای ایجاد سرطان دارند.
رجبی نائینی افزود: از میان این تعداد، فقط ۹ نوع در واکسن پوشش داده شدهاند؛ بنابراین اگر فرد واکسن بزند، باز هم ممکن است به انواع دیگری از ویروس مبتلا شود. این تصور که تزریق واکسن به معنای آزادی کامل در روابط پرخطر و مصونیت قطعی از بیماری است، تصوری غلط و خطرناک است.
وی در بخش دیگری از سخنانش تأکید کرد: آنچه باید به فرزندان آموزش داده شود فقط اطلاعات پزشکی نیست، بلکه مهمتر از آن، آموزش سلامت شخصیت و خودمراقبتی است. بر اساس آنچه سازمان جهانی بهداشت توصیه میکند، نخستین راه پیشگیری از بیماریهای منتقل از راه جنسی، خویشتنداری است. این موضوع مختص یک مذهب یا کشور نیست و در همه جای دنیا بهعنوان اولین توصیه علمی مطرح میشود.
این پزشک تصریح کرد: مقصود از خویشتنداری آن است که روابط جنسی در محدوده ازدواج تعریف شود، نه خارج از آن لذا مسئله اصلی صرفاً واکسن زدن یا نزدن نیست، بلکه این است که جوانان باید این اصول را یاد بگیرند و در صورت نیاز، ازدواج را بیدلیل و بیش از حد به تعویق نیندازند.
وی با تقسیم سلامت به چهار بخش «سلامت جسم، سلامت روان، سلامت اجتماعی و سلامت معنوی» گفت: هر توصیهای که در حوزه ازدواج مطرح میشود، این چهار بخش را دربر میگیرد. در ازدواج، نیازهای جسمی زن و شوهر در چارچوب سالم برطرف میشود؛ از نظر روانی، صمیمیت و نیازهای عاطفی تأمین میشود؛ از منظر روانی و اجتماعی، امنیت ذهنی و اجتماعی به وجود میآید و احتمال انتقال بیماریهای جنسی نیز بهشدت کاهش پیدا میکند.
تأخیر طولانی در ازدواج، فرصت رشد مشترک را از بین میبرد
رجبی نائینی با بیان اینکه ازدواج باید آگاهانه و با انتخاب درست انجام شود، افزود: نباید ازدواج به دلایل عجیب و غیرضروری بیش از حد به تعویق بیفتد. وقتی افراد در سنین پایینتر و مناسبتر ازدواج میکنند، گذشت، ایثار و کنار آمدن با دیگری را بهتر یاد میگیرند، اما در سنین بالاتر، الگوهای شخصیتی تثبیت میشود و سازگاری دشوارتر خواهد بود.
این استاد حوزه سلامت در بخش دیگری از سخنان خود گفت: برای شناخت افراد، نباید تنها به حرفها و پاسخهایشان اتکا کرد؛ بلکه عملکرد افراد است که نشان میدهد چهکارهاند و چه میزان تعهد اخلاقی دارند. هیچکس در پاسخ به سؤال مستقیم، بهراحتی درباره خطاهای اخلاقی یا سبک زندگی پرخطر خود اعتراف نمیکند. بنابراین، معیار تشخیص، رفتار واقعی فرد در موقعیتهای مختلف است، نه صرفاً ادعاها.
خانواده، مهمترین بستر شکلگیری سلامت اجتماعی
رجبی نائینی با تأکید بر نقش خانواده در سلامت جامعه گفت: سلامت خانواده، سلامت جامعه را تضمین میکند. اگر این واقعیت را نپذیریم، یعنی هنوز در قرن بیستویکم مسائل پایهای را درک نکردهایم. بسیاری از رفتارها، از جمله راستگویی و دروغگویی، از خانه به فرزندان منتقل میشود و آموزش و پرورش یا دانشگاه فقط میتوانند بخشی از این رفتارها را اصلاح کنند، نه اینکه از پایه بسازند.
این پزشک افزود: وقتی فردی در جامعه رفتار نادرست دارد، مردم ناخودآگاه خانواده او را نیز در داوری خود وارد میکنند و وقتی فردی رفتار شایسته دارد، باز هم خانوادهاش مورد ستایش قرار میگیرد. این نشان میدهد که همه ما بهطور ناخودآگاه نقش خانواده را در تربیت فرد میپذیریم.
آندومتریوز؛ یک علت مهم و مستقل ناباروری
وی در ادامه به یکی دیگر از عوامل مهم ناباروری اشاره کرد و گفت: آندومتریوز بهقدری مهم است که در طبقهبندی ناباروری، برای آن یک بخش جداگانه در نظر گرفته شده است. آندومتر، بافتی است که باید در داخل رحم باشد. اگر این بافت وارد لولهها، روی تخمدان یا داخل حفره شکم شود، در پاسخ به هورمونها رشد میکند و در انتهای سیکل شروع به ریزش میکند. اما چون این بافت خارج از رحم قرار دارد، خون حاصل از ریزش آن راه خروج طبیعی ندارد و در داخل شکم باقی میماند.
رجبی نائینی با بیان اینکه این وضعیت باعث چسبندگی، تغییر شکل لولهها، اختلال در تخمکگذاری، چسبیدن اعضای داخل شکم به یکدیگر و در نهایت ایجاد یک منبع مهم ناباروری میشود. درد شدید هنگام قاعدگی و ادامه یافتن درد در بین سیکلها از نشانههای مهم آندومتریوز است و اگر فرد مدام درد داشته باشد، باید علت آن بررسی شود.
این پزشک به اختلالات رحم و دهانه رحم اشاره کرد و گفت: هر عاملی که باعث التهاب رحم شود، میتواند در ناباروری مؤثر باشد؛ یکی از مهمترین این موارد، سقطهای عمدی است. در سقط عمدی، حتی اگر جنین و مادر سالم باشند، با دستکاری، جنین خارج میشود و این فرایند، چه با دارو و چه با مداخله مستقیم، میتواند موجب التهاب دیواره رحم شود حتی اگر بقایای بارداری در سونوگرافی دیده نشود، باز هم آثار هورمونی و التهابی آن میتواند باقی بماند.
رجبی نائینی افزود: این آسیبها میتوانند باعث ایجاد چسبندگی داخل رحم شوند؛ عارضهای که به آن «سندروم آشرمن» گفته میشود. در چنین شرایطی فضای داخل رحم دیگر برای بارداری بعدی مناسب نخواهد بود و فرد معمولاً با ناباروری مواجه میشود. دهانه رحم نیز ممکن است به همین ترتیب دچار آسیب و اختلال شود.
انتهای پیام
