به گزارش ایسنا، فاطیما احمدی - روزنامهنگار - در یادداشت خود با عنوان «روایت عشق، انقلاب و سرگشتگی روشنفکران روس در اروپا» نگاهی داشته به کتاب «تبعیدیان سودایی» اثر ادوارد هَلِت کار که با ترجمه خشایار دیهیمی از سوی «نشر نو» منتشر شده است.
او در یادداشت خود آورده است: «ادوارد هَلِت کار را بیش از هر چیز با آثار بزرگش درباره تاریخ روسیه، شوروی و نیز کتاب مشهور «تاریخ چیست؟» میشناسیم؛ اما «تبعیدیان سودایی» از آن کتابهایی است که وجه دیگری از توانایی او را آشکار میکند: توانایی تبدیل تاریخ اندیشه و سیاست به روایتی زنده، انسانی و گاه شبیه رمان. کتاب نخستینبار در سال ۱۹۳۳ منتشر شد و با عنوان فرعی «نگارخانهای از چهرههای قرن نوزدهم» به سراغ نسلی از روشنفکران و انقلابیون روس میرود که در میانه قرن نوزدهم، در تبعید و مهاجرت، در شهرهای مختلف اروپا پراکنده بودند. کار در این کتاب بهویژه بر حلقه پیرامون الکساندر هرتسن تمرکز میکند و در کنار او چهرههایی چون اوگاروف، باکونین، نچایف و دیگر روشنفکران و انقلابیون را وارد صحنه میکند. این گروه، از یک سو با استبداد تزاری درگیر بودند و از سوی دیگر هنوز در جستوجوی زبان سیاسی تازهای برای آینده روسیه به سر میبردند. ترجمه فارسی کتاب را خشایار دیهیمی انجام داده است.
کتاب در ۱۷ بخش پیش میرود: «عزیمت»، «سرزمین موعود»، «تراژدی خانوادگی- بخش اول و دوم»، «انگلسونها»، «سالهای نخست در لندن»، «نیک بیچاره، بخش اول و دوم»، «باز هم یک مثلث دیگر»، «آن دوره پنجساله»، «باکونین: یا راه لغزنده»، «لهستان: یا سفر کشتی وارد جکسون»، «سالهای پایانی عمر هرتسن»، «یک نفر ولتری در میان رمانتیکها»، «ماجرای نچایف یا نخستین تروریست»، «ماجرای پوستینیکوف یا جاسوس همیشگی» و «واپسین تراژدی» بخشهایی که در مجموع، زندگی شخصی، روابط عاطفی، کشمکشهای فکری و ماجراجوییهای سیاسی این نسل را در کنار یکدیگر قرار میدهند.
اما جذابیت اصلی «تبعیدیان سودایی» در این نیست که صرفاً شرح زندگی چند انقلابی روس باشد. مسئله اساسی کار، رابطه میان آرمان و زندگی واقعی است؛ فاصله میان انسانهایی که میخواهند جهان را تغییر دهند و زندگی خصوصیِ آشفته، متناقض و گاه مضحک خودشان. قهرمانان کتاب به آزادی، انقلاب و رهایی انسان میاندیشند، اما خودشان درگیر عشقهای پیچیده، حسادت، رقابت، شکست، جاهطلبی و اختلافهای شخصیاند. همین تضاد است که عنوان کتاب را معنا میکند: آنها هم «تبعیدی»اند و هم «سودایی»؛ هم از وطن رانده شدهاند و هم گرفتار سودای ساختن جهانی دیگر.
در مرکز این جهان، الکساندر هرتسن قرار دارد؛ یکی از مهمترین روشنفکران روس قرن نوزدهم که زندگیاش میان سیاست، ادبیات، تبعید و تأمل درباره آینده روسیه گذشت. اهمیت هرتسن برای کار فقط در اندیشههای سیاسی او نیست؛ او شخصیتی است که تناقضهای نسل خود را در وجودش جمع کرده است. از یک سو به آزادی و عدالت اجتماعی میاندیشد و از سوی دیگر با واقعیتهای بسیار خصوصی و انسانی زندگی دستوپنجه نرم میکند. کار به جای آنکه او را به یک «قهرمان انقلابی» تبدیل کند، او را در تمام پیچیدگی انسانیاش نشان میدهد.
این نکته درباره سایر شخصیتها نیز صدق میکند. باکونین در کتاب فقط نظریهپرداز آنارشیسم نیست؛ انسانی پرشور، بیقرار و انفجاری است که میان اندیشه و عمل، آرمان و ماجراجویی، بارها گرفتار تناقض میشود. کار بعدها زندگینامه مستقلی نیز درباره باکونین نوشت و توجه طولانیمدتش به او نشان میدهد که این شخصیت برای فهم جهان فکری کار اهمیت ویژهای داشته است.
در واقع، یکی از کارهای مهمِ «کار» این است که تاریخ اندیشه را از حالت انتزاعی بیرون میآورد. وقتی از سوسیالیسم، آنارشیسم، انقلاب یا آزادی سخن میگوییم، معمولاً با مجموعهای از مفاهیم روبهرو میشویم. اما در این کتاب، این مفاهیم در زندگی آدمهای واقعی ظاهر میشوند؛ آدمهایی که عاشق میشوند، خیانت میکنند، شکست میخورند، با هم قهر میکنند، دوباره متحد میشوند و در عین حال درباره آینده بشر بحث میکنند.
همینجاست که لندن، پاریس، ژنو و دیگر شهرهای اروپا صرفاً پسزمینه جغرافیایی کتاب نیستند. اروپا برای این تبعیدیان هم «سرزمین موعود» است و هم سرزمین سرخوردگی. آنها از روسیهای میگریزند که آزادی سیاسی در آن بسیار محدود است، اما وقتی به غرب میرسند، با جامعهای مواجه میشوند که آنچنان که در رؤیاهایشان تصور کرده بودند، رهاییبخش نیست. فاصله میان تصویر آرمانی غرب و واقعیت زندگی در غرب، یکی از خطوط پنهان اما مهم کتاب است.
این موضوع به یکی از پرسشهای بزرگتر «کار» منتهی میشود: آیا میتوان یک جامعه تازه را با انسانهای قدیمی ساخت؟ انقلابیون کتاب میخواهند مناسبات سیاسی و اجتماعی را دگرگون کنند، اما خودشان محصول همان جامعهای هستند که علیه آن شوریدهاند. بسیاری از آنها از طبقات ممتاز میآیند، با فرهنگ اشرافی بزرگ شدهاند و در عین حال علیه امتیازات طبقاتی سخن میگویند. این تناقض نه نقص تصادفی زندگی آنها، بلکه بخشی از وضعیت تاریخی نسلشان است.
در همین معنا، «تبعیدیان سودایی» را میتوان کتابی درباره شکست نیز دانست؛ اما نه شکست صرفاً سیاسی. شکست عشق، شکست دوستی، شکست آرمانهای شخصی و سرانجام شکست امید به اینکه تاریخ را بتوان مطابق نقشه ذهنی خود ساخت. پایان زندگی هرتسن که یکی از محورهای کتاب است، از همین منظر اهمیت دارد. او که زمانی به آینده روسیه و امکان دگرگونی آن امید بسته بود، در پایان عمر با فاصلهای عمیق میان آرمان و واقعیت مواجه میشود.
شاید همین فاصله میان چهره تاریخی و چهره انسانی این شخصیتهاست که خواندن آنها را برای ما، امروز همچنان معنادار میکند. این نکته درباره هرتسن اهمیت خاصی دارد. او برای خواننده فارسی نیز چهرهای کاملاً بیگانه نیست. برخی آثار او، از جمله «مقصر کیست؟» و نوشتههایی درباره زندگی و اندیشههایش، به فارسی منتشر شدهاند و گذشته و اندیشهها نیز نامی شناختهشده در میان علاقهمندان ادبیات و اندیشه روسیه است. همین حضور در فضای فارسی باعث میشود، خواننده ایرانی بتواند شخصیت هرتسن را نه فقط بهعنوان یک انقلابی تبعیدی، بلکه بهعنوان نویسنده و متفکری با میراث ادبی و فکری مستقل دنبال کند. درباره باکونین نیز آثار و نوشتههایی مانند «خدا و دولت» و «پنج جستار» به فارسی راه یافتهاند و اندیشه او برای خوانندگان فارسیزبان، بهویژه علاقهمندان به تاریخ سوسیالیسم و آنارشیسم، ناشناخته نیست.
از این منظر، اهمیت «تبعیدیان سودایی» فقط در معرفی یک نسل فراموششده نیست. کتاب به ما نشان میدهد که پشت بسیاری از جنبشهای بزرگ سیاسی، انسانهایی با زندگیهای کوچک و بزرگ، با ضعفها و آرزوهای شخصی، ایستادهاند. انقلاب در کتابِ کار یک مفهوم انتزاعی نیست؛ چیزی است که وارد اتاق خواب، میز شام، رابطه عاشقانه، دوستی و دشمنی آدمها میشود. شاید به همین دلیل، «تبعیدیان سودایی» را بتوان بیش از آنکه کتابی درباره «انقلابیون روس» دانست، کتابی درباره نسل روشنفکریای دانست که میخواست میان زندگی و آرمان آشتی برقرار کند و سرانجام فهمید این دو همیشه با یکدیگر کنار نمیآیند.
انتهای پیام
