١٣ شهریور توسط شورای فرهنگ عمومی کشور به عنوان «روز مردمشناسی» نام گذاری شده و در تاریخ رسمی کشور به ثبت رسیده است. مردمشناسی دانشی ریشهدار در تاریخ بشر است که از دیرباز با شناخت فرهنگ، آداب و رسوم، باورها و شیوه زندگی جوامع پیوند داشته است.
در ایران نیز دانشمندانی همچون ابوریحان بیرونی با آثاری ارزشمند در شناخت فرهنگ و جامعه اقوام و ملتها، سهمی برجسته در شکلگیری و گسترش این دانش داشتهاند. روز مردمشناسی که با روز بزرگداشت ابوریحان بیرونی، دانشمند برجسته ایرانی، همزمان است، فرصتی برای بازخوانی جایگاه این دانش در شناخت فرهنگها، حفظ میراث فرهنگی و تقویت همبستگی اجتماعی به شمار میرود.
به همین مناسبت ایسنا با حسین مقیمی، پژوهشگر تاریخ به گفتوگو پرداخته که در ادامه متن کامل آن را میخوانیم:
ایسنا: مردمشناسی چه نقشی در شناخت هویت فرهنگی، اجتماعی و تاریخی جوامع دارد و چرا توجه به این دانش در شرایط امروز اهمیت بیشتری پیدا کرده است؟
بهجرئت میتوان گفت مردمشناسی علمی قدیمی است و انسانها از گذشته، بدون آنکه ناخودآگاه از این علم خبر داشته باشند، دقیقاً به آن عمل میکردند. حاکمان و مردمی که بر سرزمینها حکومت میکردند، باید بهخوبی میدانستند که مردم کشورشان به فرهنگ و آداب و رسوم خود پایبند هستند؛ بنابراین نباید با این فرهنگها و آداب و رسوم ضدیت میکردند.
همچنین لازم بود بدانند مردم کشورهای همسایه چه اخلاق و رفتاری دارند و چگونه باید با آنان تعامل کرد. اگر این موارد مورد توجه قرار میگرفت، حاکمان در بسیاری از موارد موفقتر بودند.
بهعنوان مثال، هنگامی که کوروش بابل را فتح کرد، مردم در میدان بزرگ شهر جمع شدند و منتظر مجازات بودند، اما کوروش سخن خود را با این جمله آغاز کرد: «به نام مردوک». مردوک خدای بابلیان بود و کوروش با شناخت و آگاهی مردمشناختی با آنان روبهرو شد. مردم نیز با شنیدن این جمله جان تازهای پیدا کردند و کوروش را به فرمانروایی پذیرفتند.
مردمشناسی شاخههای زیادی دارد و موضوعاتی همچون فرهنگ، اخلاق و رفتار، آداب و رسوم، معاملات، دادوستد، زبان و موارد دیگر را دربرمیگیرد. دانش مردمشناسی زمان ندارد و برای همه افراد لازم و دارای اهمیت است؛ بهویژه در این زمان که جهان به دهکدهای جهانی تبدیل شده و ارتباطات بسیار گسترده شده است.
بنابراین لازم است هنگامی که به کشوری سفر میکنیم، پیش از سفر با فرهنگ و رفتار و دین مردم آن کشور آشنا شویم تا سفری بدون تنش داشته باشیم. نباید کاری انجام دهیم که به مقدسات آنان توهین شود و نباید رفتارهایی داشته باشیم که از نظر مردم آن کشور ناخوشایند است.
ایسنا: با توجه به گسترش جهانیشدن و تغییر سبک زندگی، مهمترین تهدیدهایی که متوجه فرهنگها، آیینها و سنتهای بومی است، چیست و مردمشناسی چگونه میتواند به حفظ و انتقال این میراث کمک کند؟
با توجه به گسترش ارتباطات و جهانیشدن و همچنین تغییرات سبک زندگی، فرهنگها و آیینها و سنتهای بومی و حتی دین در معرض تهدید و ضعیفشدن و حتی حلشدن و نابودی قرار دارند. در این زمینه و برای مقابله با این خطرات، تدریس تاریخ و نقش آموزش و پرورش بسیار مهم است. صداوسیما نیز نقش مهمی بر عهده دارد. ساخت فیلمهای کوتاه و بلند و سریالهای بسیار قوی میتواند فرهنگ و سنتهای ما را استحکام بخشد.
موزههای مردمشناسی نیز خوب هستند، ولی کامل نیستند و نمیتوانند همهچیز را دربرگیرند. اگر آموزش از پایه و اساس درست و محکم باشد و از کودکی در دانشآموز نهادینه شود، فرهنگهای دیگر و بیگانه نمیتوانند بهراحتی بر او اثرگذار باشند.فرهنگ ایران آنچنان قوی، تأثیرگذار و زیباست که در تمام جهان علاقمندان زیادی دارد؛ مانند هفتسین و نوروز.
ایسنا: تنوع قومی و فرهنگی در ایران، چه ظرفیتهایی برای تقویت انسجام اجتماعی و همبستگی ملی ایجاد میکند و مردمشناسان چگونه میتوانند این ظرفیتها را معرفی و تقویت کنند؟
ایران یکی از کشورهایی است که تنوع قومی و فرهنگی زیادی دارد. در طول تاریخ، این تنوع گاهی مشکلساز بوده است، ولی خوشبختانه باعث گسستگی کشور نشده است. اقوام اصیل ایرانی دارای فرهنگ و آداب بالایی هستند. اقوام کرد، لر، آذری، گیل، مازنی، بلوچ، خراسانی، فارس، ترکمن، قشقایی، بختیاری و خوزستانی باعث افتخار این کشور پهناورند و همیشه در دفاع از میهن خود کوشیدهاند.
سپاه پادشاهان گاهی از چند قوم و قبیله تشکیل میشد و هم سردار و هم سرباز از اقوام مختلف در آن حضور داشتند و همه متحد و دارای یک هدف، یعنی پیروزی ایران، بودند. بهعنوان مثال، سپاه قدرتمند نادرشاه از قبایل مختلف تشکیل شده بود که در رأس آنها نادرشاه قرار داشت و او عامل این همبستگی بود.
دولتها و مردمشناسان نقش مهمی در همبستگی قومی دارند. کشورها در طول تاریخ، بهویژه در ۵۰۰ ساله اخیر، ضربههای زیادی از تفرقهافکنی قومی خوردهاند. جاسوسان کشورهای استعماری با علم مردمشناسی خود با سران قبایل دوست میشدند یا آنها را با قوم دیگری درگیر میکردند و یا آنان را علیه حکومت مرکزی میشوراندند و از این کارها سود میبردند و باعث فریبخوردن قبایل و در نتیجه کشتار و درگیری میشدند.
رسانهها و آموزش و پرورش مهمترین رسالت را در این زمینه بر عهده دارند. اهمیتدادن به آداب و رسوم اقوام، بهکارگیری افراد هنرمند اقوام در صداوسیما و نشاندادن فرهنگ و سنت آنان باعث دلگرمی اقوام و در نتیجه موجب همبستگی و اتحاد میشود و هیچوقت کسی دم از جداییطلبی نمیزند. همه قبایل باید آیینها و آداب و رسوم قدیمی خود را آزادانه انجام دهند و از قبایل و مردمان دیگر دعوت کنند تا در این مراسم شرکت کنند؛ زیرا این امر در انسجام ملت بسیار مؤثر است.
ایسنا: در عصر فناوری و هوش مصنوعی، آینده مردمشناسی را چگونه ارزیابی میکنید و این فناوریها چه فرصتها و چالشهایی برای ثبت و مطالعه فرهنگ و سبک زندگی مردم ایجاد کردهاند؟
بهطور کلی، تمام اختراعات و اکتشافات انسان هم مزایا دارند و هم معایب. بعضی از اختراعات خطرها و معایبی دارند که جبرانناپذیر است. برای مثال، ماشین و هواپیما در صورت وقوع تصادف یا سقوط میتوانند جان انسانها را به خطر بیندازند که این خسارت جبرانناپذیر است. این موضوع درباره همه اختراعات صادق است. داروها نیز گرچه دردی را دوا میکنند، در کنار آن عوارضی هم دارند.
هوش مصنوعی نیز خارج از این موضوع نیست. نکته مهم این است که ما هر اختراع و اکتشافی را بهخوبی بشناسیم و از آن استفاده بهینه کنیم. چرا هر سال در زمستان عدهای در اثر گازگرفتگی خفه میشوند؟ زیرا استفاده صحیح از این نعمت خدادادی را یاد نگرفتهایم. هنگامی که از هوش مصنوعی نیز موارد منفی بخواهیم، بدترین نوع استفاده را از آن کردهایم؛ مانند صداگذاری صدای شخص دیگری برای سوءاستفاده از هوش مصنوعی. هوش مصنوعی در این دوره تحول بزرگی ایجاد کرده است و اگر در جهت مثبت از آن استفاده شود، میتواند در بسیاری از موارد کمکهای بزرگی به همه افراد و در همه زمینهها ارائه دهد و باعث پیشرفت سریعتر مردم شود و کارها را آسانتر کند.
ایسنا: در پایان مطلب یا نکته ای وجود دارد بفرمایید.
از قدیم تا امروز، یکی از بهترین مراجع برای مردمشناسی، سفرنامههای جهانگردان بزرگ بوده است. این سفرنامهها بدون غرضورزی به فرهنگ و آداب و رسوم و شناخت هرچه بهتر شهرها و کشورها و مردم پرداختهاند. این روز که به نام ابوریحان بیرونی، نابغه ایرانی، نامگذاری شده است، کتاب بینظیر «تحقیق ماللهند» را میتوان مورد توجه قرار داد؛ کتابی که از آثار مهم در شناخت فرهنگ و جامعه هند و از نمونههای برجسته در تاریخ مردمشناسی و سفرنامهنویسی است. اینکه شخصی در هزار سال پیش چنین کتابی نوشته است، بهدرستی نشاندهنده دانش و توانایی کمنظیر این دانشمند است.
سفرنامه ناصرخسرو، سفرنامه مارکوپولو، گرچه گفته میشود بخشی از مطالب آن شنیدهها و تخیلات بوده است، سفرنامه شاردن در زمان صفویان و صدها سفرنامه دیگر، فرهنگ و آداب و رسوم و ویژگیهای جوامع مختلف را به بهترین شکل ممکن به نگارش درآوردهاند. شاردن حتی مینویسد که بچهها جلوی بزرگترها پاهایشان را دراز نمیکنند و دوزانو نمینشینند.
مردمشناسی برای مترجمان نیز اهمیت زیادی دارد. یک مترجم خوب که بخواهد کتاب بزرگی را ترجمه کند، چه خوب است که حتی برای شش ماه به آن کشور سفر کند و بهخصوص در محلههای پایین و شلوغ شهر زندگی کند و دائماً در شهر گردش کند و با مردم صحبت کند و به صحبتهای آنان گوش دهد تا با تمام آداب و رسوم و فرهنگ و دین و ضربالمثلها و اصطلاحات زبانی و مخففها آشنا شود. آنوقت میتواند ترجمهای ارائه دهد که مورد پسند همگان قرار گیرد.
انتهای پیام
