کاشت میلیاردها درخت و احیای مراتع در چین با هدف مقابله با تغییرات اقلیمی باعث افزایش سرعت تبخیر آب بهگونهای شد که در برخی مناطق، سرعت از دست رفتن آب از میزان جبران آن توسط بارندگی بیشتر شده است.
چین از سال ۱۹۴۹ تاکنون سطح پوشش جنگلی خود را از حدود ۱۰ درصد به بیش از ۲۵ درصد افزایش داده که این مساحت، تقریبا معادل وسعت کشور الجزایر است. اما نتایج پژوهش جدید نشان میدهد این حجم گسترده از درختکاری و احیای پوشش گیاهی، آب را در سراسر چین جابهجا کرده است آن هم نه لزوما در جهتی که برنامهریزان انتظار داشتند.
درختان چگونه آب را جابهجا میکنند؟
بین سالهای ۲۰۰۱ تا ۲۰۲۰، تغییرات پوشش گیاهی باعث کاهش میزان آب شیرین در دسترس مردم و اکوسیستمها در منطقه شرقی تحت تاثیر بارشهای موسمی و مناطق خشک شمالغربی چین شده است. این دو منطقه رویهمرفته ۷۴ درصد از مساحت چین را تشکیل میدهند.
آری استال، استادیار تابآوری اکوسیستم در دانشگاه اوترخت هلند و یکی از پژوهشگران این پژوهش اظهار کرد دههها احیای گسترده پوشش گیاهی در چین، بهویژه احیای اکوسیستمها در فلات «لس»، چرخه آب را دوباره فعال کرده است.
چرخه آب چگونه سریعتر شد؟
سه فرایند اصلی باعث جابهجایی آب بین سطح زمین و جو میشوند، تبخیر و تعرق، آب را به سمت جو میبرند و بارش آن را دوباره به زمین بازمیگرداند. تبخیر، آب موجود در سطح زمین و خاک را وارد جو میکند. تعرق نیز آبی را که گیاهان از زمین جذب کردهاند به جو بازمیگرداند. مجموع این دو فرایند تبخیر-تعرق (Evapotranspiration) نام دارد.
استال گفت: این رقم ترکیبی با پوشش گیاهی، میزان آب موجود و میزان انرژی خورشیدی که به زمین میرسد، بالا و پایین میرود. با افزایش پوشش گیاهی، میزان تبخیر-تعرق نیز افزایش مییابد. این اثر در جنگلها بیشتر است، زیرا ریشه درختان میتوانند در دورههای خشک به آب موجود در اعماق خاک دسترسی پیدا کنند.
آب کجا رفت؟
پژوهشگران برای بررسی این موضوع، دادههای دقیق مربوط به تبخیر-تعرق، بارش و تغییر کاربری زمین را با یک مدل ردیابی رطوبت جوی ترکیب کردند. نتایج نشان داد میزان تبخیر-تعرق در مجموع بیش از میزان افزایش بارش بوده بنابراین بخشی از آب وارد جو شده و در همان منطقه دوباره به شکل بارش بازنگشته است.
گسترش جنگلها در مناطق موسمی شرق و احیای مراتع در سایر نقاط چین، میزان تبخیر-تعرق را افزایش داده اما افزایش بارش عمدتا در فلات تبت رخ داده است. در بیشتر مناطق دیگر، میزان آب در دسترس کاهش یافته است.
استال اظهار کرد اکنون آب بیشتری نسبت به گذشته از دست میرود، حتی اگر کل چرخه آب با سرعت بیشتری در حال فعالیت باشد.
باد، آب را به مناطق دوردست میبرد
این الگو در سراسر چین یکسان نیست زیرا رطوبتی که از یک منطقه وارد جو میشود، همیشه همانجا نمیماند. باد میتواند بخار آب را تا ۷۰۰۰ کیلومتر از محل منبع خود جابهجا کند بنابراین افزایش تبخیر-تعرق در یک منطقه ممکن است در نهایت بر میزان بارش در منطقهای کاملا دوردست تاثیر بگذارد. به این ترتیب، استانی که اقدام به جنگلکاری میکند ممکن است عملا آب مورد نیاز منطقهای بسیار دورتر را تامین کند، بدون اینکه این موضوع در آمار بارش همان استان دیده شود.
دههها درختکاری در چین
یکی از بزرگترین طرحهای چین، پروژه «دیوار سبز بزرگ» در مناطق خشک و نیمهخشک شمال این کشور است که در سال ۱۹۷۸ با هدف جلوگیری از گسترش بیابانها آغاز شد. در نوامبر ۲۰۲۴، کارگران آخرین بخش از یک کمربند گیاهی به طول ۳۰۴۶ کیلومتر در اطراف صحرای تاکلاماکان را کاشتند و پس از بیش از چهار دهه، حلقه سبز پیرامون بزرگترین بیابان چین تکمیل شد. دو برنامه دیگر نیز در سال ۱۹۹۹ آغاز شدند.
برنامه «غله برای سبز» به کشاورزان کمک میکند زمینهای کشاورزی را به جنگل و مرتع تبدیل کنند. برنامه حفاظت از جنگلهای طبیعی نیز قطع درختان در جنگلهای اولیه را ممنوع و کاشت درخت را تشویق میکند. مجموع طرحهای احیای پوشش گیاهی چین بین سالهای ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۷ حدود ۲۵ درصد از افزایش خالص سطح برگهای جهان را به خود اختصاص دادهاند.
درختان و فایده مهم دیگر
ارث گزارش کرد، البته همه یافتهها منفی نیستند نتایجی که در ژانویه ۲۰۲۶ منتشر شد، نشان داد نوار پوشیده از گیاه در اطراف صحرای تاکلاماکان اکنون بیش از آنکه دیاکسیدکربن آزاد کند، آن را جذب میکند بنابراین این منطقه به یک مخزن خالص کربن تبدیل شده است. این موضوع هدف اصلی این طرح نبود. هدف اولیه، محافظت از جادهها، مزارع و مناطق مسکونی در برابر پیشروی تپههای شنی بود.
نتایج این پژوهش مخالف درختکاری نیست
این یافتهها به معنای آن نیست که درختکاری در چین اشتباه بوده و پژوهش فوق نیز چنین ادعایی ندارد. هدف برنامههای احیای پوشش گیاهی، مهار بیابانزایی و جلوگیری از جابهجایی خاک بوده و از این نظر، این طرحها دستاوردهایی داشتند اما پیام اصلی پژوهش این است که تغییر پوشش زمین پیامدهای مهمی برای چرخه آب دارد و باید تاثیرات آن در هر منطقه بهصورت جداگانه بررسی شود زیرا مفید یا مضر بودن تغییر پوشش زمین به این بستگی دارد که چه مقدار آب وارد جو میشود و این آب در نهایت کجا دوباره به شکل بارش به زمین بازمیگردد.
به گفته پژوهشگران، احتمال دارد طرحهای احیای طبیعت و جنگلکاری در سایر نقاط جهان نیز چرخه آب را به شیوهای مشابه تغییر دهند اما بسیاری از کشورها هنوز این اثرات را اندازهگیری نکردهاند.
نتایج این بررسی در نشریه «آینده زمین» (Earth’s Future) منتشر شده است.
انتهای پیام
