فرهنگ یکی از بنیادی‌ترین عناصر شکل‌دهنده هویت و شخصیت هر جامعه است، مجموعه‌ای از باورها، ارزش‌ها، هنجارها و رفتارهایی که در طول زمان میان افراد شکل می‌گیرد و به زندگی اجتماعی آن‌ها معنا و جهت می‌بخشد، آنچه یک جامعه را از سایر جوامع متمایز می‌کند، تنها پیشینه تاریخی یا ویژگی‌های جغرافیایی آن نیست، بلکه بخش مهمی از این تمایز در فرهنگ، شیوه زیستن، نوع نگرش و الگوهای رفتاری مردم آن ریشه دارد.
با وجود این، فرهنگ پدیده‌ای ثابت و دور از تغییر نیست و همگام با تحولات اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فناورانه دستخوش دگرگونی می‌شود، تغییر سبک زندگی، گسترش ارتباطات و ظهور فناوری‌های نوین، به‌ویژه فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی، زمینه شکل‌گیری الگوهای تازه‌ای از رفتار و تعامل را فراهم کرده و در مواردی بر ارزش‌ها و هنجارهای پیشین جامعه تأثیر گذاشته است.
در چنین شرایطی، این پرسش مطرح می‌شود که فرهنگ عمومی چگونه شکل می‌گیرد، چه عواملی در تداوم یا تضعیف آن نقش دارند و جامعه برای حفظ و انتقال ارزش‌های فرهنگی به نسل‌های آینده چه مسئولیتی بر عهده دارد؟ همچنین خانواده، نظام آموزشی و نهادهای فرهنگی تا چه اندازه در مواجهه با تغییرات فرهنگی و تحولات ناشی از فضای مجازی نقش‌آفرین هستند؟ موضوعاتی که ضرورت بازنگری در شیوه‌های آموزش، انتقال و تقویت فرهنگ عمومی را بیش از گذشته آشکار می‌کند.
شورای فرهنگ عمومی با هدف رصد، تحلیل، بررسی و برنامه‌ریزی در حوزه مسائل فرهنگی و اجتماعی تشکیل شده است
حجت‌الله شیروانی، معاون فرهنگی و رسانه‌ای اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی چهارمحال و بختیاری در گفت‌وگو با ایسنا با تشریح مفهوم فرهنگ عمومی، اظهارکرد: فرهنگ را می‌توان ساحت غیرمادی و ناملموس زندگی بشر دانست که حاصل تلاش و دستاوردهای انسانی است و حوزه‌هایی همچون ادبیات، هنر، دین و سبک زندگی را دربرمی‌گیرد، در مقابل، تمدن بیشتر به دستاوردهای عینی و ملموس بشر مانند معماری، شهرسازی و فناوری اشاره دارد.
معاون فرهنگی و رسانه‌ای اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی چهارمحال و بختیاری افزود: فرهنگ، عرصه‌ای است که در آن معنا تولید می‌شود و انسان به واسطه آن هویت، جهت‌گیری و سمت و سوی زندگی خود را تعریف می‌کند، همچنین فرهنگ یکی از مهمترین وجوه تمایز جوامع و گروه‌های انسانی از یکدیگر است.
شیروانی با اشاره به مفهوم فرهنگ عمومی، بیان کرد: فرهنگ عمومی بیشتر ناظر بر وجه اجتماعی فرهنگ است و موضوعاتی مانند هویت جمعی، سبک زندگی، باورها و نوع ارتباطات اجتماعی افراد را شامل می‌شود.
معاون فرهنگی و رسانه‌ای اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی چهارمحال و بختیاری ادامه داد: شورای فرهنگ عمومی با هدف رصد، تحلیل، بررسی و برنامه‌ریزی در حوزه مسائل فرهنگی و اجتماعی تشکیل شده است تا در راستای تقویت مبانی فرهنگی جامعه و استمرار هویت فرهنگی، برنامه‌ریزی کند و در مواجهه با کج‌روی‌ها و آسیب‌های فرهنگی و اجتماعی، راهکارهای مناسب ارائه دهد.
وی با اشاره به برخی بحران‌های فرهنگی جامعه، بحران هویت را یکی از مسائل مهم دنیای امروز دانست و تصریح کرد: بحران هویت زمانی شکل می‌گیرد که افراد درباره کیستی، چیستی و حتی جایگاه خود دچار پرسش می‌شوند و این پرسش‌ها می‌توانند به یافتن پاسخ‌های روشن و مطمئن منجر شوند یا افراد را در وضعیت بلاتکلیفی و بی‌پاسخی قرار دهند.
معاون فرهنگی و رسانه‌ای اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی چهارمحال و بختیاری در ادامه با اشاره به تغییرات نسلی در جامعه، اظهار کرد: تنوع و تکثر از ویژگی‌های جوامع مدرن است و تفاوت سلیقه میان نسل‌ها در حوزه‌هایی مانند موسیقی، پوشش، معاشرت و سایر ابعاد زندگی اجتماعی، پدیده‌ای متداول و اجتناب‌ناپذیر محسوب می‌شود.
وی ادامه داد: این تنوع در حوزه فرهنگ و هنر نیز نمود پیدا کرده و در ادبیات، سینما، موسیقی و هنرهای تجسمی شاهد گرایش‌های مختلفی هستیم، بنابراین نمی‌توان همه مخاطبان را با یک سلیقه و رویکرد واحد در نظر گرفت.
شیروانی با تاکید بر ضرورت توجه به تنوع سلیقه‌های فرهنگی و هنری، تصریح کرد: وظیفه دستگاه‌های فرهنگی این است که از ظرفیت‌ها و گرایش‌هایی که در چارچوب ضوابط و سیاست‌های فرهنگی قرار می‌گیرند، حمایت کنند، برای مثال، توسعه پردیس‌های سینمایی به جای سالن‌های تک سالنه، امکان نمایش همزمان آثار مختلف و پاسخگویی به سلیقه‌های متنوع مخاطبان را فراهم می‌کند.
وی با بیان اینکه هنر و فرهنگ در مواجهه با مسائل اجتماعی نقش مهمی دارند، افزود: هنر لزوما درمان کننده آسیب‌های اجتماعی نیست، بلکه می‌تواند مسائل و مشکلات جامعه را بازنمایی و برجسته کند تا در معرض توجه سیاست‌گذاران قرار گیرند و برای رفع آن‌ها چاره‌اندیشی شود.
شیروانی در ادامه با اشاره به ضرورت تحقق عدالت فرهنگی در چهارمحال و بختیاری، اظهار کرد: توزیع عادلانه امکانات و فرصت‌های فرهنگی و هنری در همه نقاط استان، به‌ویژه شهرستان‌ها، از دغدغه‌های جدی مجموعه فرهنگ و ارشاد اسلامی است.
وی افزود: در حوزه زیرساخت‌های فرهنگی، تلاش‌هایی برای تأسیس و تکمیل فرهنگسراها، توسعه سینماها و تقویت دفاتر نمایندگی و ادارات شهرستانی انجام شده است و در حال حاضر نیز تلاش کرده‌ایم در همه شهرستان‌های استان اداره، نمایندگی یا سرپرستی داشته باشیم تا متناسب با ظرفیت‌ها و اعتبارات موجود از فعالیت‌های فرهنگی حمایت شود.
وی با تاکید بر اهمیت توجه به نسل جوان در برنامه‌ریزی‌های فرهنگی، گفت: بخش قابل توجهی از برنامه‌های اداره‌کل بر اساس شناخت ذائقه و مطالبات جوانان طراحی می‌شود و تلاش می‌کنیم در حوزه‌هایی مانند موسیقی، سینما، آموزش‌های هنری و فعالیت‌های فرهنگی، تنوع سلیقه‌ها را در نظر بگیریم.
شیروانی ادامه داد: ارتباط مستقیم مدیران و معاونان اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی با هنرمندان و فعالان فرهنگی، برگزاری نشست‌های تخصصی و دریافت بازخوردهای مردمی، از جمله راه‌هایی است که به شناسایی نیازها و خواسته‌های جامعه کمک می‌کند.
وی همچنین با بیان اینکه هنرمندان و فعالان فرهنگی عمدتا با روح اجتماعی جامعه و تحولات نسل جدید آشنایی دارند، افزود: حمایت‌های مادی و معنوی از فعالیت‌های فرهنگی و هنری نیز با توجه به همین نیازها و مطالبات انجام می‌شود و خواسته‌های جوانان یکی از اصول برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی است.
شیروانی در پایان با اشاره به اهمیت آموزش در توسعه فرهنگی و هنری چهارمحال و بختیاری، خاطرنشان کرد: تقویت آموزشگاه‌ها و مراکز آموزشی هنری و افزایش تعداد فعالان این حوزه در کنار ارتقای دانش، تخصص و مهارت هنرمندان، از جمله موضوعاتی است که باید به شکل مستمر مورد توجه قرار گیرد.
فرهنگ روح جامعه است
علی حسین نصیری، جامعه‌شناس و استاد دانشگاه نیز در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به اهمیت فرهنگ در شکل‌گیری هویت اجتماعی، اظهار کرد: فرهنگ را می‌توان مجموعه‌ای از آداب و رسوم، قواعد، سنت‌ها، زبان، پوشش، تاریخ، مذهب و آگاهی‌های مشترک یک جامعه دانست که افراد به واسطه آن خود را به‌عنوان یک جمع و جامعه می‌شناسند.
این جامعه‌شناس فرهنگ را به روح جامعه تشبیه کرد و افزود: همانطور که بدن بدون روح موجودیتی بی‌جان خواهد بود، جامعه نیز بدون فرهنگ معنا و هویت خود را از دست می‌دهد و از سوی دیگر، فرهنگ نیز بدون انسان‌ها و جامعه شکل نمی‌گیرد و این دو همواره در پیوند با یکدیگر قرار دارند.
وی با اشاره به مفهوم فرهنگ عمومی، بیان کرد: فرهنگ عمومی مجموعه اشتراکات یک جامعه است و عناصری مانند زبان فارسی، پرچم، قانون اساسی، تاریخ و پیشینه مشترک، آداب و رسوم، دین، اعتقادات و باورهای مردم را شامل می‌شود، بنابراین فرهنگ عمومی صرفا به سنت‌ها و آداب و رسوم محدود نیست و رفتارهای روزمره و شیوه تعامل افراد با یکدیگر را نیز در بر می‌گیرد.
نصیری با اشاره به تفاوت فرهنگ آرمانی و فرهنگ واقعی، توضیح داد: فرهنگ آرمانی مجموعه ارزش‌ها و اصولی است که جامعه آن‌ها را به‌عنوان ارزش‌های مطلوب به رسمیت می‌شناسد، اما ممکن است همه افراد در عمل به آن‌ها پایبند نباشند، برای مثال صداقت، یکرنگی و ایمان به خداوند از ارزش‌های پذیرفته شده در جامعه هستند، اما ممکن است برخی افراد در رفتار خود آن‌ها را رعایت نکنند.
وی با تاکید بر نقش مردم در حفظ و انتقال فرهنگ، اظهار کرد: عناصر فرهنگی برای ماندگاری باید از سوی اعضای جامعه پذیرفته و در رفتار و زندگی روزمره آن‌ها باز تولید شوند، اگر مردم به ارزش‌ها، هنجارها و نمادهای پذیرفته شده فرهنگی عمل نکنند، به تدریج بخشی از آن فرهنگ به فراموشی سپرده خواهد شد.
این جامعه‌شناس با بیان اینکه فرهنگ در گذر زمان همواره در معرض تغییر و تحول قرار دارد، افزود: تغییر برخی عناصر فرهنگی لزوما به معنای نادرست بودن آن‌ها نیست، بلکه ممکن است تحولات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی موجب شوند بخشی از جامعه دیگر آن عناصر را نپذیرد یا در زندگی خود به کار نگیرد.
نصیری ادامه داد: فرهنگ دارای دو بعد فرصت‌ها و محدودیت‌ها است، هر عنصر فرهنگی در کنار فرصت‌هایی که برای جامعه ایجاد می‌کند، ممکن است محدودیت‌هایی نیز به همراه داشته باشد، زمانیکه محدودیت‌های یک عنصر فرهنگی گسترش پیدا کند و آن عنصر دیگر کارکرد لازم را برای جامعه نداشته باشد، زمینه تغییر آن فراهم می‌شود.
وی با اشاره به تاثیر فضای مجازی بر فرهنگ عمومی جامعه، گفت: در گذشته خانواده، نظام تعلیم و تربیت و نهادهای فرهنگی نقش اصلی را در انتقال فرهنگ به نسل بعد بر عهده داشتند، اما امروزه با گسترش فضای مجازی و حضور گسترده نوجوانان و جوانان در این فضا، بخشی از نقش این نهادها به شبکه‌های اجتماعی منتقل شده است.
این جامعه‌شناس افزود: فضای مجازی نیز مانند فضای حقیقی دارای اصول، ارزش‌ها و هنجارهای خاص خود است و نوجوانان و جوانان در مواجهه با پدیده‌های جدید در این فضا، ممکن است تحت تاثیر الگوهای رفتاری و شیوه‌های ارتباطی متفاوتی قرار بگیرند.
نصیری با اشاره به تغییر شیوه‌های ارتباطی نسل جوان، تصریح کرد: استفاده از ادبیات و واژگان خاص در فضای مجازی، تغییر شیوه صحبت کردن و جایگزین شدن بخشی از ارتباطات نوشتاری به جای گفت‌وگوهای مستقیم، از جمله تغییراتی است که در الگوهای ارتباطی نسل جوان مشاهده می‌شود.
این جامعه‌شناس، درباره راهکارهای بهبود وضعیت فرهنگ عمومی در جامعه اظهار کرد: فرهنگ به دو شیوه اصلی منتقل می‌شود، نخست از طریق جامعه‌پذیری، اقناع و آموزش و دوم از طریق تشویق و تنبیه و در این میان، جامعه‌پذیری به دلیل اینکه با پذیرش درونی و آگاهانه افراد همراه است، اهمیت بیشتری خواهد داشت.
وی با تاکید بر نقش خانواده و نظام آموزشی در زمینه تقویت فرهنگ عمومی، بیان کرد: آموزش‌های فرهنگی باید از خانواده آغاز شود و در ادامه، مدارس و سایر نهادهای تربیتی و فرهنگی نیز در این مسیر نقش‌آفرینی کنند، آموزش ارزش‌های اجتماعی، اخلاقی و فرهنگی از دوران کودکی و حتی پیش‌دبستانی می‌تواند در نهادینه شدن رفتارهای مطلوب اجتماعی مؤثر باشد.
این جامعه‌شناس با اشاره به نقش قوانین و نظارت اجتماعی، خاطرنشان کرد: در کنار آموزش و جامعه‌پذیری، استفاده از قوانین و مقررات و سازوکارهای تشویقی و تنبیهی نیز ضروری است، چرا که همواره افرادی در جامعه وجود دارند که حتی با وجود آموزش، به رعایت برخی قوانین و هنجارها پایبند نیستند و در چنین شرایطی نظارت و اجرای قانون اهمیت پیدا می‌کند.
نصیری در پایان با تأکید بر ضرورت تقویت نقش نهادهای تربیتی و فرهنگی، گفت: خانواده، مدرسه، رسانه‌هایی مانند رادیو و تلویزیون و همچنین نهادهای مذهبی و فرهنگی می‌توانند در کنار یکدیگر بخشی از مسئولیت انتقال ارزش‌ها و هنجارهای اجتماعی را بر عهده بگیرند و در این مسیر، زمینه کاهش وابستگی نسل جوان به الگوهای فرهنگی فضای مجازی را فراهم کنند.
انتهای پیام
