از یک سو، بخشی از فیلمسازان و هنرمندان خراسانی پس از طی مسیر آموزش و کسب تجربه، برای ورود به عرصه حرفهای راهی تهران میشوند و از سوی دیگر، ظرفیتهای تاریخی، اجتماعی، اقتصادی و جغرافیایی مشهد کمتر از آنچه انتظار میرود در آثار سینمایی بازتاب یافته است. این در حالی است که فعالان سینمایی معتقدند استعداد و سوژه در این شهر کم نیست و آنچه بیش از همه به چشم میآید، نبود چرخهای پایدار برای تولید و تداوم فعالیت حرفهای است.
در همین راستا، به مناسبت روز ملی سینما، در یک میزگرد تخصصی که با حضور مهدی محمدی؛ کارگردان مشهدی، سوسن محمدزاده؛ مسئول گروه سینمایی و سمعیـبصری اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی خراسان رضوی، سیدمحمد مداححسینی؛ مدیرعامل انجمن سینمای جوان خراسان رضوی وضعیت سینمای خراسان رضوی را از زوایای مختلف بررسی کردیم؛ از میزان حمایت و امکان رشد استعدادهای جوان گرفته تا نحوه بازنمایی مشهد، نقش بخش خصوصی، سازوکار ادامه فعالیت فیلمسازان پس از ساخت فیلم اول و تأثیر فناوریهایی همچون هوش مصنوعی بر آینده سینما.
سوال: خراسان رضوی تا چه اندازه زمینه رشد استعدادهای سینمایی را فراهم کرده است؟
مهدی محمدی کارگردان سینما و تلویزیون با اشاره به تمرکز عمده فعالیتهای سینمایی در پایتخت اظهار کرد: در بیشتر کشورهای دنیا، قطب تولیدات سینمایی معمولاً شهرهای بزرگ و پایتختها هستند و در ایران نیز بخش عمده فعالیتها در تهران متمرکز شده است. بسیاری از هنرمندان شهرهایی مانند شیراز، اصفهان، مشهد و مناطق جنوبی، زمانی که از سطح متوسط عبور میکنند، برای ورود به فضای حرفهای ناچار به ترک استان خود میشوند و این تمرکزگرایی، با وجود برخی اقتضائات، موجب تمرکز امکانات، نیروها و فرصتها در یک نقطه شده است.
وی با بیان اینکه بسیاری از استعدادهای خارج از پایتخت به دلیل کمبود امکانات، تجهیزات و مسائل مالی در مسیر رشد متوقف میشوند، افزود: مشهد با وجود ظرفیتهای گسترده، هنوز سینمای مختص به خود را ندارد. مذهبی بودن شهر و محوریت حرم مطهر رضوی، در کنار برخی اصطکاکها با حوزههایی مانند موسیقی، تئاتر و سینما، از یک سو بر فضای فرهنگی شهر اثر گذاشته و از سوی دیگر، وجود سرمایه و ظرفیت اقتصادی گسترده در مشهد هنوز نتوانسته به شکل جدی وارد چرخه سینما شود.
سوسن محمدزاده، مسئول گروه سینمایی و سمعیـبصری اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی خراسان رضوی با تأکید بر اینکه مهاجرت هنرمندان به تهران به معنای نبود رشد در استان نیست، عنوان کرد: بسیاری از فعالان سینمای ایران از هنرمندان خراسان و مشهد هستند که مسیر خود را از انجمن سینمای جوان، صداوسیما، فیلمسازی کوتاه و آموزشگاههای سینمایی آغاز کردهاند و پس از کسب تجربه و حضور در جشنوارهها وارد بدنه حرفهای سینما شدهاند. بنابراین، ما همچنان در حال تزریق نیروهای جدید به سینمای ملی هستیم، هرچند رشد استعدادها در استان تا نقطهای ادامه پیدا میکند و پس از آن، بسیاری برای ادامه مسیر به پایتخت میروند.
وی با اشاره به نقش حمایتهای فرهنگی و اقتصادی در تداوم این مسیر افزود: اگر چرخه اقتصاد و مشارکت بخش خصوصی و دولتی به ظرفیتهای موجود در حوزه ایده و استعداد متصل شود، اتفاقات خوبی رقم خواهد خورد. انجمن سینمای جوانان ایران نیز به عنوان نهادی وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، در زمینه آموزش و پرورش استعدادها و حمایت از تولید فیلمهای کوتاه فعالیت دارد و در کنار آن، بنیاد سینمایی فارابی، وزارتخانه و مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی نیز طرحها و فراخوانهایی برای حمایت از تولید دارند، هرچند این حمایتها معمولاً تمام هزینه تولید را پوشش نمیدهد.
سوال: بازنمایی مشهد در سینمای ایران چگونه بوده است؟
مهدی محمدی با بیان اینکه مشهد در مقاطعی در آثار سینمایی و تلویزیونی دیده شده است، اظهار کرد: در سالهای اخیر پرداختن به مشهد در سینما کمتر شده و معمولاً زمانی که داستان به زیارت و حرم امام رضا(ع) ارتباط پیدا میکند، فیلمسازان به این شهر میآیند. این رویکرد حتی پیش از انقلاب نیز وجود داشته و در بسیاری از آثار، محوریت مشهد با زیارت و حرم تعریف شده است، در حالی که این شهر ظرفیتهای سیاسی، اجتماعی و تاریخی فراوانی برای روایتهای سینمایی دارد.
این کارگردان سینما با اشاره به ظرفیتهای اقتصادی و لوکیشنی مشهد افزود: برخی فیلمسازان برای کاهش هزینههای تولید به مشهد میآیند، زیرا تعدد هتلها و مراکز اقامتی و هزینه پایینتر برخی خدمات میتواند به تولید کمک کند، اما در سالهای اخیر تعداد تولیدات سینمایی کاهش یافته است. مشهد و خراسان از نظر لوکیشن ظرفیت بالایی دارند، ولی رکود سینما، افزایش هزینهها و شرایط اقتصادی موجب شده استفاده از این ظرفیتها نیز محدود شود.
در ادامه محمدزاده با تأکید بر اینکه بازنمایی مشهد نباید به حرم و خیابانهای منتهی به آن محدود شود، گفت: بافت قدیمی شهر، توسعه شهری، مجموعههای تجاری، مسکونی و تفریحی، طبیعت اطراف مشهد و ظرفیتهایی مانند کشفرود، همگی میتوانند سوژه سینمایی باشند، اما کمتر در فیلمها دیده شدهاند. حتی ظرفیتهای تاریخی شهر نیز کمتر مورد توجه قرار گرفته و بسیاری از مردم از پیوند برخی رویدادها و شخصیتهای تاریخی با مشهد اطلاع ندارند.
مسئول گروه سینمایی و سمعیـبصری اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی خراسان رضوی با اشاره به اینکه بخشی از این مسئله به کمکاری و نبود مطالبه بازمیگردد، ادامه داد: مشهد در حوزههای علمی، ادبی، پزشکی و تاریخی نیز چهرهها و سوژههای فراوانی دارد که کمتر معرفی شدهاند. در کنار هزینه بالای فیلمسازی و محدود بودن حمایتها، سینماگران نیز گاهی پژوهش لازم را انجام نمیدهند و متولیان فرهنگی نیز بیشتر درگیر مسائل مالی و بروکراسی میشوند، در حالی که اگر روی ظرفیتهای موجود تمرکز شود، سوژه و استعداد برای تولید آثار کم نیست.
سپس سیدمحمد مداححسینی مدیرعامل انجمن سینمای جوان خراسان رضوی با اشاره به جایگاه حرم مطهر رضوی در هویت مشهد اظهار کرد: وجود حضرت رضا(ع) برای مشهد یک برکت است و کمتر شهری چنین ترکیبی از ظرفیتهای فرهنگی، اقتصادی و شهری را در اختیار دارد، اما نوع حمایتها و سازوکارهای موجود موجب شده بازنمایی حرم در سینما بیشتر به کلیشههای محدودی مانند زیارت و شفا خلاصه شود. این در حالی است که حتی خود حرم و زائران آن میتوانند روایتهای بسیار متنوعتری داشته باشند.
وی با بیان اینکه زائران خارجی و بهویژه زائران عربزبان، ظرفیتهای داستانی فراوانی ایجاد میکنند، افزود: مشهد فقط حرم نیست و ماجراهای اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی مرتبط با زائرپذیری شهر میتواند دستمایه آثار متنوعی قرار گیرد. ظرفیتهای بینهایتی برای کار وجود دارد، اما اگر فیلمسازان مشهدی زودتر به سراغ این سوژهها نروند، این احتمال وجود دارد که فیلمسازان سایر استانها زودتر از آنها این ظرفیتها را کشف و روایت کنند.
سوال: نقش بخش خصوصی در تولیدات سینمایی مشهد چگونه است؟
مهدی محمدی با اشاره به دشواریهای اقتصادی تولید فیلم اظهار کرد: بخش خصوصی در بسیاری از موارد علاقه بیشتری نسبت به نهادهای دولتی برای ورود به سینما دارد، اما شرایط اقتصادی باعث شده سرمایهگذاری در این حوزه برای آن جذابیت گذشته را نداشته باشد. در گذشته سرمایهگذار میتوانست با ورود به سینما به سود قابل توجهی برسد، اما امروز بازارهایی مانند طلا و ارز با ریسک کمتر، سرمایه را به سمت خود میکشانند و همین مسئله موجب کاهش تمایل به سرمایهگذاری در سینما شده است.
این کارگردان سینما با بیان اینکه حتی بسیاری از کسبوکارها در شرایط فعلی هزینههای تبلیغاتی و فرهنگی خود را کاهش دادهاند، افزود: در شرایطی که بخشهای مختلف اقتصادی با رکود مواجه هستند، سینما نیز در اولویتهای پایینتر قرار میگیرد. حتی مجموعههایی که امکانات حرفهای برای تولیدات تصویری و تبلیغاتی ایجاد کردهاند، با کاهش سفارش مواجه شدهاند و بسیاری از واحدهای اقتصادی ترجیح میدهند هزینههای فرهنگی و تبلیغاتی خود را حذف کنند.
در ادامه مداححسینی با اشاره به ضرورت ایجاد انگیزه برای بخش خصوصی عنوان کرد: برای ورود بخش خصوصی به سینما باید شرایط تسهیل شود. موضوع معافیت مالیاتی سرمایهگذاری شرکتهای خصوصی در تولیدات سینمایی در شورای عالی سینما مطرح شده و برندهای مطرح مشهد نیز از آن استقبال کردهاند، اما اجرای چنین طرحهایی نیازمند پیگیری و ابلاغ است. در سینمای بلند هزینه تولید بسیار بالاست و حتی در سینمای کوتاه نیز ساخت یک اثر چند دقیقهای به سرمایه قابل توجهی نیاز دارد.
مدیرعامل انجمن سینمای جوان خراسان رضوی با تأکید بر اینکه نقش دولت در این میان باید تسهیلگری باشد، اظهار کرد: اگر دولت یک بار وارد فرآیند حمایت و پیگیری شود و کار را به سرانجام برساند، میتواند بسیاری از گرههای تولید، بهویژه در فیلم کوتاه، را باز کند. در این حوزه حتی سرمایههایی که برای شرکتهای بزرگ رقم قابل توجهی نیست، میتواند چرخه تولید چندین اثر را به حرکت درآورد.
سپس محمدزاده با اشاره به پیشنویس حمایت از سرمایهگذاران گفت: پیشنویس این طرح از سوی استانداری ارسال شده و اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز نظرات خود را ارائه کرده است، اما برای اجرا نیازمند ابلاغ است. در صورت ابلاغ، امکان حمایت از سرمایهگذاران در تولیدات، رویدادها و جشنوارهها فراهم خواهد شد و بخش خصوصی نیز میتواند با محاسبه دقیقتر نسبت به ورود به این حوزه تصمیم بگیرد.
مسئول گروه سینمایی و سمعیـبصری اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی خراسان رضوی با بیان اینکه پیشرفت فناوری حتی حوزه تبلیغات را نیز تحت تأثیر قرار داده است، افزود: امروز شرکتها میتوانند با استفاده از هوش مصنوعی و نیروهای خود، بخشی از تولیدات تبلیغاتی را انجام دهند و همین موضوع سفارش به استودیوها و کانونهای تبلیغاتی را کاهش داده است. بنابراین، برای حفظ چرخه تولید تصویری، علاوه بر حمایت مالی باید برای تغییرات فناورانه نیز برنامه داشت.
سوال: برای فیلمسازی که فیلم اولش را در مشهد ساخته، آیا سازوکاری برای ساخت فیلمهای بعد او هم وجود دارد؟
در ادامه مداححسینی با تأکید بر نبود سازوکار مشخص برای تداوم فعالیت فیلمسازان اظهار کرد: در حال حاضر سازوکار مشخصی برای اینکه فیلمسازی پس از ساخت فیلم اول بتواند فیلم دوم و سوم خود را بسازد، وجود ندارد. بسیاری از فیلمسازان برای پیدا کردن عوامل مشکلی ندارند و میتوانند فیلمبردار، بازیگر، نویسنده و مدیر تولید پیدا کنند، اما مشکل اصلی به نظام تهیهکنندگی بازمیگردد که در کشور و بهویژه در مشهد با ضعف جدی مواجه است.
مدیرعامل انجمن سینمای جوان خراسان رضوی با اشاره به سابقه دولتی بودن تولید فیلم در ایران افزود: از ابتدای انقلاب، بخش قابل توجهی از سازوکار تولید فیلم در اختیار نهادهای دولتی بوده و به همین دلیل تهیهکننده مستقل به معنای واقعی در مشهد شکل نگرفته است. فیلمسازی که فیلم اول موفقی ساخته، برای ادامه مسیر معمولاً باید در پیچینگهای موضوعی شرکت کند، از نهادهای مختلف حمایت بگیرد یا با سرمایه شخصی و جذب سرمایه از بخش خصوصی فیلم بسازد و در این میان، روابط و نوع تعاملات نیز نقش مهمی پیدا میکند.
وی با اشاره به وضعیت فیلم کوتاه ادامه داد: فیلم کوتاه نیز با وجود ظرفیتهایش، چرخه اقتصادی مشخصی ندارد. یک فیلم خوب میتواند در جشنوارههای خارجی جایزه بگیرد و بخشی از هزینه خود را بازگرداند، اما این مسیر برای همه فیلمسازان قابل دسترس نیست. از سوی دیگر، هزینه تولید فیلم کوتاه به دلیل تعداد عوامل، تجهیزات، لوکیشن، حملونقل و سایر هزینهها افزایش یافته و بسیاری از جوانان برای ساخت فیلم ناچار به فروش خودرو، گرفتن وام یا استفاده از پسانداز خانواده میشوند.
مداححسینی با بیان اینکه وابستگی بیش از حد تولید فیلم کوتاه به نهادهای دولتی نیز آسیبزاست، خاطرنشان کرد: طرحهایی برای اکران فیلمهای کوتاه در سینماها شکل گرفته که میتواند در صورت استمرار و فرهنگسازی به ایجاد چرخه بازگشت سرمایه کمک کند، اما اگر این چرخه شکل نگیرد، تولید طبیعی و مستقل فیلم کوتاه آسیب میبیند. فیلم کوتاه باید هم جنبه هنری و تجربی خود را حفظ کند و هم امکان ادامه مسیر حرفهای فیلمساز را فراهم آورد.
سوال: تأثیر فضای مجازی و هوش مصنوعی بر سینما چگونه است؟
محمدی با اشاره به استفاده روزافزون از هوش مصنوعی در تولیدات تصویری اظهار کرد: یکی از آثار مثبت این فناوری، کاهش هزینه تولید جلوههای ویژه است. برای نمونه، دانشجویان در انجمن سینمای جوان با استفاده از هوش مصنوعی تصویری از حرکت یک اسب سفید در راهروهای انجمن تولید کردند؛ در حالی که اجرای واقعی چنین صحنهای مستلزم هزینه، حملونقل و دریافت مجوزهای مختلف بود.
این کارگردان سینما با بیان اینکه استفاده نادرست از هوش مصنوعی میتواند سینما را از اندیشه دور کند، افزود: امروز بسیاری تصور میکنند با این فناوری میتوانند چند پلان زیبا تولید کنند، در حالی که زیبایی تصویر به تنهایی به معنای داشتن فیلمی دارای معنا و اندیشه نیست. فیلمساز در گذشته برای انتخاب هر پلان مطالعه و فکر میکرد تا بتواند مفهوم مشخصی را منتقل کند و اگر این بخش انسانی کمرنگ شود، فناوری میتواند به جای کمک، به آسیب تبدیل شود.
در ادامه محمدزاده با اشاره به تجربههای اولیه تولید اثر با هوش مصنوعی گفت: استفاده از هوش مصنوعی در سینما هنوز در مراحل ابتدایی قرار دارد، اما میتواند در حوزه جلوههای بصری راهگشا باشد. تجربههایی مانند تولید فیلم «مولا» نشان میدهد که فیلمسازان پیشکسوت نیز در حال آزمودن این فناوری هستند و تلاش میکنند با استفاده از ظرفیت متخصصان مشهد، آثار جدیدی تولید کنند.
مسئول گروه سینمایی و سمعیـبصری اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی خراسان رضوی با تأکید بر تأثیر این فناوری بر اقتصاد تولید ادامه داد: هوش مصنوعی میتواند هم هزینه تولید و هم نیاز به برخی پشتیبانیهای میدانی را کاهش دهد. همانگونه که نمونه تولید یک اسب با هوش مصنوعی نشان میدهد، صحنههایی که در گذشته به تجهیزات و هزینههای سنگین نیاز داشتند، امروز میتوانند با امکانات متفاوتی تولید شوند.
سوال: آیا شبکههایی برای معرفی استعدادها و ظرفیتهای منطقه خراسان به کارگردانان وجود دارد؟
سپس مداححسینی با اشاره به نبود مراکز استعدادیابی و بانک اطلاعاتی جامع در مشهد اظهار کرد: اگر منظور از شبکه، مراکز استعدادیابی و بانکهای اطلاعاتی بازیگران و عوامل سینمایی باشد، چنین ساختاری در مشهد وجود ندارد. در مقطعی تلاش شد بانک اطلاعات بازیگران ایجاد شود تا فیلمساز بتواند بر اساس نیاز شخصیتهای یک اثر، گزینههای مناسب را بررسی کند، اما این فرآیند به شکل پایدار ادامه پیدا نکرد.
مدیرعامل انجمن سینمای جوان خراسان رضوی با بیان اینکه نبود ساختارهای صنفی یکی از مشکلات اصلی است، افزود: در بسیاری از کشورها اصناف سینمایی وظایفی مانند معرفی نیرو، تعیین تعرفه، حل اختلاف و نظارت حرفهای را برعهده دارند، اما در مشهد چنین ساختاری به شکل مطلوب وجود ندارد. در نتیجه، بخش زیادی از فعالیتها به صورت غیررسمی و جهادی پیش میرود و حتی ارتباط میان نیروهای حرفهای نیز بیشتر از مسیر شبکههای غیررسمی و فضای مجازی شکل میگیرد.
وی با اشاره به ظرفیتهای ناشناخته مشهد در حوزه فناوری نیز عنوان کرد: مجموعههایی در مشهد در حوزه انیمیشنسازی فعالیت میکنند و مجوز دارند، اما حتی بسیاری از فعالان داخل شهر نیز از محل فعالیت و ظرفیتهای آنها اطلاع ندارند. برخی از این مجموعهها برای کشورهای دیگر از جمله دبی، قطر، عمان و کشورهای اروپایی تولید میکنند و از هوش مصنوعی بهره میگیرند، اما این ظرفیت هنوز به شکل جدی در داخل شهر معرفی نشده است.
به گزارش ایسنا، مشهد با وجود برخورداری از ظرفیتهای گسترده فرهنگی، تاریخی، اجتماعی، اقتصادی و هنری، هنوز نتوانسته جایگاه متناسبی در سینمای ایران به دست آورد. تمرکز بخش عمده امکانات و تولیدات سینمایی در تهران سبب شده بسیاری از استعدادهای خراسانی پس از طی مراحل آموزش و کسب تجربه، برای ورود به فضای حرفهای راهی پایتخت شوند؛ هرچند فعالان سینمایی تأکید دارند که این مهاجرت به معنای نبود استعداد یا رشد در استان نیست، بلکه نشاندهنده تزریق مداوم نیروهای آموزشدیده خراسان به بدنه سینمای ملی است.
در کنار مسئله تمرکزگرایی، نبود چرخه پایدار تولید و بازگشت سرمایه، ضعف سازوکار تهیهکنندگی، نبود شبکه منسجم برای معرفی استعدادها و کمبود حمایت مؤثر از فیلمسازان، مسیر تداوم فعالیت سینمایی در مشهد را دشوار کرده است. از سوی دیگر، بازنمایی این شهر نیز همچنان بیش از اندازه به تصویرهای تکرارشونده از زیارت و حرم محدود مانده و ظرفیتهای تاریخی، اجتماعی، شهری و حتی اقتصادی آن کمتر به سوژههای سینمایی تبدیل شدهاند.
با این حال، ظرفیتهای تازهای نیز در حال شکلگیری است؛ از حضور مستمر استعدادهای خراسانی در جشنوارههای ملی و بینالمللی گرفته تا فعالیت مجموعههای انیمیشنسازی و استفاده از هوش مصنوعی در تولیدات تصویری. اگر این ظرفیتها با حمایت هدفمند، تسهیل حضور بخش خصوصی، ایجاد ساختارهای حرفهای و توجه بیشتر به سوژههای بومی همراه شود، مشهد میتواند از صرفاً «محل پرورش استعداد» فراتر رود و به یکی از قطبهای مؤثر تولید و روایت در سینمای ایران تبدیل شود.
انتهای پیام
