به گزارش ایسنا، انجام پژوهشهای تکراری و پایینبودن بازدهی برخی مطالعات، از جمله انتقاداتی است که در سالهای اخیر به نظام پژوهش دانشگاهی وارد شده است؛ انتقادی که این پرسش را مطرح میکند که آیا دانشگاهها در حال تولید دانش جدید و حل مسائل کشور هستند یا بخش قابل توجهی از ظرفیت پژوهشی آنها صرف تکرار مطالعات پیشین میشود؟
در چنین شرایطی، بررسی دادههای انباشتهشده از پایاننامهها و رسالهها میتواند تصویری دقیقتر از وضعیت پژوهش در کشور ارائه دهد؛ اینکه چه موضوعاتی بارها مطالعه شدهاند؟ کدام حوزهها در حال رشد هستند؟ و چه زمینههایی کمتر مورد توجه قرار گرفتهاند؟ پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) با در اختیار داشتن این دادهها و ارائه خدماتی مانند مشابهتیابی و همانندجویی، از جمله مهمترین منابع برای چنین رصدی است. اما آیا میتوان از این دادهها فراتر از جلوگیری از تکرار، برای سنجش روندهای پژوهشی و کمک به تعیین اولویتهای تحقیقاتی متناسب با نیازهای جامعه، صنعت و دولت استفاده کرد؟ در گفتگو با رئیس ایرانداک به این موضوع پرداختیم که آیا پرداختن به پژوهشهای تکراری بیفایدهاند؟ و چگونه میتوان حوزههای پژوهشی اشباع شده را شناسایی کرد؟
محمد حسنزاده در گفتوگو با ایسنا، در پاسخ به این سوال که آیا میتوان با استفاده از دادههای ایرانداک از انجام مطالعات تکراری جلوگیری و حوزههای پژوهشی اشباع شده را شناسایی کرد، گفت: پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران در اول مهرماه سال ۱۳۴۷ بنیانگذاری شده و در طول این سالها گردآوری، سازماندهی و اشاعه منابع علمی را بر عهده داشته است. این گنجینه داده علاوه بر استفاده پژوهشگران، قابلیت بهرهبرداری مدیریتی و سیاستگذاری دارد و میتوان برای پایش وضعیت پژوهش در کشور از آنها استفاده کرد.
وی افزود: میتوان با استفاده از این دادهها روند رشد پایاننامهها و رسالهها را در کشور و به تفکیک دانشگاهها و زیرنظامهای مختلف بررسی کرد و مشخص کرد در چه حوزههایی بیشتر یا کمتر کار شده و حوزههای نوظهور کدام هستند.
استفاده از دادههای ایرانداک برای شناسایی روندهای پژوهشی
رئیس ایرانداک با بیان اینکه این اطلاعات قابلیت گزارشگیری به تفکیک دانشگاه، رشته و حوزههای مختلف علمی را دارد، گفت: از این دادهها میتوان برای شناسایی روندهای پژوهشی و بررسی میزان تمرکز مطالعات در حوزههای مختلف استفاده کرد.
رئیس ایرانداک با اشاره به استفاده از سامانههای اصطلاحنامه و آنتولوژی در سازماندهی پایاننامهها و رسالهها توضیح داد: قابلیت گزارشگیری بر اساس واژگان و مفاهیم نیز وجود دارد و آنچه در پژوهشگاه گردآوری میشود و ایرانداک متولی گردآوری، ثبت، همانندجویی و مشابهتیابی آن است، امکان تولید گزارشهای سیاستی دارد. به عبارت دیگر، دو خدمت در زمینه ارتقای بهرهوری پژوهش در ایرانداک ارائه میشود؛ یکی مشابهتیابی است که هنگام تصویب پروپوزال انجام میشود و دیگری، همانندجویی است که بر اساس قانون مصوب مجلس شورای اسلامی هنگام انجام آن بعد از اتمام پایاننامه و قبل از دفاع الزامی است.
حسنزاده با بیان اینکه سازوکار «مشابهتیابی» در ایرانداک برای جلوگیری از تکرار طراحی شده است، گفت: مشابهتیابی پیش از شروع پژوهش انجام میشود و دانشگاهها و دانشجویان موظف هستند پیش از اینکه پروپوزال یا پیشنهاد پژوهشی خود را به صورت نهایی تصویب و ثبت کنند، مشابهتیابی انجام دهند.
وی تأکید کرد: در مشابهتیابی، پژوهشگاه فقط اعلام میکند که آیا درباره این عنوان، عنوان مشابهی وجود دارد یا خیر، چند عنوان مشابه وجود دارد، مهمترین آنها کدام هستند و شبیهترین عنوانها کداماند.
رئیس پژوهشگاه ایرانداک با تأکید بر اینکه این پژوهشگاه در مشابهتیابی رویکردی بازدارنده ندارد، گفت: ممکن است یک پژوهش تکراری باشد، اما انجام دوباره آن همچنان ضرورت داشته باشد.
رئیس پژوهشگاه ایرانداک با تأکید بر اینکه این پژوهشگاه در مشابهتیابی رویکردی بازدارنده ندارد، گفت: ممکن است یک پژوهش تکراری باشد، اما انجام دوباره آن همچنان ضرورت داشته باشد. برای مثال، ممکن است پژوهشی در یک استان انجام شده باشد و همان پژوهش در استان دیگری انجام شود، یا پژوهشی در یک مقطع زمانی انجام شده باشد و پنج سال بعد با هدف دستیابی به یافتههای جدید دوباره انجام شود.
وی خاطر نشان کرد: بنابراین، ما فقط اعلام میکنیم که این عنوان مشابه دارد یا ندارد و اگر دارد، کدام عنوانها مشابه هستند. سپس تصمیمگیری را به تیم پژوهش، استاد راهنما، مدیر پژوهش یا شورای پژوهش واگذار میکنیم تا مشخص کنند آیا انجام این پژوهش ضرورت دارد یا خیر.
ایرانداک؛ تنها متولی همانندجویی، ثبت و تأیید پایاننامهها و رسالهها
حسنزاده با اشاره به اینکه «همانندجویی» پس از انجام پژوهش و پیش از دفاع از پایاننامه یا رساله انجام میشود، گفت: این فرایند با هدف اجرای قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی انجام میشود و از سال ۱۴۰۱ به صورت انحصاری در اختیار ایرانداک قرار گرفته است.
وی افزود: در آییننامه اجرایی قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی که در سال ۱۳۹۸ تصویب شد، ایرانداک و مؤسسات همتراز آن به عنوان متولیان این فرایند معرفی شده بودند، اما در اصلاحیه هیئت وزیران، عبارت «مؤسسات همتراز» حذف شد و این به این معناست که بعد از سال ۱۴۰۱ و در حال حاضر ایرانداک تنها متولی همانندجویی، ثبت و تأیید پایاننامهها و رسالهها در کشور است و همه دانشگاهها باید همانندجویی را در ایرانداک انجام دهند.
حسنزاده با بیان اینکه میزان همانندی قابل قبول توسط دانشگاهها تعیین میشود و ممکن است این میزان بسته به دانشگاه یا حوزه علمی متفاوت باشد، گفت: نتیجه همانندجویی نیز به دانشجو اعلام میشود و منابعی که متن با آنها مشابهت دارد، مشخص میشود تا دانشجو نسبت به اصلاح متن اقدام کند.
وی ادامه داد: پس از اصلاحات، اگر میزان همانندی به حد تعیینشده از سوی دانشگاه برسد، گواهی همانندجویی صادر میشود و دانشجو میتواند با دریافت این گواهی، مراحل دفاع از پایاننامه یا رساله خود را طی کند.
«اشباع پژوهشی» را باید با عرضه و تقاضا سنجید
عضو هیئتعلمی دانشگاه تربیت مدرس در پاسخ به سوالی در مورد تعیین اولویتهای پژوهشی و جلوگیری از پژوهشهای تکراری در دانشگاهها، گفت: سیاستگذاری پژوهشی را نمیتوان صرفاً به تعیین حوزههای اشباعشده و اشباعنشده محدود کرد. تعیین اولویتهای پژوهشی یک امر متمرکز نیست. وزارت علوم، وزارت بهداشت یا سایر متولیان پژوهش، پژوهشگران و دانشگاهها را ملزم نمیکنند که در حوزهای مشخص پژوهش کنند یا از حوزهای دیگر فاصله بگیرند.
وی با بیان اینکه موضوعات پژوهشی معمولاً از سه منبع اصلی شکل میگیرند، ادامه داد: منبع نخست، ایدهها و نوآوریهای دانشجویان و استادان است که میتواند به شکلگیری موضوعات جدید و کاربردی منجر شود. دومین منبع، پیشنهادهای پژوهشی ارائهشده در پایان پایاننامهها و رسالههای پیشین است. در همین راستا، ایرانداک سامانه «جهت» را طراحی کرده است که پژوهشگران میتوانند با جستوجو در آن، پیشنهادهای پژوهشی مطرحشده در مطالعات پیشین را شناسایی کنند.
حسنزاده نیازهای پژوهشی اعلامشده از سوی سازمانها را سومین منبع دانست و گفت: دستگاهها و سازمانها از طریق وبگاهها و فراخوانهای خود، نیازهای پژوهشی، حوزههای مورد حمایت و حتی امکان دسترسی پژوهشگران به دادههای مورد نیاز را اعلام میکنند.
رئیس ایرانداک با تاکید بر اینکه در دنیا نیز حوزههای فعالیت پژوهشگران به صورت دستوری انجام نمیشود، گفت: شوراهای پژوهشی دانشگاهها و دانشکدهها معمولاً موضوعاتی را که فاقد نوآوری باشند، تأیید نمیکنند و از طریق فرایند مشابهتیابی نیز بررسی میکنند که آیا موضوع پیشنهادی پیش از این مورد مطالعه قرار گرفته است یا خیر.
وی با اشاره به نقش ایرانداک در شناسایی حوزههای پژوهشی اشباع شده، گفت: ایرانداک از طریق پایشهای دورهای، حوزههایی را که با تکرار و تواتر بالایی مورد مطالعه قرار میگیرند و همچنین حوزههایی را که کمتر مورد توجه پژوهشگران هستند، شناسایی میکند و در مواردی این یافتهها به صورت نامه به دانشگاهها ارسال میشود.
وی در پاسخ به اینکه آیا از این نامهها استفاده میشود یا خیر، گفت: بله، متعاقب این نامهها مشاهده میکنیم که موضوعات بعد از آن مورد توجه قرار گرفته است.
اولویتهای پژوهشی باید بر اساس نیاز جامعه، صنعت و دولت تعیین شود
رئیس ایرانداک با تاکید بر اینکه مسئله اصلی در تعیین اولویتهای پژوهشی، صرفاً میزان اشباع یک حوزه نیست، گفت: باید «عرضه و تقاضا» را در نظر گرفت؛ به این معنا که دانشگاهها باید ارتباط خود را با صنعت، جامعه و دولت تقویت کنند و پژوهشهای خود را تا حد امکان در پاسخ به نیازهای واقعی این بخشها جهت دهند.
حسنزاده با تأکید بر ضرورت تقویت ارتباط دانشگاه با صنعت، جامعه و دولت، اظهار کرد: تعیین اولویتهای پژوهشی باید بر اساس نیازهای واقعی این بخشها صورت گیرد و آموزش و پژوهش دانشگاهها نیز تا حد امکان در پاسخ به این نیازها جهتدهی شود.
وی خاطرنشان کرد: ممکن است یک حوزه پژوهشی از نظر تعداد مطالعات انجامشده به مرحله اشباع رسیده باشد، اما همچنان نیازهای پاسخدادهنشدهای در همان حوزه در صنعت، جامعه یا دولت وجود داشته باشد؛ بنابراین صرفاً نمیتوان بر اساس میزان مطالعات انجامشده، یک حوزه را از اولویت پژوهشی خارج کرد.
انتهای پیام
