به گزارش ایسنا، انتشار آثار و دستنوشتههای محفوظ در خاندانهای فرهنگی در تاریخ معاصر ایران، از اهمیت بسیار برخوردار است که اگر این آثار و دستنوشتهها به همت بازماندگانِ آن خاندان منتشر شود، اصالت و اعتباری بیشتر به چنین آثار خواهد بخشید. «دیرینه یادگار» سومین مجلد از آثار و دستنوشتههای برجای مانده در یکی از خاندانهای فرهنگی دوران معاصر و دور از پایتخت است که به تازگی توسط فرهاد طاهری - نویسنده و پژوهشگر تاریخ فرهنگ معاصر ایران - تدوین و منتشر شده و در اختیار پژوهشگران قرار گرفته است. (دو مجلد پیشین این مجموعه که به کوشش همین تدوینگر منتشر شده عبارت است از: «نشانی از تاک نشان» ۱۳۹۸؛ «دیوان طاهری» ۱۴۰۲، از آثار محمدحسین طاهری، فرزندِ نویسنده «دیرینه یادگار»). در پی انتشار «دیرینه یادگار» میرزا علیمحمد طاهری گفتوگویی با فرهاد طاهری تدوینگر کتاب انجام شده است که در پی میآید:
ممکن است درباره سرگذشت تدوین «دیرینه یادگار» و همچنین درباره «میرزا علیمحمد طاهری» برایمان بگویید.
قبل از شروع صحبتم، لازم میدانم از خبرگزاری ایسنا بسیار سپاسگزاری کنم که این فرصت را در اختیار من و مخاطبان این گفتوگو گذاشته است. میرزا علیمحمد طاهری (۱۲۷۴- ۱۳۶۵) از آموزگاران سختکوش و مبتکرِ اواخر دورۀ قاجاریه تا نیمه سلسلۀ پهلوی در تاکستان کنونی (سیادِهن قدیم) بوده است. همانگونه که در سال شمار زندگیاش نیز در آغاز کتاب به روشنی بیان شده است، او را باید از پیشروانِ نظام آموزش و پرورش نوین در ایران معاصر دانست. آموزگاری که طی سالهای ۱۲۹۸ تا ۱۳۱۲، پنج دبستان در محال قزوین و خمسه و گیلان تأسیس کرده، طی سالهای ۱۳۱۸ تا ۱۳۲۱، برای مجله موسیقی صادق هدایت مواد فرهنگ مردم گرد میآورده، با مرحوم سیدابوالقاسم انجوی شیرازی طی سالهای ۱۳۴۵ تا ۱۳۵۶ در برنامه فرهنگ مردم، مشارکت مؤثر داشته و از نویسندگان سلسله آثار گنجینه فرهنگ مردم او بوده است. من در پیشگفتار کتاب به تحلیل شخصیت ایشان پرداخته و بررسی کردهام که نخستین آموزگار او در ۱۲۸۶ که از مشروطهطلبان گریخته به تاکستان بوده و نیز مجله آموزش و پرورش علیاصغر حکمت و همکاری با صادق هدایت و انجوی شیرازی هر یک چه سهمی در شکلگیری شخصیت فرهنگی و کوشندگی او در عرصه آموزش و پرورش و پژوهش در زمینه مردمشناسی داشته است.
درباره ساختار و موضوع کتاب توضیح میدهید؟
«دیرینه یادگار» در وهله نخست، پژوهشی است مبتنی بر «دیده و شنیده بنیاد» (یا همان تحقیقات میدانی) و نیز حاصل خلاقیت نویسندگی، قریحهمندی، ذوقورزی، حکایتپردازی و حکایتآوری نویسندهاش که در چند بخش بدین شرح تدوین شده است: خاطرات یک نفر آموزگار (خاطرات دوران کودکی و آموزگاری در وزارت معارف و فرهنگ و در طی سالهای ۱۲۸۵ تا ۱۳۳۷)؛ فرهنگ مردم در هفت فصل: ضربالمثلها و حکایات (تاتی تاکستانی، فارسی، آذری)، ترانهها و سرودههای تاتی تاکستانی، چیستان و خواب گزاری (تفأل و پیشگویی) و بازیها، علوم و فنون قدیم تاکستان، سنتهای محلی و مذهبی تاکستان، قاعده نوشتن خط فارسی (رسالهای در آموزش الفبا)، واژهنامه تاتی تاکستانی؛ پیشنمای تاکستان (تاکستان در آئینه افسانه و تاریخ)، نوشتهای تخیلی و تاریخی و با ساختار ترکیبی «رمان تاریخی و گزارشگری» درباره سرگذشت قوم تات و نخستین ساکنان سرزمین تاکستان؛ نسبنامهها و پیکرههای نسلشناسی مردم تاکستان که با نسبهای تخیلی آغاز میشود اما از دوره صفوی و قاجاریه به دوره تاریخی قدم میگذارد و اسناد و تصاویر (اسنادی از وزات معارف و فرهنگ که در فهم تاریخ آموزشوپرورش زادگاه نویسنده بسیار مهم است). علاوه براین بخشها، نوشتهای از دکتر علینقی عالیخانی (وزیراقتصاد ایران در دهه ۱۳۴۰ و رئیس دانشگاه تهران)؛ پیشگفتار مشروح تدوینگر، سالشمار زندگی نویسنده و نمایه موضوعی، از دیگر صفحات کتاب است.
علینقی عالیخانی چه نسبت یا آشنایی با نویسندۀ کتاب داشته است؟
پدر علینقی عالیخانی، عابدین خان عالیخانی، طی سالهای ۱۳۱۵ تا ۱۳۲۰رئیس املاک شاهی در تاکستان بوده است. دکتر عالیخانی دوران کودکی را در تاکستان و در مدرسهای گذرانده که مرحوم پدر بزرگ، آموزگار آن مدرسه بوده است. جالب اینکه دکتر عالیخانی که خود به تکنوکرات زمانهاش نامبردار است، در نوشتهاش از مرحوم میرزا علیمحمد طاهری به عنوان کسی یاد میکند که پیشرو در زمانه بوده است و عالیخانی پس از حدود هفتاد سال، نوآوریهای او را در پیش چشم دارد. همچنین دکتر عالیخانی به درخواست تدوینگر کتاب، شرححال دقیق پدرش را برای انتشار در «دیرینه یادگار» نوشت. این نوشته منحصر به فرد، به لحاظ تاریخی و در شناخت یکی از نزدیکان رضاشاه پهلوی بسیار مهم است.
به لحاظ بخشبندی و تنظیم فصول و عناوین گزینی، آیا تدوین وتألیفِ نویسندهاش بوده یا ویراستار و تدوینگر چنین ساختاری را پی افکنده است؟
مجموعه دست نوشتهها و آثار نویسنده که کتاب «دیرینه یادگار» براساس آن شکل گرفته است در پیشگفتار کتاب دقیق معرفی شدهاند. این دست نوشتهها (غیر از مقالات منتشرشدۀ نویسنده) حدود ۱۷۰۰ برگ است که در دو دوره زندگی نویسنده (آموزگاری و بازنشستگی او و در طی سالهای ۱۳۱۸ تا ۱۳۶۰) به قلم آمده است. مطالب دستنوشتهها، بدون موضوعبندی و برکنار از فصول و عناوین است. همچنین به لحاظ زبان نیز دستنوشتهها (فارسی، تاتی تاکستانی، آذری زنجانی) تقسیمبندی نشده است. تدوینگر کتاب با لحاظ کردن دو شیوه تحقیق «سندپژوهی» و «تصحیح متن» به بخشبندی موضوعی، تعیین فصول کتاب و عنوانگذاری اصلی و فرعی در انتشار کتاب اقدام کرده است. در واقع مواد کتاب، گِل رٌس مستعد و ورز آمدهای بود که تدوینگر، آن را در قالبهای برگزیده خود ریخت و شکل داد. همچنین تمام اصول متنپژوهی و شیوههای دقیق ویراستاری و نسخهپردازی در انتشار این کتاب لحاظ شده است.
گفتید یکی از بخشهای کتاب، ساختار ترکیبِ «رمان تاریخی و گزارشِ تاریخی» دارد ، ممکن است کمی درباره این بخش توضیح دهید؟
همه کسانی که گذارشان به تاکستان افتاده است میدانند که دو طایفه «طاهرخانی» و «رحمانی» مهمترین و پرخانوارترینِ تیره جمعیت این شهر به شمار میآیند. «پیشنمای تاکستان»، روایت تخیلی و حقیقی در سراغ گرفتن دو «سَرطایفه »، یعنی «طاهرخان» و«رحمان» در دلِ تاریخِ محو و ناپیدای گذشته تاکستان است تا بلکه بتواند «هویت» روشنی از این دو نفر در اختیار نسلهای کنونی تاکستان بگذارد. در واقع نویسنده در این «گزارش تخیلی و تاریخی» در صددِ دست و پا کردنِ گذشته تاریخی مستند برای زادگاهش است. بخشهای آغازین پیش نمای تاکستان از معرفی «اَرچَه» (از نوادگان چنگیز مغول) تا سلطنت آقامحمدخان قاجار تماما تخیلی است؛ اما از دوره قاجار به بعد، روایت نویسنده، تاریخ روایی مردم تاکستان است. نکته جالب اینکه در بخشهایی از این نوشت که رنگ رمان تاریخی پر وضوحتر شده است، نقش آفرینان اصلی داستان، زنانی شجاع، مبارز و نترس هستند که با سرداران مغول روبهرو شدهاند. جذابترین بخشهای این رمان تاریخی هم زمانی است که این «زنان» با سرداران مغول به زبان تاتی تاکستانی گفتوگو میکنند. در آغاز این بخش، اهمیت این نوشته را به لحاظ تاریخی و اجتماعی و نیز زبان فارسی بررسی و تحلیل کردهام.
این اثر تخیلی و تاریخی چه زمانی نوشته شده و این مجموعه آثار پدربزرگ شما چرا تاکنون منتشر نشده بود؟
روایت نخستین «پیشنمای تاکستان» در سال ۱۳۱۸ به قلم آمده و بعدها نویسندهاش آن را بارها بازنویسی و ویرایش کرده تا روایت نهایی و مورد قبولش را در سال ۱۳۴۶ به پایان برده است. مجموعه آثار میرزا علیمحمد طاهری هم در طی سالهای ۱۳۱۸ تا ۱۳۶۰ به قلم آمده است. طبق اسناد و عریضههای دست خط نویسنده در بخش پنجم کتاب، او در زمان حیات خود بارها تلاش کرده است که مجموعه آثارش را منتشر کند. به ادارههای فرهنگوهنر قزوین و شهرداری و اداره فرهنگ (آموزش و پرورش) بارها نامه نوشته و تقاضا کرده است در انتشار آثارش به او مساعدت شود ولی متأسفانه کمترین توجهی به درخواستهای او نشده است. بعد از درگذشت ایشان در سال ۱۳۶۵، این اسناد و دست نوشتهها در اختیار مرحوم پدرم قرار گرفت. در نهایت من با تلاشهای بسیار، بالاخره موفق شدم چهل سال پس از درگذشت نویسنده، آثارش را منتشر کنم.
به نظر شما چنین کتابی پربرگ (۷۴۲ صفحه) و با این تنوع موضوعی و گستردگی، بیشتر چه مخاطبانی را به کار خواهد آمد؟
این کتاب را از دو جنبه بهنظرم میتوان نگریست و برای آن مخاطبانی در نظر آورد: نخست مردمی که به محتوای جذاب حکایات و ضربالمثلها (فارسی و تاتی و آذری) و ترانههای تاتی و بخشهای فرهنگ مردم و نوع ادبی خاطرهنگاری علاقهمند هستند. این کتاب از این جنبه، هم سرگرمکننده است و هم بسیار نکتهآموز. اما جنبه دوم کتاب، تأمل و دقت در چگونگی تدوین و ساختار آن است. من با تجربه بسیارم در عالم دانشنامهنگاری و ویرایش متون در حوزه علوم انسانی و با لحاظ کردن همه زیر و بم «روش تحقیق اصیل» در حوزه علوم انسانی کوشیدهام تا نمونهای معیار از شیوۀ آمادهسازی انتشار دستنوشتها و آثار در حوزه مردمشناسی را در معرض قضاوت پژوهشگران بگذارم. از این جنبه، «دیرینه یادگار» برای پژوهشگران مطالعات ایرانشناسی و تاریخ محلی سودمند است تا با شیوههای دقیق ثبت شجره نامچهها، آوانگاری و هجانویسی ترانهها، افزودن پینوشتها، مستندسازی اعلام تاریخی و جغرافیایی و تدوین نمایه موضوعی آشنا شوند.
آیا از مجموعه آثار و اسناد محفوظ در خاندان شما هنوز کتابی مانده است که در آینده منتشر شود؟
بلی، مجلد چهارم ِ مجموعه اسناد و آثار محفوظ در خاندان طاهری، مجموعه اشعار تاتی تاکستانی مرحوم محمدحسین طاهری (پدرم) است. این کتاب عنوان «آی وارُن، وارُن» (ای باران، باران) را دارد که کتابی است حدود ۴۰۰ صفحه و در قطع رقعی که سرگرم تدوین آن هستم.
انتهای پیام
