دکتر مهدی زارع در گفتوگو با ایسنا، با اشاره به لرزهخیزی ایران گفت: مناطق شهری در ایران به ویژه طی ۸۰ ساله اخیر بر روی بسیاری از گسلهای فعال و لرزهزا توسعه یافته، به نحوی که گسلها از نزدیکی یا حتی از میان کانونهای جمعیتی کشور میگذرند. این در حالی است که تجربه زمینلرزههای مخرب تاریخی، از طبس ۱۳۵۷ و منجیل ۱۳۶۹ و بم ۱۳۸۲ و سرپل ذهاب ۱۳۹۶، همپوشانی سکونتگاههای انسانی با پهنههای گسیختگی گسلی و افزایش فاجعههای انسانی و مالی گسترده به دلیل معرضیت بالای جمعیتی در مجاورت پهنههای گسله را نشان میدهد.
وی با طرح این سوال که آیا روند تحولات جمعیتی ایران تا افق ۱۴۱۵ خورشیدی موجب کاهش یا تشدید این معرضیت خواهد شد؟ اظهار کرد: شواهد موجود حاکی از آن است که ساختار شهرنشینی و توزیع فضایی جمعیت، نه تنها از حریم گسلها فاصله نگرفته، بلکه در بسیاری از موارد به سمت پهنههای پرخطر حرکت کرده است.
زارع با بیان اینکه بر پایه پیشبینیهای مرکز آمار ایران، جمعیت کشور تا سال ۱۴۲۸ به اوج خود خواهد رسید و به حدود ۹۴.۵ میلیون نفر میرسد، ادامه داد: این به معنای آن است که تا افق ۱۴۱۵، جمعیت ایران همچنان در مسیر رشد — هرچند کند — قرار دارد و فشار جمعیتی بر فضاهای شهری و زیرساختها تداوم خواهد یافت. رشد جمعیت کشور در دوره ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۵ به ۰.۷۲ درصد کاهش یافته است، اما این کاهش نرخ رشد به معنای کاهش مطلق جمعیت نیست.
رئیس مرکز ملی پیشبینی زلزله پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله با تاکید بر اینکه شهرنشینی در ایران همچنان روند صعودی دارد، یادآور شد: در سرشماری سال ۱۳۹۵، حدود ۷۴ درصد از جمعیت کشور ساکن شهرها بودند و برآوردها نشان میدهد که این نسبت تا افق ۱۴۱۵ به مرز ۸۰ درصد نزدیک خواهد شد. این شهرنشینی فزاینده با تمرکز جمعیت در کلانشهرها و مناطق حاشیهای آنها همراه است؛ مناطقی که در بسیاری از موارد در نزدیکی یا روی پهنههای گسلی فعال توسعه یافتهاند.
استقرار برجها بر روی گسلها
زارع با تاکید بر اینکه در حال حاضر حدود هزار برج بالای ۱۲ طبقه در تهران موجود است و نزدیک به ۱۰۰ برج دقیقا بر روی گسل فعال ساخته شدهاند، خاطرنشان کرد: این ساختوسازها عمدتا در مناطق یک و ۲۲ تهران متمرکز بوده و در زمان احداث، این اقدامات قانونی نیز تلقی میشدهاند. پروژه هتل ولنجک (که با نام «اسپیناس پالاس ۳» نیز شناخته میشود) نمونهای بارز و بحثبرانگیز از ساختوساز بلندمرتبه در حریم گسل فعال شمال تهران است. این پروژه در منطقه یک تهران، ولنجک، بلوار دانشجو با مساحت زمین حدود ۶,۶۶۷ هزار مترمربع و برای احداث دو برج ۴۳ طبقه (هرکدام شامل ۳۰ طبقه روی زمین و ۱۳ طبقه زیرزمین) برنامهریزی شده است.
رئیس مرکز ملی پیش بینی زلزله پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله اضافه کرد: مهمترین مساله در مورد این پروژه، قرارگیری آن دقیقا روی رد سطحی گسل فعال «شمال تهران» است. بر اساس مصوبه سال ۱۳۹۸ شورای عالی شهرسازی و معماری، ساخت ساختمانهای ۱۲ طبقه و بالاتر در پهنه گسلهای فعال تهران ممنوع اعلام شده است. همچنین دستورالعملهای دیگر، حداکثر ارتفاع مجاز در این مناطق را بین ۶ تا ۸ طبقه محدود کردهاند. با وجود این ممنوعیتها، مجوز ساخت این پروژه در اسفند ۱۴۰۰ در کمیسیون ماده پنج شهرداری صادر شد و پروژه در حال ساخت است.
به گفته وی شورای عالی شهرسازی و معماری در جلسه بهمن ۱۴۰۳ خود با احداث این دو برج مخالفت کرد و مقرر شد موضوع مجددا بررسی شود. با وجود مخالفتهای قانونی و کارشناسی، عملیات گودبرداری در این پروژه آغاز شد و عمق این گود به حدود ۳۰ متر میرسد. این در حالی است که کف اجرای پروژه فراتر از رقوم ۱۸۰۰ متر قرار دارد که خود عبوری دیگر از خط قرمز ممنوعیت ساخت و ساز در ارتفاع بیش از ۱۸۰۰ متر است.
وی هتل ولنجک را نمونهای از تعارض میان منافع اقتصادی پروژههای بزرگ و ملاحظات ایمنی در مدیریت شهری دانست و یادآور شد: این پروژه نشان میدهد که چگونه میتوان با استفاده از ابزارهایی مانند کمیسیون ماده ۵، مجوز ساخت سازهای را در محلی صادر کرد که به طور مستند در پهنه گسل فعال قرار دارد و مصوبات بالادستی آن را ممنوع کردهاند. خطر اصلی اینجا است که در صورت فعال شدن گسل شمال تهران، این سازه نه تنها به دلیل لرزش شدید، بلکه به دلیل گسیختگی مستقیم سطح زمین در زیر پی آن، در معرض ویرانی کامل قرار خواهد گرفت و الگویی خطرناک برای سایر ساختوسازها ایجاد میکند.
اقدامی مخالف تصمیمات مرکز تحقیقات مسکن
زارع خاطر نشان کرد: از سوی دیگر مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی نیز اعلام کرده که حدود ۲۰۰ برج بلندمرتبه در پهنه گسلهای تهران قرار دارند. این آمار نشان میدهد که بخش قابل توجهی از سرمایهگذاری بلند مرتبهسازی کشور، عملا در پرخطرترین نقاط ممکن انجام شده است. از سال ۱۳۹۸، با ابلاغ نقشههای حریم گسل توسط شورای عالی شهرسازی و معماری، ساخت و ساز در پهنه گسلهای فعال با محدودیت جدی مواجه شده است. بر اساس این مصوبه، ساخت هرگونه ساختمان بلندمرتبه (۱۲ طبقه و بالاتر) در پهنه گسلهای فعال ممنوع است.
وی اضافه کرد: در عمل، حداکثر ارتفاع مجاز برای ساختوساز در حریم گسلهای فعال تهران، ۶ طبقه تعیین شده است. با این حال، موارد متعددی از تخلف و صدور مجوز برای پروژههای بلندمرتبه در این مناطق گزارش شده است.
تمرکز جمعیتی پیرامون سازههای پرخطر
رئیس مرکز ملی پیشبینی زلزله پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله با بیان اینکه برای برآورد جمعیت ساکن در این برجها در سال ۱۴۱۵، باید دو سناریو را در نظر گرفت، افزود: با تداوم روند فعلی و عدم نظارت موثر بر روند ساختوساز در حریم گسلها بدون بازنگری جدی، با توجه به رشد شهرنشینی و افزایش تقاضا برای مسکن در کلانشهرها، احتمالا شمار برجهای واقع بر گسلها افزایش خواهد یافت. با فرض میانگین ۲۰۰ تا ۳۰۰ واحد مسکونی در هر برج و بعد خانوار حدود ۳ نفر، هر برج میتواند ۶۰۰ تا ۹۰۰ نفر را اسکان دهد. اگر تعداد برجهای واقع بر گسل در تهران از ۱۰۰ به حدود ۲۰۰ برج افزایش یابد، جمعیتی بین ۱۲۰ تا ۱۸۰ هزار نفر تنها در تهران در این ساختمانها ساکن خواهند بود.
وی اظهار کرد: در سناریوی دوم با اجرای موثر محدودیتها در صورت اجرای دقیق ممنوعیت ساخت بلندمرتبه در پهنه گسلها، روند ساخت برجهای جدید در این مناطق متوقف خواهد شد. در این حالت، جمعیت ساکن در برجهای موجود ثابت میماند و رشد چندانی نخواهد داشت. نکته کلیدی آن است که ساختمانهای بلندمرتبه در حریم گسل، در صورت وقوع زمینلرزه، با چالشهای مضاعفی روبرو هستند. مطالعات نشان میدهد که ساختمانهای دارای نامنظمیهای هندسی آسیبپذیری بسیار بیشتری در برابر بار لرزهای دارند. این مساله در مورد سازههای بلند که پریود ارتعاش آنها با پریود غالب جنبش زمین در حوزه نزدیک گسل همخوانی دارد، میتواند به تشدید پاسخ منجر شود.
این محقق حوزه مخاطرات تاکید کرد: افزون بر این، تجربه نشان داده که ساختمانهای بلند در حریم گسل، مدیریت بحران را با چالش جدی مواجه میکنند؛ زیرا تخلیه اضطراری، امدادرسانی و اسکان موقت در چنین سازههایی بسیار دشوارتر از ساختمانهای کوتاه است.
زارع تصریح کرد: در افق ۱۴۱۵، با فرض تداوم روند فعلی، احتمالا بین ۱۰۰ تا ۲۰۰ برج بلندمرتبه در پهنه گسلهای فعال کلانشهرها بهویژه تهران وجود خواهد داشت که میتوانند معرضیتی برای حدود ۱۰۰ تا ۲۰۰ هزار نفر ایجاد کنند. این جمعیت، تنها بخش کوچکی از ساکنان مناطق پرخطر هستند، اما به دلیل تراکم بالای ساکنان در هر سازه و دشواری تخلیه، بالاترین سطح ریسک جانی را در صورت وقوع زمینلرزه تجربه خواهند کرد.
انتهای پیام
