علی سیف در گفتوگو با ایسنا اظهار کرد: فرونشست پدیدهای است که عوامل مختلفی بر آن تأثیر دارند که یکی از مهمترین عوامل، افزایش بیش از حد برداشت آب از سفرههای زیرسطحی است.
وی ادامه داد: وقتی آب بیش از حد برداشت شود، سفرههای زیرزمینی حالت چروکشدگی به خود میگیرند و وقتی آبخوان دچار این وضعیت شد، با تزریق مجدد آب نمیتوان آن را به حالت اولیه برگرداند.
این دکترای علوم و مهندسی آب افزود: این چروکشدن سبب میشود بافت داخلی خاک شکسته شود و این بافت به سمت پایین حرکت کند و وقتی به سمت پایین حرکت کرد، افت سطح لایه رویی را خواهیم داشت که آنچه در ظاهر میبینیم، فرونشست نامیده میشود.
فرونشست، تهدیدی برای شهرها و زیرساختها
سیف تصریح کرد: فرونشستها اکنون در بعضی از نقاط زاگرس به مراحل بحرانی خود رسیدهاند و همین عامل سبب شده تعدادی از دشتهای استان و کشور به عنوان دشتهای ممنوعه معرفی شوند.
وی بیان کرد: یکی از دلایل این موضوع، افزایش برداشت آب از سفرهها و افت سطح آب سفرههای زیرزمینی است.
این دکترای تخصصی علوم و مهندسی آب هشدار داد که این تغییرات میتواند برای جوامع شهری بسیار خطرناک باشد و حتی در مواقعی که زلزله یا تکانههایی در زمین داشته باشیم، عوارض آن میتواند بسیار بیشتر شود.
سیف ادامه داد: فرونشست میتواند خسارات زیادی به جوامع شهری و همچنین تأسیسات موجود در محل وارد کند؛ از جمله خطوط نفت، آب، گاز و سایر تأسیساتی که از آن منطقه عبور میکنند.
مدیریت جامع حوضه آبخیز باید جایگزین نگاه جزیرهای شود
وی با اشاره به ضرورت مدیریت جامع منابع آب اظهار کرد: اکنون اقدامات خوبی در خصوص برنامههای جامع مدیریت حوزههای آبخیز در حال انجام است و چندین سال است که پروژه مدیریت جامع حوزهها در دستور کار تعدادی از ادارات، بهخصوص دستگاههای مرتبط و اداره کل منابع طبیعی قرار گرفته است.
سیف بیان کرد: مدیریت جامع، به صورت تکبخشی فکر نمیکند، بلکه از ابتدای حوزه، یعنی جایی که جریان آب وارد حوزه میشود و بارش اتفاق میافتد، تا خروجی حوزه و انتهای حوزه آبخیز را به عنوان یک مسیر واحد در نظر میگیرد و برای مجموع این بخشها به صورت هماهنگ برنامهریزی میکند.
وی ادامه داد: در چنین رویکردی، برنامهریزی جزیرهای کنار گذاشته میشود و یک برنامه واحد شکل میگیرد؛ به همین دلیل نیز از آن به عنوان «برنامه جامع مدیریت حوزههای آبخیز» نام برده میشود.
حفاظت از عرصههای طبیعی؛ نخستین اقدام فوری
این دکترای علوم و مهندسی آب با اشاره به اقدامات فوری برای بهبود وضعیت آب زاگرس گفت: اگر بخواهیم چند اقدام فوری را برای کمک به وضعیت آب در زاگرس نام ببریم، اولین و مهمترین پارامتر، حفاظت از عرصههای طبیعی است.
وی افزود: اگر بالادست حوزه آبخیز فرسایشپذیر باشد، در پاییندست آبخوان ما قطعاً ضعیف خواهد شد؛ بنابراین مهمترین پارامتر، حفظ عرصههای طبیعی و جنگلهای بلوط ایرانی است که اکنون به عنوان نمونه تیپیک و ژنوم اصلی گیاهی منطقه زاگرس شناخته میشود.
سیف ادامه داد: اقدام دوم، انجام عملیات آبخیزداری و آبخوانداری در حوزههایی است که میزان فرسایش در آنها بسیار بیشتر از سایر حوزههاست.
وی توضیح داد: در این حوزهها باید اقداماتی انجام شود که به نفوذ آب کمک کنیم و از حرکت سریع آب جلوگیری شود؛ آب را به مرحله آرامش یا به آن شیب حد برسانیم تا فرسایش کاهش پیدا کند و نهایتاً فرصتی به زمین داده شود که بتواند آب را در خود نفوذ دهد.
مشارکت مردم و بهروزرسانی قوانین ضروری است
سیف سومین اقدام را استفاده از ظرفیت جوامع محلی دانست و گفت: کسانی که به عنوان عرصهنشین در حوزهها حضور دارند، باید در این فرآیند مورد توجه قرار گیرند و اهمیت جنگلها و مراتع به مردم، کشاورزان، دامداران و هر کسی که در عرصه حضور دارد، حتماً گوشزد شود.
وی افزود: قوانین محکمی نیز باید در این حوزه وجود داشته باشد؛ بسیاری از قوانین ما مربوط به سالهای گذشته هستند و هنوز بهروز نشدهاند و باید آنها نیز بهروزرسانی شوند.
این دکترای تخصصی علوم و مهندسی آب تصریح کرد: اقدامات اقناعی در کنار قوانین میتواند کمک شایانی به حفاظت از آبهای زیرزمینی منطقه داشته باشد.
پیشبینی وضعیت آب زاگرس نیازمند مطالعات گسترده است
سیف همچنین درباره وضعیت منابع آب زاگرس در ۲۰ سال آینده نیز اظهار کرد: اظهار نظر درباره وضعیت منابع آب زاگرس برای ۲۰ سال آینده طبیعتاً نیازمند مطالعات بسیار گسترده در جنبههای مختلف اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و عمرانی است.
وی ادامه داد: صرفاً در نظر گرفتن وضعیت برداشت آب در حال حاضر به عنوان یک پارامتر برای پیشبینی وضعیت منابع آب در ۲۰ سال آینده، نتیجه درستی به دنبال نخواهد داشت.
این دکترای علوم و مهندسی آب بیان کرد: اگر میخواهیم بدانیم وضعیت به چه صورت خواهد بود، باید برنامههایی را که به عنوان برنامه حفاظت از منابع آب و همچنین حفاظت از عرصههای طبیعی وجود دارد، در نظر بگیریم و نتایج آنها را وارد مدلهای مختلف پیشبینی کنیم.
سیف افزود: وضعیت منابع آب، بارشها، تغییرات اقلیمی، تغییرات هیدرولیکی و هیدرولوژیکی و سایر عوامل باید در کنار یکدیگر محاسبه شوند و به عنوان پارامترهای مختلف وارد مدل شوند تا بتوان وضعیت منابع آب زاگرس را در افقهای ۱۰ یا ۲۰ ساله پیشبینی کرد.
وی خاطرنشان کرد: آنچه در ظاهر مشخص و عیان است، این است که در هر جایی اگر از منابعی که در اختیار داریم درست استفاده نکنیم، این منابع بینهایت نیستند و طبیعتاً با کاهش منابع مواجه خواهیم شد؛ آب به عنوان عامل اصلی توسعه و عامل اصلی حیات است و باید نسبت به آن در مقایسه با سایر منابع دقت بیشتری داشته باشیم.
مدیریت علمی، راه عبور از بحران آب
سیف در ادامه با اشاره به تجربه ایران در سازگاری با کمآبی گفت: با توجه به اینکه در سدههای گذشته در تاریخ کشورمان سالهای خشکسالی شدید وجود داشته، وجود قناتهایی که بعضاً صدها کیلومتر طول دارند نشان میدهد جوامع ایرانی توانایی سازگاری با کمآبی را داشتهاند.
وی افزود: این موضوع یک تجربه از سدههای گذشته و یک توانمندی است و امیدواریم در قرن حاضر نیز با اجرای برنامههای علمی بتوانیم از این تجربه استفاده کنیم.
این دکترای تخصصی علوم و مهندسی آب اظهار کرد: مردم ایران مردم سختکوشی هستند و امیدواریم بتوانیم از بحران آب عبور کنیم و مشکلات کشور از نظر آبی تا جایی که امکانپذیر است کاهش پیدا کند.
وی همچنین گفت: بسیاری از اقداماتی که در سطح عرصههای طبیعی و مناطق مختلف زاگرس در استانهای زاگرسنشین انجام میشود، با مطالعه صورت میگیرد و ممکن است مطالعات برخی پروژهها قویتر و برخی ضعیفتر باشد.
سیف ادامه داد: پروژههایی که برای تأمین اعتبار به سازمان برنامه و بودجه کشور ابلاغ میشوند، قطعاً باید از قبل مطالعات علمی مدون داشته باشند، متخصصان حوزه روی آنها کار کرده و نظر داده باشند و سپس این مطالعات برای تأمین اعتبار و تبدیل شدن به پروژه ارسال شود.
وی تصریح کرد: بنابراین اینکه تصور کنیم اقدامی که در حوزه زاگرس انجام میشود بدون مطالعه و بدون در نظر گرفتن موازین علمی است، قطعاً نادرست است.
سیف خاطرنشان کرد: سالهاست دانشگاهها نیز در حوزه آب و عرصههای آبی وارد شدهاند و پروژههای خوبی در این حوزهها تعریف شده است و امیدواریم وضعیت نیز به سمت بهبود حرکت کند و از شرایط موجود تا حدی بهتر شود.
انتهای پیام
