عبدالرضا باقری، نویسنده کتاب «دانشگاه و خیر مؤثر» در گفتوگو با ایسنا، درباره چرایی نگارش این کتاب اظهار کرد: پس از بیش از دو دهه تجربه، احساس کردم زمان آن رسیده است که از گزارش دستاوردها عبور کنیم و خود تجربه را تحلیل کنیم؛ اینکه اعتماد چگونه شکل گرفت، چه دشواریهایی وجود داشت، چگونه یک حرکت وابسته به افراد به یک نهاد تبدیل شد و چه چیزی از این تجربه برای دانشگاههای دیگر قابل یادگیری است.
وی افزود: کتاب «دانشگاه و خیر مؤثر» از یک تجربه واقعی در دانشگاه فردوسی مشهد شکل گرفته و نقطه آغاز آن یک بحث نظری درباره نیکوکاری نبود، بلکه یک مسئله انسانی در زندگی دانشجویی بود. این تجربه این پرسش را ایجاد کرد که آیا مسئولیت دانشگاه تنها همان چیزی است که قانون به صراحت بر عهده آن گذاشته یا دانشگاه در برابر امنیت، کرامت و کیفیت زیست دانشجویان نیز مسئولیتی اخلاقی و اجتماعی دارد.
قائم مقام سابق وزیر علوم، تحقیقات و فناوری، با بیان اینکه این پرسش در ادامه به شکلگیری یک ظرفیت نهادی منجر شد، خاطرنشان کرد: در این کتاب تلاش کردهام نشان دهم به جای اینکه برای هر مسئله راهحلی موقت پیدا شود، چگونه میتوان سازوکاری ایجاد کرد که مشارکت نیکوکاران را به صورت پایدار در کنار دانشگاه قرار دهد و یک حرکت خیرخواهانه را از وابستگی به افراد خارج کند.
استاد تمام دانشگاه فردوسی مشهد ادامه داد: دلیل نوشتن کتاب فقط ثبت تاریخچه یک نهاد نبود، بلکه برای من این پرسش اهمیت داشت که چرا برخی فعالیتهای خیرخواهانه ماندگار میشوند و برخی دیگر با رفتن یک مدیر یا یک خیر متوقف میشوند. پاسخی که در کتاب به تدریج شکل گرفته این است که نیت خیر برای آغاز کار ضروری است، اما برای ماندگاری کافی نیست.
خیر مؤثر چگونه شکل میگیرد؟
نویسنده کتاب «دانشگاه و خیر مؤثر» تاکید کرد: نیکوکاری زمانی به خیر مؤثر تبدیل میشود که سه عنصر در کنار هم قرار گیرند؛ نیت اخلاقی، ساختار نهادی و پیامد اجتماعی. نه نیت خوب به تنهایی کافی است، نه ساختار اداری بدون ارزشهای اخلاقی و نه پروژههای پرهزینه بدون پاسخگویی و ارزیابی اثر میتوانند به تنهایی زمینهساز اثرگذاری پایدار باشند.
باقری با اشاره به اینکه بخش مهمی از کتاب به حکمرانی، شفافیت، امانتداری، پاسخگویی، تفکیک مسئولیتها، ثبت تجربه و حفظ اعتماد اختصاص دارد، اظهار کرد: اگر یک حرکت خیرخواهانه به افراد وابسته بماند، با تغییر افراد ممکن است از بین برود و اگر منابع جذب شوند اما پاسخگویی وجود نداشته باشد، اعتماد آسیب میبیند.
وی تصریح کرد: اگر برنامههای خیرخواهانه از مأموریت دانشگاه جدا شوند، حتی نیت خوب نیز الزاماً به اثر پایدار منجر نمیشود. به همین دلیل معتقدم سرمایه اصلی یک بنیاد دانشگاهی پول نیست، بلکه اعتماد است؛ اعتمادی که میان خیر، دانشگاه، نهاد نیکوکاری و جامعه شکل میگیرد.
قائم مقام سابق وزیر علوم، تحقیقات و فناوری با بیان اینکه شفافیت تنها یک الزام حسابداری نیست، افزود: اعتماد جامعه به اینکه منابع به شکل شفاف، امانتدارانه و در مسیر درست استفاده میشوند، شرط تداوم مشارکت داوطلبانه است. اگر اعتماد وجود داشته باشد، منابع نیز میتوانند شکل بگیرند و استمرار پیدا کنند، اما اگر اعتماد از بین برود، حتی منابع مالی فراوان نیز پایدار نخواهند بود.
وی درباره تفاوت خیر مؤثر با خیریه معمولی نیز اظهار کرد: در خیر مؤثر فقط نمیپرسیم چه مقدار کمک شده است، بلکه باید پرسید مسئله واقعی چیست، کمک در کجا بیشترین اثر را ایجاد میکند، چگونه میتوان اثر آن را ارزیابی کرد و چگونه میتوان این اثر را ماندگار ساخت.
نیکوکاری دانشگاهی؛ فراتر از تأمین منابع مالی
نویسنده کتاب «دانشگاه و خیر مؤثر» درباره جایگاه خیرین در این الگو خاطرنشان کرد: خیرین نباید صرفاً زمانی دیده شوند که دانشگاه با کمبود منابع مالی مواجه است، بلکه میتوانند شریک راهبردی دانشگاه باشند و در شناخت مسئله، تعیین اولویتها، نظارت بر اجرای برنامهها و ارزیابی نتایج مشارکت داشته باشند.
باقری ادامه داد: در این صورت رابطه دانشگاه و خیر از یک رابطه مالی به یک مشارکت اجتماعی و نهادی تبدیل میشود. در عین حال، بسیار مهم است که نیکوکاری جایگزین مسئولیت دولت و وظایف عمومی دانشگاه نشود و مشارکت خیرین مکمل مسئولیت عمومی باشد، نه جانشین آن.
استاد تمام دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به محتوای کتاب درباره نقش سیاستگذاران در توسعه این نهادها گفت: سیاستگذار باید زمینه فعالیت نهادهای نیکوکاری دانشگاهی را فراهم کند، نه اینکه یک الگوی واحد را بر همه دانشگاهها تحمیل کند. دانشگاهها از نظر مأموریت، محیط اجتماعی، پیشینه و ظرفیتهای محلی متفاوت هستند.
قائم مقام سابق وزیر علوم، تحقیقات و فناوری تاکید کرد: آنچه باید مشترک باشد، اصولی مانند شفافیت، پاسخگویی، استقلال نهادی و سلامت حکمرانی است و شکل سازمانی باید بتواند متناسب با شرایط هر دانشگاه شکل بگیرد. مداخله بیش از اندازه یا تحمیل یک مدل واحد میتواند استقلال نهاد و سرمایه اعتماد عمومی را تضعیف کند.
وی با بیان اینکه کتاب قصد ندارد یک الگوی آماده برای کپی کردن ارائه دهد، گفت: مقصود این است که از یک تجربه بومی، اصول و منطق نهادی استخراج شود و هر دانشگاه بر اساس شرایط خود آنها را بومی کند؛ بنابراین مسئله اصلی انتقال تجربه است، نه تقلید ساختاری.
کتابی برای تبدیل تجربه به دانش قابل استفاده
نویسنده کتاب «دانشگاه و خیر مؤثر» افزود: تلاش کردهام کتاب فقط در سطح روایت باقی نماند و در کنار تجربه زیسته، بخشهایی درباره مدل نیکوکاری دانشگاهی، حکمرانی، شفافیت، برنامه راهبردی و بومیسازی ارائه شود. در پایان نیز خلاصه اجرایی سیاستی و جعبه ابزار فنی نهادسازی خیر مؤثر دانشگاهی ارائه شده است.
باقری خاطرنشان کرد: در واقع کتاب هم روایت یک تجربه است و هم تلاشی برای تبدیل آن تجربه به دانشی قابل استفاده برای دانشگاههای دیگر. به همین دلیل تلاش شده است علاوه بر بیان آنچه اتفاق افتاده، سازوکارها و اصولی که میتواند برای دیگر دانشگاهها قابل استفاده باشد نیز مورد توجه قرار گیرد.
وی درباره مهمترین پیامهای کتاب گفت: دانشگاه فقط در برابر آموزش و پژوهش مسئول نیست، بلکه در برابر زیست انسانی دانشجویان و خیر عمومی نیز مسئولیت دارد. پیام دوم این است که خیر مؤثر یعنی پیوند نیت اخلاقی، ساختار نهادی و پیامد اجتماعی و نکته سوم اینکه سرمایه اصلی نیکوکاری دانشگاهی پول نیست، بلکه اعتماد است.
استاد تمام دانشگاه فردوسی مشهد در پایان درباره انتظاری که از مخاطب کتاب دارد، اظهار کرد: دوست دارم خواننده پس از پایان کتاب فقط احساس خوبی از یک کار خیر نداشته باشد، بلکه احساس کند خودش نیز میتواند بخشی از یک تغییر ماندگار باشد. اگر کتاب بتواند حس مسئولیت، امید و امکان اثرگذاری را در او تقویت کند، کتاب به هدف خود رسیده است.
انتهای پیام
