پادکستهای علمی با زبان ساده و روایت جذاب، مفاهیم تخصصی را از فضای آکادمیک به میان مردم میآورند و میتوانند حلقهای میان دانشگاه و جامعه باشند. محمدصادق افراسیابی -مدیرعامل انجمن سواد رسانهای ایران- معتقد است این پادکستها در شرایطی که پیوند میان دانشگاه و جامعه کمرنگ شده، میتوانند با احیاء ارتباط میان دانش تخصصی و مخاطبان عمومی، سهمی در کاربست علم برای پاسخ به دغدغههای جامعه داشته باشند. از سوی دیگر، تجربه شنوندگان نشان میدهد که پادکست برای برخی تنها یک محتوای شنیداری نیست، بلکه میتواند نقطه آغاز یادگیری، مطالعه و حتی ورود به حوزههایی خارج از رشته دانشگاهی باشد.
پادکست علمی اما تنها یک فایل صوتی برای انتقال اطلاعات نیست؛ پشت این روایتهای شنیدنی، انتخاب موضوع، بررسی منابع و شیوه بیان مفاهیم قرار دارد. برای همین، در ادامه سراغ متخصصان و فعالان این حوزه رفتیم تا ببینیم پادکست چگونه میتواند علم را از فضای تخصصی دانشگاه به میان جامعه بیاورد و چه عواملی یک محتوای علمی را شنیدنی و قابل اعتماد میکند.
پادکست؛ پلی میان دانش تخصصی و فهم عمومی
محمدصادق افراسیابی -مدیرعامل انجمن سواد رسانهای ایران- در گفتوگو با ایسنا با اشاره به ظرفیت پادکستها در عمومیسازی علم، اظهار کرد: پادکستهای علمی در صورت طراحی اصولی، میتوانند به یکی از ابزارهای موثر در ترویج علم تبدیل شوند و برخلاف قالبهای رسمی دانشگاهی، متون تخصصی را به گفتوگویی شنیدنی و قابل فهم تبدیل کنند.
وی با بیان اینکه پادکستهای علمی هشت ظرفیت اصلی دارند، تشریح کرد: این رسانه با ایجاد همگرایی دانش تخصصی و فهم عمومی، شکاف میان دانشگاه و جامعه را پر میکند. در این ساختار، پژوهشگر از «تولیدکننده صرف دانش» به یک «راوی» تبدیل میشود و چهرهای عمومی از علم میسازد؛ قابلیتی که در رشتههای علوم انسانی به دلیل ارتباط مستقیم با زندگی مردم اهمیت دوچندان دارد.
این استاد دانشگاه سوره افزود: پادکستهای علمی با ایجاد زبان مشترک میان دانشگاه و جامعه، مفاهیم پیچیده را برای مخاطب عام قابل فهم میکنند. همچنین با ارتقاء سواد رسانهای، نقشی پیشگیرانه در برابر نفوذ شبهعلم ایفا میکند و به مخاطب میآموزد چگونه ادعاهای علمی را ارزیابی کرده و میان تجربه شخصی و دانش تخصصی تفکیک قائل شود.
افراسیابی تصریح کرد: قابلیت دیگر پادکستها، تبدیل پژوهش به رویکردی مسئلهمحور محسوب میشود. زیرا تولیدکنندگان پادکستهای علمی میتوانند با شناسایی مسائل واقعی جامعه و گفتوگو با پژوهشگران، شواهد و تجربیات زیسته مردم را به هم پیوند دهند و در مسیر دستیابی به راهحل گام بردارند. افزون بر آن، پادکست برخلاف رسانههای گذرا با ایجاد آرشیوی ماندگار، سالها به عنوان یک مرجع باقی مانده و به زیرساخت حافظه علمی جامعه تبدیل میشود.
مدیرعامل انجمن سواد رسانهای ایران خاطرنشان کرد: پادکستها بستر مشارکت افکار عمومی در تبیین مسائل را فراهم میکنند. این مشارکت در نهایت به دقیقتر شدن سیاستگذاریها و ایجاد درک متقابل میان حاکمیت و جامعه کمک میکند؛ قابلیتی که پادکست را به ابزاری برای بلوغ کنشگری علمی تبدیل کرده است.
راه نجات از روایتهای نامعتبر در عصر سلطه الگوریتمها
وی با اشاره به اینکه در عصر سلطه هوش مصنوعی و معماری الگوریتمها، توجه کاربران بیش از همیشه تحت کنترل است، تاکید کرد: روایتهای نامعتبر در فضای مجازی اغلب با هدف جذب مخاطب و بر اساس ذائقه عمومی تولید میشوند؛ بنابراین ضرورت دارد مخاطب پیش از هرگونه واکنش یا اشتراکگذاری، دستکم ۹۰ ثانیه تأمل کند.
این استاد دانشگاه سوره گفت: پیوند پادکستهای علمی با بدنه دانشگاهی، نه تنها به حذف روایتهای نامعتبر کمک میکند، بلکه با تقویت تفکر انتقادی، مخاطب را ترغیب میکند تا محتواهای مشکوک را با منابع معتبر علمی تطبیق داده و از پذیرش بیچونوچرای اطلاعات در فضای مجازی پرهیز کند.
افراسیابی با اشاره به اینکه تولیدکنندگان پادکست علمی باید مهارتهای تولید یک پادکست جذاب را بیاموزند، اظهار کرد: در غیر این صورت، ممکن است پادکست علمی تنها به روایتی از یک مقاله علمی تبدیل شود و نتواند با مخاطب ارتباط برقرار کند. بنابراین، تفاوت دو پادکست علمی در این است که یکی از مهارتهای جذابسازی بهره میگیرد و دیگری تنها از ابزارهای فناوری استفاده میکند، بدون آنکه هنری به کار ببرد.
وی یادآور شد: هرچند پادکست مبتنی بر صوت است، اما برای مخاطب میتوان به سمت تصویرسازی یا اینفوگرافی نیز رفت تا درک محتوا آسانتر شود. همچنین، اگر نظر مردم درباره یک موضوع خاص بیان شود، مشارکت و همراهی جامعه با محتوا افزایش مییابد و نکته آخر در تولید پادکست، باید میزان توجه مخاطب در فضای رسانهای امروز در نظر گرفته شود. اگر زمان پادکست طولانی باشد، ممکن است مخاطب خسته شود. بنابراین، تولید پادکست علمی باید بهصورت سلسلهای و بخشبخش انجام شود.
پشت صحنه تولید پادکست علمی؛ فرایندی که دیده نمیشود
در ادامه، یوسف میرانزاده -فعال حوزه تولید پادکست دانشگاهی- با بیان اینکه پادکست برخلاف تصور عموم فراتر از یک فایل صوتی ساده است، به ایسنا گفت: تولید پادکست شامل فرآیندی طولانی از جمله سناریونویسی، نگارش متن، زمانبندی، گویندگی و ضبط است که سه مرحله اصلی جمعآوری اطلاعات از کتب علمی، اعتبارسنجی توسط اساتید صاحبنام و نحوه بیان گوینده را در بر میگیرد.
وی تصریح کرد: سختترین بخش تولید یک پادکست، نوشتن متن است. زیرا اگر متن مناسب و جذاب نباشد، مخاطب رغبت خود را به شنیدن از دست میدهد و پادکست تأثیرگذار نخواهد بود، حتی اگر متن با همکاری اساتید مختلف نوشته شده باشد.
میرانزاده خاطرنشان کرد: اعتماد به یک پادکست یک شبه ساخته نمیشود. باید چند قسمت از آن منتشر شود تا پشتوانهای برای حد اعتبار لازم فراهم گردد. زیرا اعتماد مخاطب به پادکست، حاصل تداوم انتشار، کیفیت محتوا و تأیید اهل علم است و هیچ پادکستی نمیتواند در کوتاهمدت جایگاه معتبری میان مخاطبان به دست آورد.
این فعال حوزه تولید پادکست دانشگاهی با اشاره به اینکه پادکستهای علمی بهمراتب دقیقتر از پادکستهای عمومی هستند، اظهار کرد: برای تولید پادکستهای عمومی که بیشتر بر جذابیت و سرگرمی تکیه دارند، میتوان از هوش مصنوعی استفاده کرد. اما در پادکستهای علمی که به دقت، منابع معتبر و بررسی تخصصی نیاز دارند، تصمیم نهایی درباره درستی یا نادرستی مطالب باید برعهده انسان متخصص باشد.
اما مسیر پادکست علمی در همین نقطه به پایان نمیرسد؛ آن سوی این فرایند، شنوندگانی قرار دارند که هرکدام به دلیلی سراغ این قالب صوتی رفتهاند. برای بعضیها، پادکست راهی برای استفاده از زمانهای پراکنده روزمره است و برای بعضی دیگر، دریچهای برای کشف موضوعاتی که فرصت یا امکان دنبال کردن آنها را در فضای دانشگاهی نداشتهاند. به همین بهانه، سراغ علاقهمندان به پادکستهای علمی رفتیم تا از تجربه آنها در شنیدن، یادگیری و ادامه مسیر مطالعه بگویند.
از وقتهای پراکنده روزمره تا کشف دنیای علم
برای یگانه مهربان- دانشآموز رشته ریاضی فیزیک- پادکست فقط صدایی نیست که در مسیر رفتوآمد یا هنگام انجام کارهای روزمره شنیده شود؛ او این رسانه را راهی برای یادگیری در میان مشغلههای روزانه میداند و با اشاره به اثرگذاری رسانههای اجتماعی و ویدئوهای کوتاه بر ذهن انسان، گفت: عادت کردن ذهن به مطالب کوتاه باعث شده است که امروزه مطالعه کتاب برای نسل جوان بسیار دشوار شود. از این رو، پادکستها گزینهای بسیار مناسب برای یادگیری علم محسوب میشوند، چرا که کوتاه هستند و امکان بهرهگیری از زمانهای پراکنده روزمره مانند زمان رفتوآمد در مترو یا فعالیتهای خانگی را فراهم میکنند.
وی همچنین هزینه بالای کتاب را از دیگر عوامل جذابیت پادکستها برشمرد و تصریح کرد: بسیاری از افراد به دلیل محدودیتهای اقتصادی، از مطالعه کتابهای چاپی بازمانده و به مطالعه نسخههای دیجیتال (PDF) روی گوشیهای هوشمند روی میآورند. از این رو، خستگی چشم ناشی از مطالعه طولانیمدت از طریق صفحه نمایش، باعث شده است تا افراد پادکست را به عنوان جایگزینی مناسب برای دریافت مطالب علمی انتخاب کنند.
یگانه که علاقهاش به پادکستهای علمی را از روانشناسی آغاز کرده است، تجربه خود را اینگونه روایت کرد: شنیدن تصادفی پادکستی درباره «تکامل انسان» از استاد حامد وحدتینسب، نقطه عطفی در علاقهمندی من به حوزههای علمی بود. به طوری که اکنون برای دنبال کردن اتفاقات دنیای علم، هر هفته پادکستهای علمی گوش میدهم.
این علاقهمند به پادکستهای علمی تاکید کرد: کمبود الگوهای مطالعه در دوران کودکی باعث شده است که امروز شروع فرایند مطالعه برای نسل جدید بسیار دشوار باشد. بنابراین، پادکستها با استفاده از زبانی ساده و ملموس، مطالب علمی را برای مخاطب تبیین میکنند تا برخلاف مقالات و کتابهای علمی خشک، فرآیند یادگیری برای آنها لذتبخش و قابل فهم باشد.
وی خاطرنشان کرد: در زمینه گوش دادن به پادکست علمی، بهتر است از حوزهای شروع کنید که بسیار به آن علاقهمند هستید و میتوانید با آن ارتباط برقرار کنید.
وقتی شنیدن یک پادکست، راهی به سوی کتاب باز میکند
برای سیدعلی موسوی، از دیگر علاقهمندان به پادکستهای علمی اما این روایتهای شنیدنی در بسیاری از مواقع نقطه آغاز مطالعه بوده است. او با اشاره به اینکه پادکستهای خوشساخت علاوه بر ایجاد اشتیاق نسبت به موضوع، انگیزه مطالعه منابع مکتوب را نیز ایجاد میکنند، به ایسنا گفت: برای درک عمیقتر مفاهیم، به سراغ تهیه و مطالعه کتابهای تخصصی در آن حوزه میرویم؛ چرا که شنیدن پادکست، دریچهای به سوی پرسشهای جدید است که تنها با مطالعه منابع مکتوب میتوان به پاسخهای دقیق آنها دست یافت.
وی افزود: پادکستهای علمی به دلیل توانایی در سادهسازی مفاهیم پیچیده، ابزاری کارآمد برای یادگیری محسوب میشود که امکان بهرهگیری از زمانهای پراکنده روزمره را فراهم میکند. اما هرگز جایگزین کتاب نخواهد شد، زیرا باید ابزاری برای برانگیختن کنجکاوی و هدایت مخاطب به سوی کتاب باشد.
این علاقهمند به پادکستهای علمی که بیش از هر حوزهای به پادکستهای تاریخی و باستانشناسی علاقه دارد، اظهار کرد: تاریخ روایتی متوالی است و پادکست امکان همراهی گامبهگام شنونده با یک دوره تاریخی، شخصیت یا محوطه باستانی را در جریان زندگی روزمره فراهم میکند، که آشنایی با این موضوعات غالباً جرقه کنجکاوی را در ذهن ایجاد کرده و فرد را به مطالعه عمیقتر در منابع مکتوب سوق میدهد.
موسوی با اشاره به دسترسی آسانتر به محتوا بهعنوان یکی از مزیتهای پادکست، تصریح کرد: با وجود تحصیل در رشته مهندسی شیمی و نداشتن فرصت مطالعه تخصصی در حوزههایی مانند تاریخ و باستانشناسی در فضای آکادمیک، از طریق پادکستهای علمی توانستهام مسیر ورود به این موضوعات را برای خود هموار کنم؛ در واقع، پادکست به من این امکان را داد که بدون تحصیلات دانشگاهی در حوزههای دیگر، یادگیری میانرشتهای را تجربه کنم و افقهای دانش خود را فراتر از رشته تخصصیام گسترش دهم.
وی خاطرنشان کرد: در انتخاب یک پادکست علمی دقت کنید، زیرا جذاب بودن روایت به معنای علمی و معتبر بودن محتوا نیست. بنابراین، مخاطب باید شنیدن پادکست را نقطه آغاز در نظر بگیرد تا درباره آن موضوع به جستوجوی منابع بیشتر بپردازد. پادکست زمانی بیشترین ارزش را دارد که شنیدن را به خواندن، کنجکاوی را به مطالعه و علاقه را به یادگیری عمیقتر تبدیل کند.
پادکست چگونه علم را به زندگی روزمره نزدیک میکند؟
برای زهرا سیدی- دانشجوی ارشد فیزیک- پادکست فرصتی است تا در کنار مسیر دانشگاهی و مطالعات تخصصی، موضوعات علمی دیگری را نیز دنبال کند. او درباره دلیل انتخاب این قالب شنیداری به ایسنا گفت: راستش بیشتر به خاطر اینکه راحتتر است. خیلی وقتها حوصله یا فرصت ندارم بنشینم یک مقاله چندصفحهای بخوانم، ولی مثلاً موقع رانندگی یا ورزش میتوانم پادکست گوش بدهم. از طرفی وقتی یک نفر موضوع را توضیح میدهد، برای من خیلی قابل فهمتر از خواندن یک متن تخصصی است.
وی با اشاره به حوزههایی که بیشتر دنبال میکند، اظهار کرد: بیشتر فیزیک، نجوم و موضوعات مربوط به مغز و علوم شناختی را گوش میدهم. مخصوصاً نجوم را خیلی دوست دارم، چون بعضی موضوعاتش در کتابها و مقالهها ممکن است خیلی پیچیده توضیح داده شود، ولی در پادکست معمولاً با مثال و داستان جذابترش میکنند.
سیدی با بیان اینکه پادکست میتواند علم را از فضای خشک و دانشگاهی فاصله دهد، خاطرنشان کرد: به نظرم خیلی میتواند موثر باشد، البته بستگی دارد چه پادکستی را گوش بدهیم. چیزی که برای من جذاب است این است که پادکست باعث میشود علم از یک موضوع خشک و دانشگاهی فاصله بگیرد و وارد زندگی روزمره شود. مثلاً ممکن است یک موضوع را چند بار شنیده باشم، ولی تازه وقتی یک پادکست دربارهاش گوش میدهم، ارتباطش را با چیزهای دیگر متوجه شوم.
وی ادامه داد: فکر میکنم مهمترین تأثیرش این است که آدم را کنجکاوتر میکند. یعنی شاید جواب یک سؤال را در پادکست بگیری، ولی بعدش خودت بروی بیشتر دربارهاش بخوانی یا دنبال یک موضوع مرتبط بگردی.
این دانشجوی ارشد فیزیک با تاکید بر ضرورت انتخاب آگاهانه پادکستها تاکید کرد: فکر میکنم اول باید از موضوعی شروع کنیم که واقعاً برایمان جذاب است، نه اینکه صرفاً چون علمی و مفید است سراغش برویم. بعد هم به نظرم نباید هر چیزی را که در پادکست گفته میشود به عنوان حقیقت علمی قبول کرد. بهتر است مخصوصاً درباره موضوعات حساس یا ادعاهای عجیب، منبع را هم بررسی کنیم.
سیدی خاطرنشان کرد: فقط شنیدن کافی نیست. اگر یک موضوع واقعاً برایتان جالب بود، کمی بیشتر دربارهاش بخوانید. به نظرم پادکست میتواند شروع خیلی خوبی برای یادگیری باشد، ولی نباید پایان مسیر باشد.
پادکست علمی شاید از یک هدفون و چند دقیقه از زمان روزانه آغاز شود، اما اگر روایت آن دقیق، معتبر و شنیدنی باشد، میتواند مخاطب را از یک مفهوم ساده به یک پرسش تازه و از یک پرسش به سراغ کتاب و منابع علمی ببرد. در این میان، دانشگاه نیز میتواند با حضور فعالتر در این روایتها، دانش تولیدشده در فضای علمی را از دیوارهای دانشگاه فراتر ببرد.
در نهایت، ارزش پادکست علمی تنها در ساده کردن مفاهیم تخصصی نیست؛ اهمیت آن زمانی بیشتر آشکار میشود که شنیدن، به آغاز یک مسیر یادگیری تبدیل شود. مسیری که در آن مخاطب همزمان با کشف موضوعات تازه، یاد میگیرد میان روایت جذاب و محتوای معتبر تفاوت بگذارد و برای فهم عمیقتر، مسیر خود را از پادکست به منابع علمی و مطالعه ادامه دهد.
انتهای پیام
