یوسف متولی حقیقی، در آیین صدوپنجمین سالگرد شهادت افسر وطن‌دوست کلنل محمدتقی‌خان پسیان که جمعه، ۱۰ مهرماه در مجموعه تاریخی نادری مشهد برگزار شد با اشاره به چگونگی شکل‌گیری این مراسم و احیای یادمان کلنل پسیان اظهار کرد: پیش از سال ۱۳۷۹، محل دفن کلنل پسیان وضعیت مناسبی نداشت و قبر او به‌سختی قابل شناسایی بود. در آن زمان، حاج آقا اشراقی مسئولیت باغ نادری را بر عهده داشت و پس از انتشار مقاله‌ای درباره رویارویی یک سرباز وظیفه‌شناس با قوام‌السلطنه در روزنامه خراسان، موضوع وضعیت آرامگاه کلنل مورد توجه مسئولان قرار گرفت.
وی اضافه کرد: در همان زمان، نوه برادر کلنل پسیان نیز در استانداری مشغول فعالیت بود و با طرح این موضوع، زمینه توجه بیشتر به آرامگاه فراهم شد. سرانجام، پس از حدود ۸۰ سال، مراسمی برای بزرگداشت کلنل برگزار شد و بنای یادبود او با همت جمعی از علاقه‌مندان ساخته شد. از آن زمان تاکنون، هر سال در دهم مهرماه مراسمی برای گرامیداشت یاد این شخصیت تاریخی برگزار می‌شود، هرچند گستردگی مراسم در سال‌های مختلف متفاوت بوده است.
این استاد دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به رویدادهای تاریخی منتهی به کشته شدن کلنل پسیان، بیان کرد: برای بررسی این رویداد باید به ۱۰۵ سال پیش بازگردیم، زمانی که کلنل محمدتقی‌خان پسیان فرمانده ژاندارمری و کفیل استانداری خراسان بود. در آن دوره، سردار معزز بجنوردی در شمال خراسان و شوکت‌الملک علم در جنوب خراسان از قدرت و نفوذ برخوردار بودند و قوام‌السلطنه نیز در تهران در جایگاه نخست‌وزیر قرار داشت.
متولی حقیقی ادامه داد: ریشه اختلاف قوام‌السلطنه با کلنل پسیان به رویدادهای پس از کودتای سوم اسفند بازمی‌گشت. پس از آنکه سیدضیاءالدین طباطبایی به نخست‌وزیری رسید، دستور بازداشت برخی شخصیت‌ها، ازجمله قوام‌السلطنه که در آن زمان حاکم خراسان بود، صادر شد. کلنل پسیان نیز در چارچوب وظیفه قانونی خود، قوام‌السلطنه را بازداشت و به تهران اعزام کرد تا موضوع در مراجع مربوط تعیین تکلیف شود.
وی اضافه کرد: پس از مدتی، قوام‌السلطنه از زندان آزاد شد و به نخست‌وزیری رسید. در این شرایط، اختلاف او با کلنل پسیان شدت گرفت و تلاش‌هایی برای کنار زدن وی از قدرت در خراسان آغاز شد. با وجود این اختلافات، جایگاه کلنل پسیان در خراسان و قدرت نیروهای ژاندارمری مانع از آن بود که قوام‌السلطنه به راحتی بتواند او را از صحنه خارج کند.
این استاد دانشگاه فردوسی مشهد بیان کرد: قوام‌السلطنه ابتدا صمصام‌السلطنه بختیاری را به‌عنوان استاندار خراسان منصوب کرد، اما در دوره انتقال مسئولیت، اداره امور همچنان بر عهده کلنل پسیان باقی ماند. در ادامه، قوام‌السلطنه با دو خان بانفوذ خراسان، یعنی شوکت‌الملک علم و سردار معزز بجنوردی، برای مقابله با کلنل وارد تعامل شد. شیوه این دو نیز متفاوت بود، شوکت‌الملک بیشتر به مذاکره و گفت‌وگو تمایل داشت، در حالی که سردار معزز رویکرد نظامی و استفاده از نیروی مسلح را دنبال می‌کرد.
متولی حقیقی با تشریح وقایع ششم تا دهم مهر ۱۳۰۰، خاطرنشان کرد: در ششم مهرماه، نیروهای شمال خراسان برای حمله به مواضع ژاندارمری در شیروان، فاروج و قوچان آماده شدند. هم‌زمان، نیروهای جنوب خراسان نیز درصدد بودند با کشاندن کلنل پسیان به آن منطقه، مشهد را از حضور او خالی کنند. در آن زمان، کلنل برای دیدار و مذاکره با شوکت‌الملک علم به سمت گناباد حرکت کرده بود که شاید بتواند اختلافات را از طریق گفت‌وگو حل کند و به توافقی برای پایان دادن به درگیری‌ها برسد.
وی ادامه داد: در غیاب کلنل، نیروهای شمال خراسان عملیات خود را آغاز کردند. ابتدا به ژاندارمری شیروان حمله کردند و نیروهای آن را خلع سلاح کردند. سپس در هفتم مهرماه به فاروج و در غروب همان روز به قوچان رسیدند. در هشتم مهرماه نیز درگیری میان نیروهای ژاندارمری و نیروهای وابسته به خوانین شمال خراسان در قوچان ادامه یافت.
این استاد دانشگاه فردوسی مشهد اضافه کرد: کلنل پسیان در نزدیکی گناباد، در منطقه گودال سلیمان، از تحولات شمال خراسان مطلع شد و پیش از آنکه ملاقات با شوکت‌الملک به نتیجه برسد، مسیر بازگشت به مشهد را در پیش گرفت. او شب هشتم مهرماه به مشهد رسید و روز نهم مهر با جمع‌آوری نیروهای خود، به سمت قوچان حرکت کرد. نیروهای همراه او در مجموع بسیار کمتر از نیروهای مخالف بودند و کلنل نیز از ابعاد واقعی لشکرکشی و تعداد نیروهای آماده مقابله با خود اطلاع دقیقی نداشت.
متولی حقیقی با اشاره به آخرین نبرد کلنل پسیان، بیان کرد: نیروهای او شب نهم مهرماه به منطقه پاس‌تپه، در حدود ۳۰ کیلومتری قوچان، رسیدند و صبح روز بعد حرکت خود را به سمت روستای جعفرآباد، در حدود ۱۵ کیلومتری شرق قوچان، ادامه دادند. در آغاز درگیری، نیروهای کلنل موفقیت‌هایی به دست آوردند، اما با رسیدن نیروهای بیشتر و محاصره شدن آنان، شرایط تغییر کرد و سرانجام در ساعت یک بعدازظهر دهم مهرماه ۱۳۰۰، کلنل محمدتقی‌خان پسیان در ۳۰ سالگی جان خود را از دست داد.
وی با اشاره به برخی اتهام‌های مطرح‌شده درباره کلنل پسیان، ازجمله تمرد از حکومت مرکزی و تجزیه‌طلبی، خاطرنشان کرد: گاهی گفته می‌شود او در برابر حکومت مرکزی ایستاد و قصد داشت خراسان را از ایران جدا کند، در حالی که باید این موضوع را با اسناد تاریخی بررسی کرد. کلنل تا لحظه جان‌باختن، به‌صورت قانونی و رسمی حاکم خراسان بود و هیچ سندی مبنی بر صدور حکم عزل او از سوی قوام‌السلطنه در دست نیست.
متولی حقیقی با اشاره به نامه‌های قوام‌السلطنه به برخی خوانین خراسان، اضافه کرد: قوام‌السلطنه به سردار معزز و شوکت‌الملک نامه نوشته و از آنان خواسته بود با کلنل مقابله کنند، اما سندی مبنی بر ابلاغ مستقیم حکم عزل به کلنل وجود ندارد. بنابراین، نمی‌توان بدون توجه به این اسناد و شرایط تاریخی، اقدامات او را صرفاً تمرد از حکومت مرکزی دانست.
وی با رد اتهام تجزیه‌طلبی علیه کلنل پسیان از منظر خود، بیان کرد: اینکه فردی از تبریز به خراسان بیاید و در مدت کمتر از یک سال بخواهد این منطقه را از ایران جدا کند، ادعایی است که باید با شواهد تاریخی سنجیده شود. کلنل پسیان برای میهن خود مبارزه کرد و در نهایت نیز در راه آن جان باخت.
این استاد دانشگاه فردوسی مشهد با یادآوری سروده عارف قزوینی در وصف کلنل پسیان، خاطرنشان کرد: عارف قزوینی، شاعر آزاده‌ای که زندگی خود را در فقر و تنگدستی گذراند، در سوگ کلنل سروده است، این سر که نشان سرپرستی است / امروز رها ز قید هستی است / با دیده عبرتش ببینید / این عاقبت وطن‌پرستی است.
۵ بار جابه‌جایی پیکر کلنل پسیان پس از مرگ
متولی حقیقی به سرگذشت پیکر کلنل پسیان پس از مرگ اشاره کرد و گفت: آرامگاه او در طول سال‌ها پنج بار جابه‌جا شده است و حتی پس از مرگ نیز آرامش نداشته است، زیرا برخی افراد با شخصیت و جایگاه او مخالف بودند. نخستین بار، پیکر کلنل در روستای جعفرآباد قوچان به خاک سپرده شد، اما پس از اعتراض و پیگیری مردم مشهد به رهبری آیت‌الله آقازاده، پیکر او به مشهد منتقل و در کنار آرامگاه نادرشاه افشار دفن شد. مردم مشهد برای کلنل سوگواری گسترده‌ای برگزار کردند و تا چهلم او مراسم عزاداری ادامه داشت.
این استاد دانشگاه فردوسی مشهد اضافه کرد: پس از مدتی، به دستور قوام‌السلطنه، پیکر کلنل از کنار آرامگاه نادرشاه خارج و به قبرستان دروازه سراب، در محدوده امروزی میدان سعدی، منتقل شد. این سومین محل دفن او بود. بعدها، با توسعه خیابان دانشگاه در دوره رضاشاه، قبرستان تخریب و محل دفن کلنل نیز از بین رفت و آرامگاه او عملاً گم شد.
متولی حقیقی بیان کرد: در دوره نخست‌وزیری محمد مصدق، هنگام اجرای عملیات در محل یک حمام قدیمی، به تابوتی آهنی برخورد کردند که هویت آن برای برخی از افراد آشنا با ماجرا قابل شناسایی بود. پس از آن، مراسم تشییع باشکوهی برای انتقال دوباره پیکر کلنل برگزار شد و او بار دیگر در کنار آرامگاه نادرشاه به خاک سپرده شد. این چهارمین محل دفن پیکر او بود.
وی خاطرنشان کرد: پس از کودتای ۲۸ مرداد و سقوط دولت مصدق، بار دیگر موضوع انتقال پیکر کلنل مطرح شد. اسدالله علم در نامه‌ای به شاه، قرار گرفتن آرامگاه یک سرباز در کنار آرامگاه یک سردار را نامناسب دانست و در پی آن، پیکر کلنل برای پنجمین بار جابه‌جا و به محل فعلی منتقل شد.
این استاد دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به وضعیت نامناسب آرامگاه کلنل در سال‌های گذشته، ادامه داد: آرامگاه او در ابتدا بسیار کوچک و به‌سختی قابل مشاهده بود و حتی پوشش گیاهی اطراف قبر، شناسایی آن را دشوار می‌کرد. در نهایت، با پیگیری علاقه‌مندان و مسئولان، بنای یادبود فعلی شکل گرفت و از آن زمان، مراسم بزرگداشت کلنل پسیان به‌صورت سالانه در این محل برگزار می‌شود.
متولی حقیقی تصریح کرد: برگزاری مراسم سالانه بزرگداشت کلنل محمدتقی‌خان پسیان فرصتی برای بازخوانی رویدادهای تاریخی و یادآوری فداکاری‌های شخصیتی است، که در ۳۰ سالگی جان خود را از دست داد و سرگذشت او همچنان از موضوعات قابل بررسی در تاریخ معاصر ایران به شمار می‌رود.
کلنل پسیان برای برقراری نظم و خدمت به مردم خراسان تلاش کرد
احمد اشراقی، مدیر اسبق مجموعه نادری در ادامه با اشاره به شخصیت و سرنوشت کلنل پسیان، اظهار کرد: ما در تاریخ ایران شهدای بزرگی داشته‌ایم، اما کلنل پسیان از این جهت شخصیتی متفاوت است که در تقابل با بیگانگان به شهادت نرسید، بلکه در درگیری با نیروهای داخلی جان خود را از دست داد.
وی با توصیف کلنل پسیان به‌عنوان جوانی تحصیل‌کرده و آگاه که روزگار او را به خراسان کشانده بود، ادامه داد: او با تمام وجود تلاش کرد که در خراسان نظم برقرار کند و در مسیر خدمت به مردم گام بردارد. ازجمله اقدامات او، بنا بر آنچه در این نشست مطرح شد، ایجاد نخستین سیلوی گندم و احداث درمانگاه در منطقه بود.
مدیر اسبق مجموعه نادری با تأکید بر اهمیت توجه به انسانیت و مسئولیت‌پذیری در برابر جامعه، بیان کرد: این مرد از نیکان بود و در برابر کسانی قرار داشت که تنها به منافع شخصی خود می‌اندیشند و در پی بهره‌برداری از موقعیت‌ها هستند.
وی با اشاره به برگزاری سالانه مراسم بزرگداشت کلنل پسیان در دهم مهرماه، تصریح کرد: ما نیز در حد توان خود قدمی برداشتیم و امروز خوشحالیم که هر سال در این مکان یاد و خاطره این مرد بزرگ گرامی داشته می‌شود. امیدوارم خداوند به جوانانی که برای حفظ این سرزمین تلاش می‌کنند، توفیق دهد تا در مسیر پاسداری از کشور موفق باشند.
جایگاه تاریخی کلنل پسیان در مشهد شایسته توجه بیشتری است
رضا سلیمان نوری، رئیس هیئت‌مدیره انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان و خراسان‌پژوه در ادامه با اشاره به مفهوم جان‌فدایی و پیوند آن با زندگی این شخصیت تاریخی، اظهار کرد: اگر بخواهیم جان‌فدایی را به معنای واقعی کلمه تعریف کنیم، کلنل پسیان یکی از مصادیق برجسته آن است، شخصیتی که ایران را بر منافع فردی و حتی جان خود مقدم می‌دانست.
وی با اشاره به پیشینه خانوادگی پسیان‌ها، ادامه داد: بر اساس اسناد تاریخی، خاندان پسیان از خانواده‌های کرد ایرانی ساکن منطقه اران در شمال رود ارس بودند که پس از پیمان‌های گلستان و ترکمانچای، به ایران بازگشتند و در تبریز سکونت یافتند. بررسی پیشینه این خاندان نشان می‌دهد، که حفظ تمامیت ارضی و دفاع از ایران در میان اعضای آن اهمیت ویژه‌ای داشته است.
رئیس هیئت‌مدیره انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان با اشاره به شهدای این خاندان، بیان کرد: در میان اعضای خانواده کلنل پسیان، افراد متعددی در جریان رویدادهای تاریخی ایران جان خود را از دست دادند، از جمله در حوادث مرتبط با جدایی هرات، تحولات شمال‌غرب کشور و درگیری‌های سیاسی و نظامی در دوره‌های مختلف. این پیشینه خانوادگی، زمینه‌ای برای درک روحیه ملی‌گرایانه و فداکاری کلنل پسیان فراهم می‌کند.
سلیمان نوری با بیان اینکه کلنل محمدتقی‌خان پسیان در ۳۰ سالگی به شهادت رسید، به فعالیت‌های نظامی، فرهنگی و اجتماعی او اشاره کرد و گفت: پسیان از نخستین خلبانان ایرانی بود و ازجمله ایرانیانی به شمار می‌رفت که مقالاتی به زبان آلمانی در نشریات این کشور منتشر کردند. همچنین از او به‌عنوان یکی از چهره‌های مرتبط با حلقه روشنفکران ایرانی برلین و نشریه کاوه یاد می‌شود.
وی اضافه کرد: پسیان در حوزه‌های مختلف نیز فعالیت‌هایی داشت که ازجمله آن‌ها می‌توان به ایجاد نخستین سیلوی گندم، تلاش برای اصلاح ساختار اداری آستان قدس رضوی، طراحی روشنایی خیابان‌های مشهد و ایجاد مرکزی برای سامان‌دهی افراد بی‌خانمان و معتادان اشاره کرد.
این خراسان پژوه با اشاره به مدت حضور پسیان در خراسان، خاطرنشان کرد: او کمتر از یک سال در مشهد حضور داشت و حدود ۶ماه، از ۱۳ فروردین تا ۱۰ مهر ۱۳۰۰، اداره امور خراسان را در دست گرفت. این دوره با مخالفت برخی خان‌ها، سنگ‌اندازی‌های حکومت مرکزی و فشارهای سیاسی همراه بود. با وجود پیشنهادهایی که برای ترک ایران و پذیرش مسئولیت‌های دیگر به او ارائه می‌شد، پسیان بر مواضع خود پافشاری کرد و حاضر نشد منافع شخصی را بر آنچه برای ایران و خراسان ضروری می‌دانست، مقدم کند.
سلیمان نوری به نقش نظامی کلنل پسیان در جریان جنگ جهانی اول اشاره کرد و گفت: در دوره تشکیل دولت مهاجرین در کرمانشاه، پسیان به‌عنوان فرمانده گردان همدان فعالیت داشت و در نبرد همدان در برابر نیروهای روسیه تزاری به پیروزی رسید. این رویداد از جمله بخش‌های مهم کارنامه نظامی او به شمار می‌رود.
وی با اشاره به جایگاه کلنل پسیان در روایت‌های تاریخی و فرهنگی کشور، اضافه کرد: در یکی از تابلوهای نصب‌شده در این محل، به سخنان رهبر شهید درباره کلنل پسیان اشاره شده است، سخنانی که در آن از او به‌عنوان شهیدی یاد شده که در دوره حضور قدرت‌های خارجی در خراسان برای بهبود اوضاع برخاست و جان خود را از دست داد.
رئیس هیئت‌مدیره انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان ادامه داد: استفاده از عنوان «شهید» برای کلنل پسیان در این روایت، از منظر تاریخی و فرهنگی قابل توجه است و نشان‌دهنده جایگاهی است، که برای او در این چارچوب در نظر گرفته شده است. پرسش اینجاست که چرا با وجود چنین جایگاهی، بزرگداشت این شخصیت تاریخی همچنان با مشارکت محدود نهادهای رسمی برگزار می‌شود و چرا اقدامات عملی برای معرفی و پاسداشت نام او در شهر مشهد به سرانجام نرسیده است.
سلیمان نوری با انتقاد از اجرایی نشدن وعده نام‌گذاری خیابانی به نام کلنل پسیان در مشهد، بیان کرد: در سال نخست فعالیت شورای پنجم شهر مشهد، وعده داده شد خیابانی به نام شهید پسیان نام‌گذاری شود، اما با گذشت حدود ۹ سال، این وعده هنوز محقق نشده است. به اعتقاد من، نام کلنل پسیان با تاریخ و هویت فرهنگی خراسان پیوند عمیقی دارد و نام‌گذاری خیابانی به نام او می‌تواند بازتاب بیشتری از این پیوند در فضای شهری داشته باشد.
وی خاطرنشان کرد: پرسش من این است که چرا خیابانی به نام کلنل پسیان در مشهد وجود نداشته باشد، شخصیتی که در تاریخ خراسان و فرهنگ ایثار و شهادت این منطقه جایگاه دارد و نام او با بخشی از تاریخ معاصر مشهد گره خورده است.
رئیس هیئت‌مدیره انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان با اشاره به شماری دیگر از شهدای تأثیرگذار در تاریخ خراسان، اضافه کرد: اگر تاریخ خراسان را بررسی کنیم، به تعداد محدودی از شهدایی می‌رسیم که پیش از قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ در این منطقه جان خود را از دست داده‌اند. ازجمله این افراد می‌توان به شهید محمدتقی‌خان پسیان، شهید آیت‌الله محمدآقازاده فرزند آخوند خراسانی، شهید طوفان شریعت‌رضوی، شهید آذر شریعت‌رضوی، شهید سروان داراب‌میرزا جهانسوزی و شهید سروان رضا سوزنچی کاشانی اشاره کرد. هر یک از این شخصیت‌ها در مقاطع مختلف تاریخ کشور و خراسان نقش داشته‌اند و شایسته است، که جایگاه آن‌ها در حافظه تاریخی شهر مشهد حفظ شود.
وی با خطاب قرار دادن اعضای کمیسیون فرهنگی شورای اسلامی شهر مشهد، خواستار توجه بیشتر به نام‌گذاری معابر به نام شهدای تاریخی خراسان شد و گفت: اگر واقعاً به دنبال پاسداشت جایگاه شهدا هستیم، باید در عمل نیز برای معرفی آن‌ها اقدام کنیم. چرا خیابان‌ها و بلوارهای شهر به نام این شخصیت‌ها نام‌گذاری نمی‌شوند، چرا نام بلوار رضا به نام واقعی و تاریخی آن، یعنی شهید رضا سوزنچی کاشانی بازنمی‌گردد؟ او از سه شهید بازپس‌گیری جزایر سه‌گانه خلیج فارس است و شایسته است که نام و یادش در شهر حفظ شود.
این خراسان پژوه با تأکید بر ضرورت توجه به میراث تاریخی و فرهنگی خراسان، تصریح کرد: اگر متولیان فرهنگ ایثار و شهادت برای پاسداشت جایگاه شهدا اقدام نکنند، نمی‌توان انتظار داشت دیگران نیز این مسئولیت را بر عهده بگیرند. کلنل پسیان یکی از شخصیت‌هایی است، که در دوره خود و پیش از آنکه بسیاری از چهره‌های تاریخی معاصر به‌عنوان شهید شناخته شوند، در راه باورهای خود جان باخت. حفظ حرمت چنین شخصیت‌هایی، مستلزم توجه عملی به جایگاه آنان در تاریخ و هویت شهر مشهد است.
انتهای پیام
