به گزارش ایسنا، محمود مهرداد شکریه در سمینار فناوری فضایی که امروز دوشنبه ۱۳ مهرماه به مناسبت هفته جهانی فضا در دانشگاه علم و صنعت ایران برگزار شد، با اشاره به اهمیت روزافزون اقتصاد فضا، گفت: رقابت فضایی بیش از گذشته به یکی از نشانه‌های توانمندی کشورها تبدیل شده است.
وی با اشاره به تجربه تاریخی استعمار در جهان، افزود: در گذشته کشورها برای دستیابی به منابع کشورهای دیگر وارد رقابت شدند و اکنون این پرسش مطرح است که آیا همان داستان در فضا در حال تکرار است؛ یعنی کشورها به دنبال دسترسی به منابع موجود در ماه و دیگر اجرام آسمانی هستند؟
رئیس دانشگاه علم و صنعت ایران با توصیه به خانواده‌ها برای آشنا کردن نوجوانان با تاریخ استعمار، گفت: کتاب «سرگذشت استعمار» می‌تواند در این زمینه مورد توجه قرار گیرد؛ چراکه نشان می‌دهد کشورهای استعمارگر در دوره‌های مختلف تاریخی در هند، آفریقا و آسیا چه اقداماتی انجام داده‌اند.
وی ادامه داد: امروز وقتی به فضا نگاه می‌کنیم، می‌بینیم که کشورها به دنبال منابع کمیاب و ظرفیت‌های موجود در فضا هستند و این موضوع می‌تواند پرسش‌های مهمی درباره نقش و جایگاه کشورها در این رقابت ایجاد کند.
مالکیت سرزمینی در فضا ممنوع است
رئیس دانشگاه علم و صنعت ایران با بیان اینکه پاسخ حقوق بین‌الملل درباره مالکیت سرزمینی در فضا روشن است، گفت: کشورها نمی‌توانند در فضا ادعای مالکیت جغرافیایی یا حاکمیت سرزمینی داشته باشند.
وی با اشاره به معاهده فضای ماورای جو مصوب ۱۹۶۷، گفت: این معاهده مهم‌ترین سند در این حوزه است و به صراحت اعلام می‌کند که فضای ماورای جو، از جمله ماه و دیگر اجرام آسمانی نمی‌تواند توسط هیچ کشوری با ادعای حاکمیت، اشغال شود.
شکریه افزود: بنابراین مالکیت سرزمینی در فضا وجود ندارد، اما اینکه قوانین موجود در عمل چگونه اجرا شوند، موضوع دیگری است.
توافق ماه و مفهوم «میراث مشترک بشریت»
وی با اشاره به توافق مربوط به ماه در سال ۱۹۷۹، گفت: در این توافق از ماه به عنوان میراث مشترک بشریت یاد شده است، اما همه کشورها این توافق را نپذیرفته‌اند.
رئیس دانشگاه علم و صنعت ایران ادامه داد: امروز مسائل جدیدی در فضا مطرح شده از جمله موضوع مدارها، آب یخ‌زده، دسترسی به مناطق مختلف، مناطق امنیتی و حفاظتی، حضور دائمی کشورها و فعالیت‌های نظامی و جاسوسی که هنگام تدوین معاهده ۱۹۶۷ به این شکل وجود نداشت.
وی تأکید کرد: این موارد الزاماً به معنای مالکیت نیستند، اما نشان می‌دهند که در حوزه حقوق فضا خلأهایی وجود دارد.
وی افزود: حتی در مواردی کشورهایی وارد توافق‌هایی درباره مناطق امنیتی و حوزه‌های حفاظتی شده‌اند، اما این موضوع را نمی‌توان به معنای مالکیت سرزمینی دانست.
احتمال افزایش تنش‌های دیپلماتیک در فضا
شکریه با اشاره به تفاوت میزان پذیرش معاهدات فضایی از سوی کشورها، گفت: همه کشورها به شکل یکسان این اسناد را نپذیرفته‌اند و همین مسئله می‌تواند در آینده زمینه‌ساز تنش‌های دیپلماتیک میان صاحبان و بازیگران این عرصه شود.
رئیس دانشگاه علم و صنعت ایران خاطرنشان کرد: بسیاری از مباحث امروز در حوزه فضا در زمان تدوین معاهده ۱۹۶۷ به این شکل مطرح نبودند و همین موضوع یکی از نقاط ضعف چارچوب حقوقی فعلی است.
اقتصاد فضا؛ بازاری ۵۰۰ تا ۶۰۰ میلیارد دلاری
شکریه در ادامه با اشاره به برآوردهای مختلف از اقتصاد فضا، گفت: آمارهای متفاوتی درباره حجم این بازار ارائه شده است، اما به طور کلی صحبت از اقتصادی در حدود ۵۰۰ تا ۶۰۰ میلیارد دلار است که پیش‌بینی می‌شود در سال‌های آینده نیز افزایش پیدا کند.
وی تأکید کرد: این اقتصاد فوق‌العاده مهم است و ما نباید از آن بی‌بهره بمانیم.
رئیس دانشگاه علم و صنعت ایران با بیان اینکه سهم عمده اقتصاد فضا مربوط به پرتاب نیست، اظهار کرد: پرتاب‌ها اگرچه بسیار مورد توجه و پرسر و صدا هستند، اما به اندازه برخی بخش‌های دیگر درآمدزا نیستند و هزینه‌بر نیز هستند.
وی افزود: بخش عمده اقتصاد فضا در حوزه‌هایی مانند مخابرات، اینترنت، ناوبری، سنجش از دور و خدمات فضایی شکل گرفته است.
ایران توان پرتاب خود را اثبات کرده است
شکریه با اشاره به ظرفیت ایران در حوزه پرتاب، گفت: در حوزه پرتاب توانمندی خود را اثبات کرده‌ایم و نشان داده‌ایم که می‌توانیم این کار را انجام دهیم.
وی افزود: بنابراین باید علاوه بر حفظ و توسعه این توانمندی، به بخش‌های اقتصادی و خدماتی فضا نیز توجه کنیم تا بتوانیم سهمی از بازار جهانی این حوزه داشته باشیم.
بخش خصوصی؛ موتور اصلی رشد اقتصاد فضا
رئیس دانشگاه علم و صنعت ایران با اشاره به بازیگران اصلی این حوزه، اظهار کرد: آمریکا، چین و اروپا از بازیگران اصلی اقتصاد فضا هستند و در کنار آنها بازیگران متوسط و رو به رشد نیز فعالیت می‌کنند.
وی با اشاره به حضور بخش خصوصی در صنعت فضایی کشورهای پیشرو، گفت: بخش خصوصی در این کشورها به خوبی وارد اقتصاد فضا شده است و ما نیز در ایران باید به صورت جدی به این موضوع بپردازیم.
شکریه تأکید کرد: موتور اصلی رشد واقعی بازار، بخش خصوصی است. در کشورهای غربی، دولت‌ها بیشتر نقش تنظیم‌گری و ایجاد مشتری و بازار را بر عهده دارند.
وی تصریح کرد: متأسفانه جایگاه فعلی ما در حوزه اقتصاد فضا، از نظر اقتصادی، مناسب نیست و باید به طور جدی وارد صحنه شویم.
ایران؛ دارای ظرفیت‌های گسترده برای استفاده از فناوری فضایی
رئیس دانشگاه علم و صنعت ایران با اشاره به نقش دانشگاه‌ها در توسعه توانمندی‌های کشور، گفت: دانشگاه در جریان جنگ اخیر نیز نشان داد که می‌تواند در بخش سخت‌افزاری توانمندی‌های کشور مورد استفاده قرار گیرد.
وی افزود: ایران کشوری پهناور است و برای مدیریت مسائل مختلف خود به داده‌های فضایی نیاز دارد؛ از جمله در حوزه کشاورزی، آب، معدن و محیط زیست.
شکریه ادامه داد: مدیریت بحران‌ها، کنترل مرزها و مقابله با قاچاق مواد مخدر نیز از دیگر حوزه‌هایی است که به داده‌های فضایی نیاز دارد و در شرایط خاصی مانند جنگ، اهمیت این داده‌ها دوچندان می‌شود.
موقعیت جغرافیایی ایران یک مزیت فضایی است
وی با اشاره به موقعیت جغرافیایی ایران، گفت: ایران در منطقه آسیا، آسیای مرکزی و آسیای غربی از موقعیت بسیار خوبی برخوردار است و این موقعیت می‌تواند در توسعه فعالیت‌های فضایی مورد استفاده قرار گیرد.
رئیس دانشگاه علم و صنعت ایران همچنین به برخی ماهواره‌های ایرانی اشاره کرد و گفت: ماهواره‌هایی مانند امید، ثریا، رصد و نور نشان‌دهنده تلاش‌های کشور در این حوزه هستند.
اقتصاد فضا نباید دولتی بماند
شکریه با تأکید دوباره بر ضرورت ورود بخش خصوصی، گفت: امیدواریم این موضوع به صورت کاملاً دولتی دنبال نشود و بخش خصوصی بتواند وارد اقتصاد فضا شود.
وی افزود: برای این کار به قوانین و مقررات مناسب نیاز داریم و باید شرایطی ایجاد شود که بخش خصوصی بتواند در این بازار فعالیت کند.
ایران در حقوق فضا باید فعال‌تر شود
رئیس دانشگاه علم و صنعت ایران در بخش دیگری از سخنان خود به موضوع حقوق فضا پرداخت و گفت: یکی از موضوعات مهمی که باید از هم‌اکنون برای آن آماده شویم، حقوق فضا است.
وی ادامه داد: ممکن است در آینده اختلافاتی درباره مدار ماهواره‌ها، فرکانس‌ها و سایر موضوعات فضایی ایجاد شود و حتی کشورها برای دفاع از حقوق خود در دادگاه‌های بین‌المللی با یکدیگر مواجه شوند.
شکریه تأکید کرد: در این حوزه، حقوقدانان باید در کنار متخصصان مهندسی فضا فعالیت کنند. متخصصان حقوق برای بررسی این مسائل به دانش فنی مهندسان نیاز دارند و مهندسان نیز برای مسائل حقوقی باید از متخصصان این حوزه کمک بگیرند.
معاهدات فضایی نیازمند توجه حقوقی ایران هستند
وی با اشاره به برخی اسناد بین‌المللی گفت: معاهده فضای ماورای جو ۱۹۶۷، موافقت‌نامه نجات ۱۹۶۸ و توافق مربوط به ماه در سال ۱۹۷۹ از جمله اسناد مهم در این حوزه هستند. همچنین درباره موضوعاتی مانند آزمایش‌های هسته‌ای در فضا نیز اسناد و چارچوب‌های بین‌المللی وجود دارد.
شکریه گفت: باید جایگاه ایران در این معاهدات و میزان فعالیت و حضور کشور در این چارچوب‌های حقوقی به صورت جدی بررسی شود.
جای خالی رشته مستقل حقوق فضا در دانشگاه‌های ایران
رئیس دانشگاه علم و صنعت ایران با بیان اینکه ایران در زمینه حقوق فضا هنوز کار جدی و کافی انجام نداده است، اظهار کرد: در دانشگاه‌های ایران رشته مستقلی تحت عنوان حقوق فضا نداریم و این موضوع باید مورد توجه قرار گیرد.
وی افزود: در برخی کشورهای دیگر، حقوق فضا به عنوان یک حوزه تخصصی دنبال می‌شود و دانشگاه‌ها به شکل جدی مسائل مرتبط با آن را بررسی می‌کنند.
شکریه ابراز امیدواری کرد: دانشگاه‌هایی مانند دانشگاه تهران، دانشگاه شهید بهشتی و دانشگاه قم در این زمینه فعال شوند و مطالعات و آموزش تخصصی حقوق فضا را توسعه دهند.
ضرورت تقویت جایگاه سازمان فضایی ایران
وی در پایان با اشاره به ساختار سازمان فضایی ایران، گفت: امیدواریم استقلال سازمان فضایی ایران باعث شود توانمندی کشور در این حوزه افزایش پیدا کند و یک مجموعه مستقل و تخصصی بتواند فعالیت‌های فضایی کشور را با قدرت بیشتری دنبال کند.
انتهای پیام
