اعتیاد در دانشگاه تنها یک مسئله فردی نیست؛ فشارهای روانی، ابهام نسبت به آینده، خانواده، دوستان، محیط دانشگاه، دسترسی به مواد و میزان برخورداری دانشجویان از حمایت‌های روانی و اجتماعی، همگی می‌توانند در شکل‌گیری یا پیشگیری از این آسیب نقش داشته باشند.
از این رو، پیشگیری از اعتیاد نیز نمی‌تواند به یک همایش یا برنامه مناسبتی محدود شود و نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات مستمر، هماهنگ و مبتنی بر شواهد است.
در همین راستا، ایسنا در میزگرد تخصصی «دانشگاه عاری از اعتیاد؛ پیشگیری را از کجا شروع کنیم؟» با حضور علی محمدپناه، دبیر شورای هماهنگی مبارزه با مواد مخدر استان کردستان، نظیر مظفری، عضو هیات علمی و مشاور مرکز مشاوره دانشگاه کردستان و مسلم شبرنگ، کارشناس پیشگیری از اعتیاد اداره‌کل بهزیستی استان کردستان ابعاد مختلف پیشگیری از اعتیاد در محیط دانشگاه را بررسی کرد.
اعتیاد را نمی‌توان به یک علت یا یک دستگاه تقلیل داد
نظیر مظفری، عضو هیات علمی و مشاور مرکز مشاوره دانشگاه کردستان، در این میزگرد با بیان اینکه گرایش دانشجویان به مصرف مواد یک پدیده چندعاملی است، اظهار کرد: فشارهای روانی و اجتماعی، مشکلات خانوادگی، ابهام نسبت به آینده، هیجان‌خواهی و کنجکاوی می‌توانند در افزایش آسیب‌پذیری افراد نقش داشته باشند.
وی افزود: بخشی از دانشجویان پس از ورود به دانشگاه و به‌ویژه خوابگاه، وارد محیطی متفاوت از خانواده می‌شوند که در آن نظارت خانوادگی کاهش پیدا می‌کند و فرصت تجربه رفتارهای جدید افزایش می‌یابد.
مظفری با اشاره به تغییر الگوهای مصرف مواد در میان جوانان گفت: تغییر مصرف از مواد سنتی به صنعتی و افزایش تنوع مواد مورد تجربه از موضوعاتی است که باید مورد توجه قرار گیرد و نگرانی درباره مصرف در میان دختران نیز نسبت به گذشته جدی‌تر شده است.
وی یکی از مشکلات اساسی حوزه پیشگیری را نبود داده‌های دقیق درباره میزان مصرف دانشجویان دانست و گفت: بخشی از موارد ممکن است به دلیل نگرانی از پیامدهای تحصیلی و شغلی گزارش نشود و حتی در مراکز مشاوره نیز ممکن است دانشجو به دلیل نگرانی از ثبت سابقه مصرف، واقعیت مسئله را به‌طور کامل بیان نکند.
عضو هیات علمی دانشگاه کردستان تأکید کرد: خدمات مشاوره باید فراگیر، آسان، رایگان و واقعاً محرمانه باشد و دانشجو اطمینان داشته باشد اطلاعاتی که در مرکز مشاوره مطرح می‌کند علیه او استفاده نخواهد شد؛ در غیر این صورت ممکن است اساساً برای دریافت کمک مراجعه نکند.
دانشگاه باید محیطی غنی و جذاب برای دانشجویان ایجاد کند
مظفری با تأکید بر اینکه پیشگیری نباید صرفاً به آموزش محدود شود، اظهار کرد: همان‌طور که در حوزه‌های مختلف از غنی‌سازی سخن گفته می‌شود، محیط دانشگاه نیز باید غنی شود؛ یعنی امکانات و فرصت‌هایی فراهم شود که دانشجو بتواند انرژی، هیجان و نیازهای اجتماعی خود را در مسیرهای سالم دنبال کند.
وی استفاده از ظرفیت دانشکده هنر و معماری، گروه تربیت بدنی و سایر بخش‌های دانشگاه را در این زمینه مؤثر دانست و افزود: خود دانشجویان نیز باید در طراحی برنامه‌ها و تصمیم‌گیری‌ها مشارکت داشته باشند.
این مشاور مرکز مشاوره دانشگاه کردستان همچنین پیشنهاد کرد مطالعه‌ای طولی از زمان ورود دانشجویان تا پایان دوره تحصیل انجام شود تا مشخص شود چه تعداد از دانشجویان از ابتدا تجربه مصرف داشته‌اند و چه عواملی ممکن است در طول دوران تحصیل بر رفتارهای مرتبط با مصرف مواد اثر گذاشته باشد.
مظفری با انتقاد از محدود شدن برنامه‌های پیشگیری به همایش و سمینار گفت: برگزاری این برنامه‌ها می‌تواند مفید باشد، اما نمی‌توان انتظار داشت یک برنامه در یک روز یا یک هفته از سال به تنهایی مسئله اعتیاد را حل کند.
وی موازی‌کاری دستگاه‌ها را نیز از چالش‌های این حوزه دانست و گفت: برای مواجهه با پدیده‌ای چندوجهی مانند اعتیاد، روان‌شناس، روان‌پزشک، نیروهای فرهنگی و اجتماعی و بخش‌های حقوقی و قضایی هرکدام می‌توانند در یک مداخله جامع نقش داشته باشند.
یشگیری باید از تقویت عوامل محافظ آغاز شود
مسلم شبرنگ، کارشناس پیشگیری از اعتیاد اداره‌کل بهزیستی استان کردستان، نیز در این میزگرد با بیان اینکه نمی‌توان یک عامل مشخص را علت قطعی اعتیاد دانست، اظهار کرد: وجود الگوی مصرف در خانواده یا میان دوستان، یادگیری مشاهده‌ای، مصرف سیگار و قلیان و برخی ویژگی‌های فردی می‌تواند احتمال گرایش به مصرف مواد را افزایش دهد.
وی افزود: تکانشگری، تصمیم‌گیری‌های ناگهانی و برخی اختلالات رفتاری نیز می‌توانند آسیب‌پذیری فرد را افزایش دهند، اما اعتیاد نتیجه یک عامل واحد نیست و بخشی از عوامل مؤثر نیز همچنان نیازمند مطالعه بیشتر است.
شبرنگ با تأکید بر اهمیت عوامل محافظ گفت: زمانی که فرد وارد مرحله مصرف و وابستگی شده است، موضوع درمان و مداخله مطرح می‌شود، اما در حوزه پیشگیری باید پیش از آن مرحله، عوامل محافظ را تقویت کرد تا احتمال ورود فرد به چرخه مصرف کاهش یابد.
وی نقش محیط را نیز مهم دانست و با اشاره به مطالعات انجام‌شده درباره تأثیر محیط بر رفتارهای مرتبط با مصرف مواد اظهار کرد: هرچه فرد از امکانات، فرصت‌های سالم و امکان انتخاب بیشتری برخوردار باشد، احتمال گرایش او به رفتارهای آسیب‌زا کاهش می‌یابد و در مقابل، استرس، محرومیت و محدود بودن فرصت‌های سالم می‌تواند آسیب‌پذیری را افزایش دهد.
آموزش خانواده و شناسایی زودهنگام دانشجویان ضروری است
این کارشناس پیشگیری از اعتیاد با اشاره به نقش خانواده گفت: خانواده‌ها نباید از برنامه‌های پیشگیری کنار گذاشته شوند و آموزش والدین باید از سال‌های نخست زندگی کودک مورد توجه قرار گیرد.
شبرنگ همچنین مقاوم‌سازی دانشجویان را از زمان ورود به دانشگاه ضروری دانست و افزود: غربالگری اولیه باید به شکل صحیح انجام شود تا دانشجویانی که در معرض خطر بیشتری قرار دارند شناسایی و متناسب با شرایط آنها، مداخلات مشاوره‌ای، فرهنگی، اجتماعی و تفریحی ارائه شود.
وی تأکید کرد: برنامه‌های پیشگیری نباید به برگزاری همایش و سخنرانی محدود شود و تمرکز اصلی باید بر اقداماتی باشد که احتمال ورود افراد به چرخه مصرف را کاهش می‌دهد.
پیشگیری باید در چهار محیط خانواده، محله، آموزش و کار دنبال شود
علی محمدپناه، دبیر شورای هماهنگی مبارزه با مواد مخدر استان کردستان، در ادامه میزگرد با تأکید بر اینکه درمان و پیشگیری باید همزمان مورد توجه قرار گیرد، اظهار کرد: اقدامات پیشگیرانه را می‌توان متناسب با چهار محیط اصلی خانواده، محله، مراکز آموزشی و محیط کار طراحی کرد.
وی افزود: برای هر یک از این محیط‌ها باید محتوای متناسب با نیاز گروه هدف تهیه و توسط افراد آموزش‌دیده و متخصص ارائه شود و دستگاه‌های فرهنگی و اجتماعی نیز متناسب با مأموریت خود در این فرآیند مشارکت کنند.
محمدپناه با اشاره به ظرفیت «نظام مراقبت اجتماعی دانش‌آموزان» (نماد) گفت: نمایندگانی از دادگستری، ستاد مبارزه با مواد مخدر، بهزیستی و دانشگاه علوم پزشکی در کنار آموزش و پرورش در این فرآیند حضور دارند و در شهرستان‌ها نیز افراد مشخصی برای پیگیری موارد و مدیریت مورد تعیین شده‌اند.
وی ادامه داد: در صورت شناسایی دانش‌آموز یا فردی که نیازمند مداخله تخصصی باشد، امکان ارجاع او به مراکز مربوط وجود دارد و در موارد نیاز نیز خدمات روان‌شناختی و روان‌پزشکی ارائه می‌شود.
دبیر شورای هماهنگی مبارزه با مواد مخدر استان کردستان همچنین گفت: برای افراد بالای ۱۸ سال امکان ارجاع به بیمارستان‌های توحید و کوثر و برای افراد زیر ۱۸ سال امکان ارجاع به بیمارستان بعثت وجود دارد و در مواردی که فرد توان مالی نداشته باشد، خدمات درمانی مورد نیاز به صورت رایگان ارائه می‌شود.
سرمایه‌گذاری در پیشگیری، هزینه‌های درمان را کاهش می‌دهد
محمدپناه در ادامه با تأکید بر اهمیت اقتصادی پیشگیری اظهار کرد: هر میزان سرمایه‌گذاری در حوزه پیشگیری می‌تواند از تحمیل هزینه‌های بیشتر در حوزه درمان جلوگیری کند و به همین دلیل، پیشگیری باید به عنوان یک سرمایه‌گذاری جدی مورد توجه قرار گیرد.
وی به اجرای برنامه‌های پیشگیرانه در محیط‌های کاری و آموزشی اشاره کرد و افزود: در برخی کارگاه‌ها و محیط‌های کاری، برنامه‌های آموزشی با همکاری دستگاه‌های مرتبط و کانون‌های یاریگران زندگی اجرا می‌شود. محمدپناه همچنین از آموزش تعدادی از دانشجویان دانشگاه کردستان و دانشگاه آزاد برای ایفای نقش مربی و مدرس برنامه‌های پیشگیرانه خبر داد و گفت: این ظرفیت می‌تواند در اجرای برنامه‌های آموزشی در مدارس و سایر محیط‌های هدف مورد استفاده قرار گیرد.
وی درباره اقدامات محله‌محور نیز گفت: در قالب طرح «کرامت»، محلات و خانواده‌های در معرض آسیب شناسایی شده‌اند و علاوه بر حمایت از درمان افراد مبتلا به اعتیاد، تلاش شده است نیازهای اجتماعی و محیطی محلات نیز شناسایی و برای رفع آنها از ظرفیت دستگاه‌های مختلف استفاده شود.
هنوز تصویر دقیقی از وضعیت شیوع اعتیاد در دست نیست
دبیر شورای هماهنگی مبارزه با مواد مخدر استان کردستان با اشاره به ضرورت دسترسی به داده‌های دقیق گفت: آخرین مطالعه شیوع‌شناسی کشور مربوط به سال ۱۳۹۵ بوده و مطالعه جدید در سال ۱۴۰۵ با همکاری دانشگاه علوم پزشکی ایران و مرکز آمار انجام شده است.
وی افزود: داده‌های این مطالعه در حال تحلیل است و پس از انتشار نتایج می‌توان تصویر دقیق‌تری از وضعیت مصرف در گروه‌های مختلف از جمله دانش‌آموزان، دانشجویان و کارگران به دست آورد و برنامه‌های سالانه و چندساله را بر اساس داده‌های واقعی تنظیم کرد.
محمدپناه با اشاره به تفاوت عملکرد دستگاه‌ها در حوزه پیشگیری اظهار کرد: برخی دستگاه‌ها اقدامات مستمر و تخصصی انجام می‌دهند، اما در برخی موارد فعالیت‌ها به برگزاری همایش و کارگاه و ارائه گزارش محدود می‌شود. وی دانشگاه‌ها را یکی از بازوان علمی حوزه پیشگیری دانست و گفت: باید از ظرفیت گروه‌های روان‌شناسی و سایر متخصصان دانشگاهی برای طراحی و ارزیابی برنامه‌های پیشگیرانه استفاده کرد.
مداخلات باید بدون انگ‌زنی باشد
محمدپناه همچنین با تأکید بر ضرورت حفظ محرمانگی در مداخلات دانش‌آموزی گفت: اگر بر اساس اطلس آسیب‌های اجتماعی مشخص شود دانش‌آموزانی در معرض آسیب قرار دارند، مداخلات باید به گونه‌ای انجام شود که هویت و شرایط آنان آشکار نشود.
وی افزود: می‌توان برنامه‌های آموزشی را برای کل کلاس برگزار کرد و پس از آن، مسیر دریافت مشاوره و خدمات تخصصی را در اختیار دانش‌آموزان قرار داد تا افراد در معرض آسیب بدون قرار گرفتن در معرض انگ اجتماعی، خدمات مورد نیاز را دریافت کنند.
دانشگاه فقط محل آموزش تخصصی نیست
دبیر شورای هماهنگی مبارزه با مواد مخدر استان کردستان با اشاره به ضرورت توجه به سلامت اجتماعی دانشجویان گفت: در دانشگاه باید میان آموزش عمومی برای همه دانشجویان و مداخلات تخصصی برای افراد در معرض آسیب تفاوت قائل شد.
وی پیشنهاد کرد که علاوه بر کارنامه آموزشی، نوعی «کارنامه فرهنگی و مهارتی» نیز برای دانشجویان در نظر گرفته شود تا مهارت‌های زندگی، مهارت‌های اجتماعی و مشارکت فرهنگی و اجتماعی نیز در دوران تحصیل مورد توجه قرار گیرد.
محمدپناه بر استفاده از ظرفیت خود دانشجویان در سیاست‌گذاری تأکید کرد و گفت: مسئولان ممکن است مسائل را از منظر مدیریتی ببینند، اما دانشجویان به دلیل حضور مستقیم در محیط دانشگاه می‌توانند راهکارهایی متناسب‌تر با واقعیت‌های زندگی دانشجویی ارائه کنند.
وی افزود: برخی اقدامات پیشگیرانه نیز الزاماً نیازمند اعتبار جدید نیست؛ برای مثال استادان می‌توانند بخشی کوتاه از زمان کلاس را به بیان یک نکته آموزشی درباره پیامدهای مصرف مواد اختصاص دهند یا محتوای کوتاه پیشگیرانه ارائه کنند.
اعتیاد مختص قشر خاصی نیست
محمدپناه در پایان با تأکید بر اینکه اعتیاد مختص گروه یا طبقه اجتماعی خاصی نیست، اظهار کرد: افراد با سطوح مختلف تحصیلات، وضعیت اقتصادی و جایگاه اجتماعی ممکن است در معرض این آسیب قرار گیرند و نباید تصور کرد که اعتیاد فقط برای دیگران اتفاق می‌افتد.
وی خاطرنشان کرد: دانشجویان سرمایه اصلی کشور هستند و باید در کنار آموزش تخصصی، از مهارت‌های زندگی و اجتماعی و حمایت‌های لازم برخوردار باشند؛ زیرا پیشگیری زمانی اثربخش خواهد بود که فرد، خانواده، دانشگاه و دستگاه‌های مسئول، هرکدام سهم خود را در این فرآیند ایفا کنند.
انتهای پیام
