صنایع دستی ایران با وجود پیشینه‌ای چند هزار ساله و جایگاهی شناخته‌شده در فرهنگ و اقتصاد، اکنون با پرسش‌های جدی درباره آینده نیروی انسانی خود روبه‌روست. هر سال دانشجویانی با علاقه به هنرهای سنتی وارد دانشگاه می‌شوند و فارغ‌التحصیلانی با امید به فعالیت حرفه‌ای از آن خارج می‌شوند، اما فاصله میان آموزش دانشگاهی، مهارت‌های مورد نیاز بازار و فرصت‌های شغلی، تجربه‌ای متفاوت برای بسیاری از آنها رقم زده است. ایسنا در این پرونده با دانشجویان، فارغ‌التحصیلان و اساتید رشته صنایع دستی گفت‌وگو می‌کند تا از دل روایت‌های آنان، تصویری از وضعیت آموزش، بازار کار، چالش‌ها و چشم‌انداز این رشته ترسیم کند.
سارا نوروزی از فارغ‌التحصیلان رشته صنایع دستی، درباره کیفیت آموزش دانشگاهی در رشته صنایع دستی به ایسنا گفت: تجربه شخصی من از تحصیل در این رشته مثبت بود و استادان خوبی داشتم. با توجه به شرایطی که در دوران تحصیل تجربه کردم، می‌توانم بگویم کیفیت آموزش در مجموع قابل‌قبول بود؛ با این حال، یکی از مشکلاتی که من و برخی دیگر از دانشجویان با آن مواجه بودیم، نگاه سنتی تعدادی از استادان به آموزش بود.
او ادامه داد: در برخی موارد، تأکید اصلی بر یادگیری و اجرای یک تکنیک مشخص بود و پس از آن، توجه چندانی به خلاقیت دانشجو نمی‌شد. گاهی به نظر می‌رسید هدف این است که دانشجو همان شیوه‌ای را اجرا کند که سال‌ها پیش رواج داشته است، درحالی‌که آموزش صنایع دستی باید فرصتی برای پرورش خلاقیت و تجربه‌کردن شیوه‌های جدید نیز فراهم کند.
این فارغ‌التحصیل رشته صنایع دستی با اشاره به فاصله میان سرفصل‌های دانشگاهی و نیازهای واقعی بازار کار اظهار کرد: تا پیش از انتخاب گرایش تخصصی، دانشجویان با حوزه‌های مختلف صنایع دستی آشنا می‌شوند و واحدهایی در زمینه‌هایی مانند سفال و شیشه می‌گذرانند. با این حال، به نظر من، بخش قابل‌توجهی از این آموزش‌ها با نیازهای بازار کار فاصله دارد.
نوروزی افزود: در بسیاری از موارد، یک تکنیک آموزش داده می‌شود و درس به پایان می‌رسد، اما به دانشجو گفته نمی‌شود که چگونه می‌تواند از آن تکنیک در فضای حرفه‌ای استفاده کند، آن را توسعه دهد یا با نیازهای روز جامعه و بازار هماهنگ کند. البته این مسئله درباره تمام درس‌ها و استادان صدق نمی‌کند، اما در مجموع، جای چنین رویکردی در آموزش دانشگاهی خالی است.
او با بیان اینکه فاصله میان آموزش دانشگاهی و فضای حرفه‌ای یکی از مهم‌ترین ضعف‌های نظام آموزشی صنایع دستی است، توضیح داد: دانشگاه بیشتر بر مباحث نظری و آموزش تکنیک‌های سنتی تمرکز دارد، اما پس از فارغ‌التحصیلی، این پرسش مطرح می‌شود که دانشجو چگونه می‌تواند از هنری که آموخته است، در دنیای معاصر کسب درآمد کند، برای خود شغل ایجاد کند و محصولاتش را با سلیقه امروز مخاطبان هماهنگ سازد.
نوروزی ادامه داد: سلیقه و نیازهای مردم تغییر کرده است. ممکن است محصولی مانند یک ظرف قلم‌زنی‌شده، با وجود ارزش هنری و مهارت به‌کاررفته در ساخت آن، با استقبال گسترده‌ای در بازار امروز مواجه نشود. در چنین شرایطی، هنرمند باید بتواند با حفظ اصالت هنر خود، در طراحی، زیبایی‌شناسی و کاربرد محصول بازنگری کند تا اثرش با نیازهای مخاطب معاصر تناسب بیشتری داشته باشد. به اعتقاد من، این موضوع مستقیماً به خلاقیت و نوع آموزش در دانشگاه بازمی‌گردد.
این هنرمند صنایع دستی با اشاره به دشواری‌های اشتغال در این حوزه گفت: ایجاد اشتغال پایدار در رشته‌های هنری به‌طور کلی دشوار است، اما صنایع دستی به دلیل وابستگی به گردشگری و وضعیت اقتصادی، با مشکلات بیشتری روبه‌رو است. از میان حدود ۳۰ تا ۴۰ نفری که در دوره تحصیلی ما حضور داشتند، تا جایی که اطلاع دارم، تنها سه یا چهار نفر به‌صورت حرفه‌ای در این حوزه فعالیت می‌کنند و توانسته‌اند در آن بمانند.
او افزود: بسیاری از هم‌دوره‌ای‌های من فعالیت خود را آغاز کردند، اما به‌تدریج با دشواری‌های این مسیر مواجه شدند و از ادامه کار منصرف شدند. برخی به مشاغل نامرتبط روی آوردند و برخی نیز دیگر در این حوزه فعالیتی ندارند. نمی‌توان این افراد را به‌خاطر کنار گذاشتن صنایع دستی سرزنش کرد؛ چراکه شرایط کار در این حوزه واقعاً دشوار است.
نوروزی با اشاره به تجربه شخصی خود در زمینه جواهرسازی گفت: من در زمینه ساخت زیورآلات و کار با نقره و طلا فعالیت می‌کنم، اما حتی با وجود ادامه فعالیت حرفه‌ای، هنوز به ثباتی که انتظار داشتم نرسیده‌ام. یکی از مشکلات جدی این کار، افزایش و نوسان قیمت مواد اولیه است. هر بار که برای خرید مواد موردنیاز به بازار مراجعه می‌کنم، با قیمت‌های متفاوت و گاه بسیار بالاتری مواجه می‌شوم.
او ادامه داد: از سوی دیگر، قدرت خرید مردم نیز کاهش یافته است. در شرایط اقتصادی فعلی، خرید زیورآلات و محصولات هنری برای بسیاری از افراد در اولویت نیست و ممکن است تنها در مناسبت‌های خاص و برای هدیه‌دادن به خرید چنین محصولاتی فکر کنند. این وضعیت، ادامه فعالیت و برنامه‌ریزی برای تولید را برای هنرمندان دشوار می‌کند.
نوروزی با تأکید بر اینکه چالش‌های اقتصادی و اجتماعی از مهم‌ترین موانع فعالیت در حوزه صنایع دستی هستند، بیان کرد: فعالیت هنرمندان و تولیدکنندگان صنایع دستی به‌شدت تحت تأثیر شرایط عمومی جامعه قرار دارد. این وابستگی تنها به دوره‌های بحرانی محدود نیست و هرگونه اختلال در وضعیت اقتصادی می‌تواند فعالیت حرفه‌ای آنها را تحت تأثیر قرار دهد.
او با اشاره به تأثیر قطعی اینترنت بر فعالیت هنرمندان و تولیدکنندگان گفت: بسیاری از طراحان، سازندگان و تولیدکنندگان برای معرفی آثار، ارتباط با مشتریان و فروش محصولات خود به اینترنت وابسته‌اند. زمانی که اینترنت قطع می‌شود، فعالیت آنها عملاً با اختلال جدی مواجه می‌شود و مشخص نیست چه زمانی می‌توانند کار خود را به وضعیت عادی بازگردانند.
این هنرمند افزود: پس از پایان چنین شرایطی نیز همه‌چیز به‌سادگی به حالت قبل برنمی‌گردد. تولیدکننده باید دوباره فعالیت خود را از سر بگیرد، مشتریانش را پیدا کند و برای فروش محصولات تلاش کند. به همین دلیل، بی‌ثباتی اقتصادی و اجتماعی از مهم‌ترین چالش‌های این حوزه است.
او همچنین با اشاره به نقش گردشگری در رونق بازار صنایع دستی اظهار کرد: در سفرهایی که به شهرهای مختلف، از جمله اصفهان داشته‌ام، تغییر وضعیت بازار صنایع دستی را مشاهده کرده‌ام. برای مثال، شور و رونقی که پیش‌تر در بخش قلم‌زنی بازار اصفهان وجود داشت، امروز به همان شکل دیده نمی‌شود. کاهش حضور گردشگران نیز بر این وضعیت تأثیر گذاشته است.
نوروزی ادامه داد: صنایع دستی بخشی از یک زنجیره به‌هم‌پیوسته است. وضعیت گردشگری، شرایط اقتصادی، قدرت خرید مردم، هزینه تأمین مواد اولیه و امکان عرضه محصولات، همگی بر یکدیگر تأثیر می‌گذارند. بنابراین، نمی‌توان انتظار داشت هنرمند به‌تنهایی و بدون فراهم بودن زیرساخت‌های لازم، فعالیت پایداری داشته باشد.
این فارغ‌التحصیل رشته صنایع دستی درباره حمایت نهادهای دولتی از فعالان این حوزه گفت: من شخصاً حمایت مؤثری از سوی نهادهای دولتی تجربه نکرده‌ام. پس از فارغ‌التحصیلی، چند بار به سازمان میراث فرهنگی مراجعه کردم و درخواست‌هایی برای دریافت وام یا استفاده از امکانات کارگاهی ارائه دادم، اما شرایط به‌گونه‌ای پیش نرفت که بتوانم از این حمایت‌ها بهره‌مند شوم.
او افزود: به نظر من، در این زمینه به اقدامات جدی‌تری نیاز است. یکی از مهم‌ترین حمایت‌ها می‌تواند فراهم کردن فضای مناسب برای فعالیت هنرمندان با هزینه‌ای قابل‌قبول باشد تا آنها بتوانند تولید خود را آغاز کنند یا ادامه دهند.
نوروزی با اشاره به تجربه برخی بازارهای هنری گفت: برای مثال، بازارهای هنری که هنرمندان در آنها امکان عرضه مستقیم محصولات خود را دارند، می‌توانند فرصت مناسبی برای کسب درآمد باشند. تا جایی که اطلاع دارم، بازار هنر در محدوده پارکینگ پروانه از جمله فضاهایی است که هنرمندان می‌توانند در آن محصولات خود را عرضه کنند. با این حال، فعالیت چنین بازارهایی لزوماً به معنای حمایت مستقیم نهادهای دولتی نیست.
او افزود: وجود این فضاها اهمیت زیادی دارد؛ زیرا هنرمندان می‌توانند با حضور در آنها، آثار خود را مستقیماً به مخاطبان عرضه کنند و درآمدی به دست آورند. با این حال، تعداد چنین فضاهایی محدود است و لازم است فرصت‌های بیشتری برای عرضه محصولات صنایع دستی فراهم شود.
نوروزی با اشاره به هزینه‌های بالای حضور در برخی نمایشگاه‌ها گفت: گاهی هنرمندان با نمایشگاه‌هایی مواجه می‌شوند که هزینه شرکت در آنها یا اجاره فضای عرضه محصولات بسیار بالاست. در چنین شرایطی، ممکن است حضور در نمایشگاه از نظر اقتصادی برای هنرمند صرفه نداشته باشد، به‌ویژه زمانی که تضمینی برای فروش آثار وجود ندارد. بنابراین، صرف برگزاری نمایشگاه کافی نیست و باید شرایط حضور هنرمندان نیز متناسب با توان اقتصادی آنها باشد.
این هنرمند صنایع دستی در ادامه، درباره راهکارهای حمایت از فعالان این حوزه اظهار کرد: به نظر من، یکی از مؤثرترین اقدامات این است که نهادهای دولتی و مدیریت شهری، فضاهای مناسب را با هزینه‌ای متناسب در اختیار فارغ‌التحصیلان و هنرمندانی قرار دهند که توانایی فعالیت حرفه‌ای دارند.
او افزود: در تهران و شهرهای دیگر، فضاهایی وجود دارد که می‌توان از آنها برای ایجاد کارگاه‌های صنایع دستی استفاده کرد. برخی از این فضاها در بازارهای قدیمی یا بخش‌هایی از شهر قرار دارند که امکان بهره‌برداری مجدد از آنها وجود دارد. اگر این مکان‌ها با همکاری نهادهای مسئول و مدیریت شهری در اختیار هنرمندان قرار گیرند، می‌توانند به مراکز تولید و تعامل میان فعالان این حوزه تبدیل شوند.
نوروزی ادامه داد: مهم است که هزینه استفاده از این فضاها به‌اندازه‌ای باشد که هنرمندان، به‌ویژه کسانی که به‌تازگی فعالیت خود را آغاز کرده‌اند، بتوانند از عهده آن برآیند. در این صورت، هنرمندان و صنعتگران انگیزه بیشتری برای تولید خواهند داشت و می‌توانند در کنار یکدیگر کار کنند، ایده‌های تازه شکل دهند و محصولات خود را توسعه دهند.
او تأکید کرد: فراهم کردن فضای کارگاهی مناسب، علاوه بر کمک به تولید، زمینه تعامل و تبادل تجربه میان هنرمندان را نیز فراهم می‌کند. چنین فضاهایی می‌توانند به فعالان صنایع دستی کمک کنند تا ارتباط بیشتری با بازار داشته باشند و با شناخت بهتر نیازهای مخاطبان، فعالیت حرفه‌ای خود را گسترش دهند.
این فارغ‌التحصیل رشته صنایع دستی در پایان خاطرنشان کرد: حمایت از صنایع دستی نباید تنها به برگزاری نمایشگاه‌ها یا اقدامات مقطعی محدود شود. هنرمندان به امکاناتی نیاز دارند که بتوانند بر اساس آنها برای تولید و ادامه فعالیت خود برنامه‌ریزی کنند. فراهم کردن کارگاه‌های مقرون‌به‌صرفه و فضاهای مناسب برای عرضه محصولات، می‌تواند گام مؤثری در حمایت از هنرمندان و تقویت پویایی این حوزه باشد.
انتهای پیام
