بارش‌های فراتر از نرمال در پیش‌بینی‌های هواشناسی، پس از سال‌ها خشکسالی و افت منابع آب زیرزمینی، می‌تواند نویدبخش روزهای بهتری برای زنجان باشد؛ اما آیا بارندگی بیشتر به معنای عبور از بحران آب است؟ استانی که طی حدود سه دهه نزدیک به سه میلیارد مترمکعب از ذخایر آب زیرزمینی خود را از دست داده و نشانه‌های فرونشست زمین نیز در آن بروز کرده است، نمی‌تواند صرفاً به امید بارش‌های یک فصل بنشیند. از سوی دیگر، بارندگی‌های شدید، اگر با آمادگی زیرساخت‌ها و مدیریت صحیح روان‌آب‌ها همراه نباشد، می‌تواند خود به عاملی برای بروز خسارت در بخش‌های مختلف تبدیل شود.
پدیده ال‌نینو و احتمال تأثیر آن بر شرایط جوی کشور، فرصتی برای بازخوانی چالش‌های اقلیمی و آبی استان زنجان فراهم کرده است؛ موضوعی که در نشست تخصصی «اثرات ال‌نینو بر آب، کشاورزی، صنعت، انرژی و مدیریت بحران در زنجان» با حضور جمعی از صاحب‌نظران علمی و مسئولان استانی از ابعاد مختلف بررسی شد.
آنچه از مباحث این نشست برمی‌آید، این است که فراتر از پیش‌بینی‌های فصلی و نوسان‌های بارندگی، آینده آبی زنجان به چگونگی مدیریت منابع موجود، مهار و ذخیره آب‌های سطحی، حفاظت از آبخوان‌ها، سازگاری کشاورزی با تغییرات اقلیمی و آمادگی زیرساخت‌های شهری وابسته است؛ چراکه بارش بیشتر، بدون برنامه‌ریزی پایدار، لزوماً به معنای امنیت آبی نخواهد بود. نشستی که در آن، از ارزیابی علمی پدیده ال‌نینو و پیامدهای احتمالی آن برای کشور تا اقدامات اجرایی در زمینه مدیریت بحران، آب‌گرفتگی شهری و تأمین آب مورد بررسی قرار گرفت.
ال‌نینو تهدید جدی برای ایران نیست
چهره ماندگار علمی کشور با اشاره به پدیده «ال‌نینو»، می‌گوید: ال‌نینو پدیده‌ای دوره‌ای است که عمدتاً مناطق غربی آمریکای جنوبی، به‌ویژه پرو و اکوادور، و بخش‌هایی از استرالیا و اندونزی را تحت تأثیر قرار می‌دهد و برای ایران و بخش عمده‌ای از منطقه خاورمیانه تهدید جدی محسوب نمی‌شود.
پروفسور یوسف ثبوتی اظهار می‌کند: ال‌نینو مربوط به این منطقه از جهان نیست و نباید درباره تأثیر آن بر ایران نگرانی زیادی داشت. ممکن است این پدیده تأثیرات اندکی بر شرایط جوی کشور داشته باشد که هواشناسان با بررسی آمار و داده‌ها می‌توانند میزان تغییرات دما یا بارش را مشخص کنند، اما این آثار در ایران قابل مقایسه با پیامدهای ال‌نینو در مناطق اصلی تحت تأثیر آن نیست.
این استاد دانشگاه می‌افزاید: ال‌نینو پدیده‌ای است که هر چند سال یک‌بار رخ می‌دهد و اتفاق استثنایی یا جدیدی نیست، اما در سال‌های اخیر به دلیل مطرح شدن بیشتر این اصطلاح در رسانه‌ها، توجه عمومی به آن افزایش یافته است.
ثبوتی با تشریح محدوده جغرافیایی اثرگذاری ال‌نینو، اظهار می‌کند: این پدیده عمدتاً در اقیانوس آرام و در محدوده میان سواحل غربی آمریکای جنوبی، به‌ویژه پرو و اکوادور، تا استرالیا و اندونزی رخ می‌دهد و تأثیر آن در سایر مناطق جهان به مراتب کمتر است.
ثبوتی با بیان اینکه مدت زمان ماندگاری ال‌نینو ثابت نیست، می‌گوید: این پدیده معمولاً بین حدود ۹ تا ۱۲ ماه ادامه دارد، اما گاهی ممکن است یک سال و نیم یا حتی بیشتر طول بکشد. هنوز به طور دقیق نمی‌دانیم هر دوره ال‌نینو دقیقاً چه مدت ادامه خواهد داشت.
او می‌افزاید: فاصله زمانی وقوع ال‌نینو نیز ثابت نیست؛ ممکن است دو دوره در فاصله دو سال رخ دهد و در برخی موارد نیز فاصله میان دو دوره به چند سال و حتی حدود هفت سال برسد.
ال‌نینو به معنای وقوع یک پدیده بسیار عظیم و فاجعه‌آمیز برای ایران نیست
ثبوتی با اشاره به پیامدهای ال‌نینو در مناطق مختلف جهان، تصریح می‌کند: در زمان وقوع این پدیده، از غرب آمریکای جنوبی تا شرق استرالیا و اندونزی تغییرات قابل توجهی در شرایط اقلیمی ایجاد می‌شود. در بخش‌هایی از استرالیا و اندونزی نیز ممکن است خشکسالی رخ دهد و زندگی انسان‌ها و سایر موجودات و همچنین فعالیت‌های اقتصادی تحت تأثیر قرار گیرد.
این استاد دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان، با اشاره به احتمال آثار محدود ال‌نینو در مناطق نزدیک‌تر به ایران، می‌گوید: در بخش‌هایی از خلیج فارس و خلیج عدن ممکن است تغییراتی در شرایط جوی ایجاد شود، اما این تغییرات به معنای وقوع یک پدیده بسیار عظیم و فاجعه‌آمیز برای ایران نیست.
پروفسور ثبوتی تأکید می‌کند: برای ایران و حتی بخش زیادی از اروپا، ال‌نینو مسئله‌ای نیست که بتوان آن را یک تهدید بزرگ تلقی کرد و ممکن است بسیاری از مردم در این مناطق اساساً متوجه وقوع آن نشوند.
او با بیان اینکه ال‌نینو تنها به تغییرات اقیانوسی محدود نمی‌شود، اظهار می‌کند: جو و اقیانوس ارتباط متقابلی با یکدیگر دارند و تغییر جریان‌های اقیانوسی می‌تواند الگوهای حرکت هوا و بارندگی را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
این استاد دانشگاه با تأکید بر اینکه نباید درباره آثار ال‌نینو بر ایران اغراق کرد، می‌گوید: ال‌نینو یک پدیده طبیعی و دوره‌ای است که آثار اصلی آن در بخش مشخصی از جهان مشاهده می‌شود و برای ایران، در مقایسه با مناطق اصلی تحت تأثیر، پیامدهای بسیار محدودتری دارد.
پروفسور ثبوتی، با اشاره به روند گرمایش زمین طی یک قرن گذشته، اظهار می‌کند: تغییرات اقلیمی نتیجه دستکاری گسترده انسان در طبیعت و افزایش مصرف سوخت‌های فسیلی است و متأسفانه در کشور ما به تغییر اقلیم و تبعات آن توجه کافی نمی‌شود.
کره زمین طی ۱۰۰ سال گذشته به تدریج گرم‌تر شده است
او با بیان اینکه کره زمین طی ۱۰۰ سال گذشته به تدریج گرم‌تر شده است، ابراز می‌کند: حدود ۱۵۰ سال پیش نه از خودروهای امروزی خبری بود، نه برق و هواپیما و کشتی‌های عظیم تجاری وجود داشت. زندگی مردم نیز به گونه‌ای بود که هر فرد در هر منطقه، عمدتاً از امکانات و منابع موجود در اطراف خود استفاده می‌کرد و ارتباطات و میزان مصرف نیز بسیار محدود بود.
وی ادامه می‌دهد: با ظهور فناوری‌های جدید، ماشین بخار و توسعه تدریجی صنعت، سبک زندگی انسان به‌طور اساسی تغییر کرد و امروز نحوه زندگی ما نسبت به ۱۰۰ سال پیش تفاوت بسیار زیادی دارد.
این استاد دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان با اشاره به نقش دی‌اکسیدکربن در جو زمین، اظهار می‌کند: دی‌اکسیدکربن یکی از اجزای ضروری جو است و نقش مهمی در حفظ دمای زمین دارد، اما افزایش بیش از اندازه آن موجب تشدید اثر گلخانه‌ای و افزایش دمای کره زمین می‌شود.
این چهره ماندگار علمی کشور ادامه می‌دهد: حدود ۱۲۰ سال پیش میزان دی‌اکسیدکربن موجود در جو حدود ۳۰۰ قسمت در میلیون بود، اما این میزان در سال‌های اخیر به حدود ۴۰۰ قسمت در میلیون رسیده است و افزایش غلظت این گاز، در کنار سایر عوامل، موجب افزایش دمای کره زمین شده است.
ثبوتی با بیان اینکه افزایش دمای زمین حتی در حد یک تا یک‌ونیم درجه نیز پیامدهای مهمی برای حیات دارد، تصریح می‌کند: ممکن است تصور کنیم افزایش یک‌ونیم درجه‌ای دما اهمیت چندانی ندارد، اما چنین تغییری می‌تواند شرایط زیست بسیاری از موجودات را تغییر دهد و نظم طبیعی اکوسیستم‌ها را بر هم بزند.
با این حال، ارزیابی پیامدهای ال‌نینو برای زنجان تنها به بررسی ماهیت این پدیده محدود نمی‌شود و پیش‌بینی‌های هواشناسی درباره میزان بارش و تغییرات دما نیز در برنامه‌ریزی برای ماه‌های پیش‌رو اهمیت دارد. از این منظر، آنچه وضعیت منابع آبی و آمادگی استان را تحت تأثیر قرار می‌دهد، نه صرفاً وقوع یک پدیده اقلیمی، بلکه برآیند شرایط جوی و نحوه مواجهه با پیامدهای احتمالی آن است.
پیش‌بینی بارش کشور تنها به ال‌نینو وابسته نیست
مدیرکل هواشناسی استان زنجان با اشاره به اینکه پیش‌بینی‌های فصلی تنها بر اساس یک شاخص یا الگوی دورپیوندی مانند «ال‌نینو» انجام نمی‌شود، می‌گوید: برآیند مجموعه‌ای از شاخص‌ها و الگوهای جوی در مدل‌های پیش‌بینی فصلی مورد بررسی قرار می‌گیرد و بر اساس بررسی‌های انجام شده، از نیمه مهرماه تا نیمه بهمن‌ماه، بارش‌های فراتر از نرمال برای کشور و از جمله استان زنجان پیش‌بینی می‌شود.
محمدرضا رحمن‌نیا، با اشاره به مباحث مطرح شده درباره تأثیر ال‌نینو بر وضعیت بارش کشور، اظهار می‌کند: فضای رسانه‌ای و مطالب منتشر شده در فضای مجازی گاهی باعث می‌شود یک پدیده جوی بیش از اندازه مورد توجه قرار گیرد، در حالی که پیش‌بینی فصلی تنها به یک شاخص یا یک الگوی دورپیوند وابسته نیست.
رحمن‌نیا ادامه می‌دهد: ال‌نینو یکی از عوامل مؤثر بر وضعیت آب‌وهوایی است، اما در کنار آن، دورپیوندهای دیگری نیز وجود دارد و مدل‌های پیش‌بینی فصلی در واقع برآیند عملکرد مجموعه این شاخص‌ها و الگوها هستند. بنابراین نمی‌توان صرفاً بر اساس وقوع یک پدیده، درباره افزایش یا کاهش بارش در کشور اظهارنظر کرد.
مدیرکل هواشناسی استان زنجان با اشاره به بررسی آماری انجام شده در سازمان هواشناسی طی یک دوره ۷۵ ساله، می‌گوید: در این دوره، ۱۷ سال با حاکمیت ال‌نینو و ۱۷ سال نیز با حاکمیت لانینا همراه بوده و در سایر سال‌ها شرایط خنثی حاکم بوده است.
وی اظهار می‌کند: بررسی‌ها نشان می‌دهد حتی در تمام سال‌هایی که ال‌نینو حاکم بوده، بارش کشور افزایش پیدا نکرده است؛ به‌طوری‌که در ۱۲ مورد از این رخدادها، افزایش بارش در برخی استان‌های کشور مشاهده شده، اما پنج مورد نیز با کاهش بارش در کشور همراه بوده است.
ال‌نینوی بسیار قوی در حال وقوع است
رحمن‌نیا با اشاره به آخرین بررسی‌های انجام شده، تصریح می‌کند: بر اساس آخرین بررسی‌های سازمان هواشناسی و مراکز بین‌المللی در اواخر سپتامبر و اوایل اکتبر، شاخص ال‌نینو به حدود ۳.۹۲ رسیده است که بر اساس طبقه‌بندی موجود، نشان‌دهنده یک ال‌نینوی بسیار قوی است.
مدیرکل هواشناسی استان زنجان ادامه می‌دهد: پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد این روند همچنان ادامه خواهد داشت و اوج آن در ماه نوامبر رخ خواهد داد؛ به‌گونه‌ای که احتمال می‌رود شاخص ال‌نینو به یکی از بالاترین مقادیر تاریخی خود برسد.
رحمن‌نیا با تأکید بر اینکه عوامل مختلفی بر وضعیت بارش ایران اثرگذار هستند، ادامه می‌دهد: بر اساس بررسی‌های اولیه و نتایج مدل‌های پیش‌بینی فصلی که طی یکی دو ماه اخیر در جلسات مختلف به مسئولان نیز ارائه شده است، از نیمه مهرماه تا نیمه بهمن‌ماه، انتظار بارش‌های فراتر از نرمال برای کشور و از جمله استان زنجان داریم.
وی درباره پیش‌بینی دمای هوا نیز، می‌گوید: از نیمه مهرماه تا نیمه دی‌ماه، افزایش دمای یک تا دو درجه نسبت به شرایط نرمال پیش‌بینی می‌شود. از نیمه دی‌ماه تا نیمه بهمن‌ماه نیز افزایش دما در همین حدود و از نیمه بهمن‌ماه تا نیمه نخست اسفندماه، افزایش دمای دو تا چهار درجه‌ای مورد انتظار است.
در زنجان نیز مسئولان استانی در کنار توجه به شرایط آب‌وهوایی، از اقداماتی سخن گفتند که با هدف کاهش آسیب‌پذیری در برابر مخاطرات و مدیریت پیامدهای بارش‌ها انجام شده است؛ اقداماتی که از پیشگیری در حوزه مدیریت بحران تا رسیدگی به نقاط آب‌گرفتگی و حفاظت از شبکه‌های آب و فاضلاب را دربرمی‌گیرد.
رصد روزانه شهرستان‌ها برای پیشگیری از خسارات احتمالی
مدیرکل مدیریت بحران استانداری زنجان با اشاره به پیش‌بینی بارش‌ها و ضرورت آمادگی دستگاه‌های مسئول، می‌گوید: با توجه به تغییرات اقلیمی و افزایش دمای زمین، لازم است مدیریت مخاطرات طبیعی با رویکرد علمی و پیشگیرانه دنبال شود. در همین راستا، لایروبی مسیرها، آموزش دهیاران و شهرداران و برگزاری دوره‌های آموزشی برای اعضای شوراها و مدیران دستگاه‌های اجرایی از جمله اقدامات انجام شده است.
ایوب بیگدلی با بیان اینکه هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی برای مواجهه با مخاطرات احتمالی افزایش یافته است، اظهار می‌کند: کارشناسان مدیریت بحران، دفتر بازرسی استانداری، دفتر فنی و دفاتر امور روستایی و شهری، به‌صورت روزانه وضعیت شهرستان‌ها و عملکرد دستگاه‌های خدمات‌رسان را رصد می‌کنند و در صورت نیاز، توصیه‌ها و تذکرات لازم را برای پیشگیری از خسارات ارائه می‌دهند.
بیگدلی می‌افزاید: این نظارت‌ها مناطق روستایی، حتی روستاهای دورافتاده واقع در مسیرهای در معرض خطر را نیز دربرمی‌گیرد تا اقدامات لازم پیش از وقوع حوادث احتمالی انجام شود.
او با اشاره به اهمیت بارش‌ها در تقویت منابع آبی اظهار می‌کند: بارش برف می‌تواند با فراهم‌کردن فرصت نفوذ تدریجی آب به زمین، به تغذیه منابع آب زیرزمینی کمک کند. همچنین آبخوان‌ها و سدها در مدیریت منابع آبی و تأمین نیازهای بخش‌های مختلف نقش مهمی دارند.
وی با اشاره به ضرورت ارتقای آمادگی در برابر مخاطرات طبیعی، عنوان می‌کند: هرچند امکانات و زیرساخت‌های کشور با کشورهای توسعه‌یافته قابل مقایسه نیست، هماهنگی دستگاه‌های اجرایی، آموزش مستمر و استفاده از ظرفیت‌های موجود می‌تواند نقش مؤثری در کاهش خسارات داشته باشد.
این موارد، اهمیت اقدامات پیشگیرانه را در کاهش خسارت‌ها یادآوری می‌کند. رویکردی که در مواجهه با بارش‌های شدید نیز اهمیت دارد؛ چراکه آمادگی دستگاه‌ها، شناسایی نقاط آسیب‌پذیر و هماهنگی برای واکنش سریع می‌تواند از گسترش پیامدهای یک حادثه جلوگیری کند.
در کنار این موضوع، مسئله برداشت بیش از ظرفیت از منابع آب زیرزمینی نیز از نگرانی‌های مطرح در حوزه مدیریت بحران استان است؛ موضوعی که نشان می‌دهد مدیریت آب صرفاً به مواجهه با بارندگی‌های شدید یا حوادث ناگهانی محدود نمی‌شود و حفظ منابع در بلندمدت نیز باید در برنامه‌ریزی‌ها مورد توجه قرار گیرد.
احتمال بروز مشکلات آبرسانی در برخی روستاهای زنجان در پی بارش‌های شدید
در کنار معابر و زیرساخت‌های شهری، شبکه‌های آبرسانی و فاضلاب نیز از جمله بخش‌هایی هستند که باید در زمان بارندگی و بروز سیلاب مورد توجه قرار گیرند. آسیب به تأسیسات یا خطوط انتقال می‌تواند تأمین آب روستاها را با مشکل مواجه کند و در مناطق شهری نیز عملکرد شبکه‌های فاضلاب در مواجهه با حجم آب ناشی از بارش اهمیت دارد.
مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب استان زنجان می‌گوید: در صورت وقوع بارش‌های شدید و سیلاب، احتمال بروز مشکلاتی در تأمین آب برخی روستاهای وابسته به منابع سطحی، قنات‌ها و چشمه‌ها وجود دارد، اما در شهرهای استان، به‌جز احتمال بروز مشکلات محدود در دو شهر کوچک، تهدید جدی در زمینه تأمین آب پیش‌بینی نمی‌شود.
علی‌محمد نادرخانی با اشاره به پیامدهای احتمالی بارش‌های شدید و وقوع سیلاب اظهار می‌کند: در شهرهای استان، به‌جز دو شهر کوچک که ممکن است در صورت وقوع سیلاب با مشکلاتی مواجه شوند، مشکل جدی در زمینه تأمین آب پیش‌بینی نمی‌شود.
وی با اشاره به احتمال بروز مشکلات در شبکه فاضلاب شهر زنجان، عنوان می‌کند: در زمان بارش‌های شدید، آب‌گرفتگی معابر و ورود روان‌آب‌ها به شبکه فاضلاب می‌تواند موجب افزایش بار ورودی به تصفیه‌خانه شود که این مسئله یکی از تهدیدهای پیش‌روی این مجموعه است.
نادرخانی ادامه می‌دهد: در برخی موارد نیز احتمال برگشت آب به انشعابات مشترکان وجود دارد. این موضوع در بارش‌های گذشته نیز مشاهده شده و ممکن است تعداد محدودی از مشترکان را درگیر کند؛ ازاین‌رو، در جلسه‌های هماهنگی اخیر، شناسایی مشترکانی که احتمال برگشت آب به انشعابات آن‌ها وجود دارد، مورد توجه قرار گرفته است تا با اتخاذ تمهیدات لازم، از بروز مشکلات احتمالی جلوگیری شود.
مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب استان زنجان با اشاره به وضعیت روستاهای استان، بیان می‌کند: در برخی روستاها، به‌ویژه مناطقی که وابستگی بیشتری به قنات‌ها، چشمه‌ها و منابع آب سطحی دارند، احتمال بروز مشکل در تأمین آب وجود دارد. در زمان وقوع سیلاب، افزایش کدورت منابع آب سطحی می‌تواند کیفیت آب خام را تحت تأثیر قرار دهد و روند تصفیه را با دشواری مواجه کند.
وی با اشاره به تجربه بارندگی‌های هفته گذشته، می‌گوید: در پی بارش‌های اخیر، آب برخی روستاها گل‌آلود شد و این مسئله نارضایتی تعدادی از شهروندان را به دنبال داشت. در روستاهایی که امکان استفاده از منابع زیرزمینی وجود ندارد و تأمین آب از منابع سطحی انجام می‌شود، افزایش کدورت آب رودخانه‌ها در زمان بارندگی شدید تا حدودی اجتناب‌ناپذیر است.
نادرخانی می‌افزاید: در چنین شرایطی، لازم است اقدامات مدیریتی و فنی از جمله کنترل کیفیت آب، انجام تعمیرات موردنیاز و گندزدایی مناسب با دقت بیشتری انجام شود تا آب تأمین‌شده برای مصرف مشترکان از نظر بهداشتی مشکلی نداشته باشد.
در واقع، بارندگی می‌تواند هم‌زمان دو چهره متفاوت داشته باشد؛ فرصتی برای تقویت منابع آب و عاملی برای ایجاد فشار بر زیرساخت‌ها. مدیریت این وضعیت نیازمند آن است که دستگاه‌های مسئول، در کنار بهره‌گیری از بارش‌ها، برای پیشگیری از اختلال در خدمات‌رسانی و کاهش خسارت‌های احتمالی نیز برنامه داشته باشند.
مسئله فقط ال‌نینو نیست
آنچه از مباحث این نشست برمی‌آید، این است که بررسی اثرات ال‌نینو نباید به یک پیش‌بینی کلی درباره تهدید یا نبود تهدید محدود بماند. اظهارنظر علمی درباره این پدیده، ارزیابی شرایط محلی و آمادگی اجرایی، هر کدام بخشی از پاسخ به مسئله تغییرات اقلیمی هستند.
کاهش خسارت‌های ناشی از مخاطرات طبیعی، رسیدگی به نقاط آب‌گرفتگی، حفظ پایداری شبکه‌های آب و فاضلاب و توجه به وضعیت منابع زیرزمینی، موضوعاتی هستند که حتی با تغییر شرایط بارشی نیز اهمیت خود را از دست نمی‌دهند. از این منظر، بارش‌های اخیر را نباید نشانه‌ای قطعی از پایان خشکسالی دانست، بلکه می‌توان آن را فرصتی برای ارزیابی آمادگی استان و بازنگری در شیوه مدیریت منابع و زیرساخت‌ها در نظر گرفت.
پرسش اصلی این است که آیا می‌توان هم‌زمان از فرصت بارندگی برای بهبود وضعیت آب بهره گرفت و احتمال خسارت‌های ناشی از آن را کاهش داد؟ پاسخ به این پرسش، بیش از هر چیز به تداوم اقدامات پیشگیرانه، نگهداری زیرساخت‌ها و پیوند میان ارزیابی علمی و برنامه‌ریزی اجرایی وابسته است.
بارش‌های امسال تضمین‌کننده امنیت آبی زنجان نیست؛ ضرورت برنامه‌ریزی برای آینده منابع آب
بارش‌های فراتر از نرمال، اگرچه می‌تواند بخشی از نگرانی‌ها درباره منابع آبی استان زنجان را کاهش دهد، اما به‌تنهایی پاسخگوی چالش‌های دیرپای این حوزه نیست؛ استانی که پس از سال‌ها خشکسالی، همچنان با مسائلی چون برداشت از منابع زیرزمینی، ذخیره‌سازی ناکافی آب‌های سطحی، نیازهای بخش کشاورزی و ضرورت توسعه زیرساخت‌های مدیریت روان‌آب روبه‌روست. در چنین شرایطی، مسئله اصلی تنها میزان بارندگی نیست، بلکه چگونگی حفظ، ذخیره و مصرف آب در بلندمدت است.
مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای زنجان با اشاره به افت شدید سطح آبخوان‌های استان، می‌گوید: طی یک دوره حدود ۳۰ ساله، نزدیک به سه میلیارد مترمکعب از مخازن آب زیرزمینی استان را از دست داده‌ایم و این افت منابع زیرزمینی، به‌تبع خود، پدیده فرونشست زمین را نیز در استان آغاز کرده است.
سعید صنعتی‌منفرد در این نشست با اشاره به وضعیت منابع آب استان زنجان، اظهار می‌کند: بر اساس آماربرداری انجام شده طی یک دوره ۲۴ ساله، در آبخوان‌های استان به‌طور میانگین سالانه حدود ۷۳ سانتی‌متر افت سطح آب مشاهده شده است.
وی می‌افزاید: این کاهش منابع آب زیرزمینی در کنار سایر پیامدها، موجب آغاز پدیده فرونشست در استان شده است و بررسی‌ها نشان می‌دهد در یک دوره حدود ۳۰ ساله، نزدیک به سه میلیارد مترمکعب از مخازن آب زیرزمینی استان از دست رفته است.
او با اشاره به پیش‌بینی بارش‌های فراتر از نرمال در پی وقوع پدیده ال‌نینو، می‌گوید: فارغ از سایر آثار احتمالی این پدیده، از جنبه مثبت آن امیدواریم بارندگی‌های بیشتر از نرمال اتفاق بیفتد و تأثیر مناسبی بر مخازن آب زیرزمینی استان داشته باشد.
مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای زنجان با بیان اینکه این شرکت باید از بارش‌های احتمالی حداکثر استفاده را داشته باشد، اظهار می‌کند: یکی از اقدامات مهم، مدیریت صحیح سیلاب‌هاست تا بتوانیم از این آب‌ها برای تغذیه مخازن آب زیرزمینی و همچنین تأمین و تقویت ذخایر سدها استفاده کنیم.
شناسایی ۱۶۳ نقطه حادثه‌خیز در رودخانه‌ها و مسیرهای آبی
صنعتی‌منفرد با اشاره به اقدامات شرکت آب منطقه‌ای برای مقابله با سیلاب، می‌گوید: به‌روزرسانی برنامه‌های آمادگی و پاسخ، پایش مستمر هشدارهای هواشناسی و اطلاع‌رسانی به همکاران از جمله اقداماتی است که به‌صورت مستمر در شرکت انجام می‌شود.
وی می‌افزاید: نقاط حادثه‌خیز و محل‌های پرخطر در رودخانه‌ها، مسیرهای آبراهه‌ها و نقاط مستعد سیلاب نیز شناسایی شده‌اند و در مجموع ۱۶۳ نقطه حادثه‌خیز مورد شناسایی قرار گرفته است.
مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای زنجان در پاسخ به این پرسش که آیا بارش‌های پیش‌بینی شده ناشی از پدیده ال‌نینو می‌تواند کسری منابع آب استان را برطرف کند، اظهار می‌کند: بارش‌های پیش‌رو به‌هیچ‌وجه نمی‌تواند به‌تنهایی مشکل کسری آب استان را برطرف کند و بیشتر می‌تواند به‌عنوان یک «مسکن» موقت عمل کند.
او تصریح می‌کند: نیاز آب استان در بخش‌های شرب، صنعت و کشاورزی در حدود ۱۲۰ میلیون مترمکعب برآورد می‌شود و در افق مورد بررسی، با کسری قابل توجهی مواجه هستیم؛ بنابراین نمی‌توان انتظار داشت یک دوره بارندگی مناسب، این کسری را به‌صورت دائمی جبران کند.
صنعتی‌منفرد عنوان می‌کند: بارندگی مناسب می‌تواند در کوتاه‌مدت بخشی از مشکلات منابع آبی را کاهش دهد. برای نمونه، اگر بارندگی‌های بیش از نرمال سال آبی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ اتفاق نمی‌افتاد، احتمال داشت امسال در تأمین آب شرب شهر زنجان نیز با مشکل مواجه شویم.
وی تأکید می‌کند: بارش‌ها زمانی می‌توانند اثر پایدار داشته باشند که آب‌های سطحی به‌درستی مهار و مدیریت شوند و پس از آن، امکان استفاده از این منابع و تغذیه آبخوان‌ها فراهم شود.
بخشی از این منابع در زمان بارندگی امکان بهره‌برداری پیدا می‌کنند، اما در صورت نبود زیرساخت کافی برای مهار و ذخیره‌سازی، نمی‌توان از تمام ظرفیت آن‌ها برای دوره‌های کم‌بارش استفاده کرد. توسعه سدها و دیگر سازوکارهای ذخیره آب، در کنار مدیریت منابع موجود، از جمله موضوعاتی است که در این زمینه اهمیت پیدا می‌کند.
با این حال، توسعه زیرساخت‌ها تنها بخشی از مسئله است. برنامه‌ریزی برای تأمین آب شرب و نیازهای صنعتی در افق بلندمدت، از جمله افق سال ۱۴۲۵، مستلزم آن است که منابع موجود، میزان مصرف و ظرفیت طرح‌های تأمین آب در کنار یکدیگر بررسی شوند. به این ترتیب، بارش‌های یک فصل هرچند می‌تواند خبر امیدوارکننده‌ای باشد، جای برنامه‌ریزی پایدار را نمی‌گیرد.
کشاورزی؛ در معرض تغییرات بارش و دما
در کنار تأمین آب، کشاورزی از بخش‌هایی است که بیش از بسیاری از فعالیت‌های اقتصادی تحت تأثیر نوسان‌های آب‌وهوایی قرار می‌گیرد. تغییر در زمان بارندگی، افزایش دما و کاهش ماندگاری برف می‌تواند بر زمان کشت، نیاز آبی محصولات و شرایط تولید اثر بگذارد؛ ازاین‌رو، سازگاری با شرایط اقلیمی و کاهش خسارت‌های احتمالی، بخشی از برنامه‌ریزی ضروری این بخش به شمار می‌رود.
اتخاذ تمهیدات پیشگیرانه جهاد کشاورزی زنجان برای کاهش خسارات ناشی از بارش‌های شدید
رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان زنجان با اشاره به احتمال تأثیر بارش‌های شدید و تغییرات اقلیمی بر بخش کشاورزی، از اجرای برنامه‌های پیشگیرانه برای کاهش خسارات احتمالی به محصولات زراعی، واحدهای دامداری و مرغداری و زنبورستان‌ها خبر می‌دهد.
اکبر کرامتی، در تشریح اقدامات این مجموعه برای مدیریت پیامدهای احتمالی بارش‌های شدید، اظهار می‌کند: رویکرد اصلی ما، حرکت از مدیریت پس از وقوع حادثه به سمت پیش‌بینی و پیشگیری است تا بتوانیم با اتخاذ تدابیر لازم، از بروز خسارات احتمالی در بخش کشاورزی جلوگیری کنیم.
او با بیان اینکه تغییر اقلیم و گرمایش جهانی بر الگوی کشت و مدیریت منابع آب تأثیر گذاشته است، ادامه می‌دهد: محدودیت منابع آبی موجب شده است که در برخی مناطق، الگوهای کشت متناسب با میزان دسترسی به آب تغییر کند. تغییر در رژیم بارندگی، شدت و میزان بارش و زمان وقوع آن نیز می‌تواند بر فعالیت‌های کشاورزی تأثیر بگذارد.
مدیرکل جهاد کشاورزی استان زنجان با اشاره به تأثیر بارش‌های شدید بر محصولات زراعی، می‌گوید: یکی از موضوعات مهم، حفاظت از محصولاتی است که در مرحله برداشت قرار دارند یا برداشت شده‌اند، اما همچنان در سطح زمین باقی مانده‌اند.
توصیه به برداشت سریع محصولات آماده برداشت
کرامتی می‌افزاید: در محصولاتی مانند پیاز و سیب‌زمینی که در داخل خاک قرار دارند، خیس شدن زمین می‌تواند عملیات برداشت را دشوار و پرهزینه کند و احتمال بروز بیماری‌های قارچی و کپک‌زدگی در زمان انبارداری را افزایش دهد. از این‌رو، توصیه ما این است که کشاورزان محصولات آماده برداشت را در سریع‌ترین زمان ممکن برداشت و به محل مناسب منتقل کنند.
وی با اشاره به محصولات برداشت شده‌ای که برای خشک شدن در سطح زمین باقی می‌مانند، اظهار می‌کند: لازم است کشاورزان نیز این محصولات را در صورت امکان هرچه سریع‌تر جمع‌آوری و به فضای مناسب منتقل کنند تا از خسارات ناشی از بارندگی جلوگیری شود.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان زنجان با تأکید بر اینکه اقدامات پیشگیرانه تنها به محصولات زراعی محدود نمی‌شود، می‌گوید: تغییر شرایط جوی می‌تواند بر تولیدات دامی، طیور، شیلات و زنبورداری نیز تأثیرگذار باشد؛ به همین دلیل، مجموعه‌ای از اقدامات و اطلاع‌رسانی‌های تخصصی برای کاهش مخاطرات احتمالی در این بخش‌ها در حال انجام است.
وی تأمین آب بهداشتی، ذخیره خوراک کافی برای دام، فراهم‌کردن جایگاه مناسب و نگهداری علوفه و خوراک دام در محیط خشک و ایمن را از دیگر اقدامات ضروری برای کاهش خسارات احتمالی برشمرد.
او با تأکید بر اهمیت بیمه محصولات کشاورزی اظهار می‌کند: بیمه یکی از مهم‌ترین ابزارهای جبران خسارت کشاورزان در صورت وقوع حوادث و مخاطرات طبیعی است و ضروری است بهره‌برداران از فرصت‌های موجود در این زمینه استفاده کنند.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان زنجان می‌افزاید: بر اساس برنامه اعلام شده برای سال جاری، بیمه پایه ۱۷ محصول زراعی به‌صورت رایگان در نظر گرفته شده است. محصولات و کشت‌هایی از جمله دانه‌های روغنی پاییزه و گندم آبی و دیم نیز در میان موارد اعلام شده قرار دارند.
در همین چارچوب، دیدگاه پرفسور یوسف ثبوتی درباره تغییرات اقلیمی و الگوهای مصرف نیز اهمیت پیدا می‌کند. او با اشاره به نقش فعالیت‌های انسانی در افزایش مصرف انرژی و سوزاندن سوخت‌های فسیلی، بر ضرورت توجه به پیامدهای انتشار دی‌اکسیدکربن و تغییرات آب‌وهوایی تأکید کرده است. از این منظر، مواجهه با تغییرات اقلیمی فقط به پیش‌بینی وضعیت هوا محدود نیست، بلکه اصلاح الگوهای مصرف و استفاده از دانش علمی در تصمیم‌گیری‌ها را نیز در بر می‌گیرد.
اصلاح بیش از ۲۰۰ نقطه بحرانی آب‌گرفتگی در زنجان
بخشی از مسئله آب در زنجان، به چگونگی مواجهه شهر با بارش‌های شدید مربوط می‌شود. بارندگی زمانی می‌تواند به افزایش ذخایر آب کمک کند که امکان هدایت و مدیریت روان‌آب‌ها وجود داشته باشد؛ در غیر این صورت، حجم زیاد آب در مدت کوتاه می‌تواند به آب‌گرفتگی معابر و ایجاد اختلال در زندگی شهری منجر شود.
معاون عمرانی شهرداری زنجان از اصلاح بیش از ۲۰۰ نقطه در سطح معابر شهر با هدف مدیریت آب‌های سطحی خبر داده و می‌گوید: اجرای طرح‌های کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت برای کاهش مشکلات ناشی از بارندگی در دستور کار شهرداری قرار دارد.
علیرضا انصاری، با اشاره به تغییر رویکرد مدیریت شهری در زمینه روان‌آب‌ها، اظهار می‌کند: از سال ۱۴۰۱، موضوع مدیریت آب‌های سطحی در معابر شهر زنجان به‌صورت جدی مورد توجه قرار گرفت و در این مسیر، رویکرد شهرداری از «جمع‌آوری آب‌های سطحی» به «مدیریت آب‌های سطحی» تغییر کرد.
وی با اشاره به اقدامات انجام شده در این حوزه، اظهار می‌کند: تاکنون بیش از ۲۰۰ نقطه در سطح شهر در زمینه اصلاح مسیرهای هدایت آب و مدیریت آب‌های سطحی مورد رسیدگی قرار گرفته و اجرای تعدادی از کانال‌های هدایت روان‌آب نیز در دستور کار قرار گرفته است.
او با اشاره به ویژگی‌های جغرافیایی و ساختار توسعه شهری زنجان، بیان می‌کند: یکی از چالش‌های مدیریت آب‌های سطحی در زنجان، شیب عمومی شهر از شمال به جنوب است که حدود ۶ درصد عنوان می‌شود. از سوی دیگر، توسعه شهر در امتداد محور شرقی ـ غربی موجب شده است سه معبر اصلی ۲۲ بهمن، امام و خیام، مسیرهای شمالی ـ جنوبی را قطع کنند و در این محدوده‌ها مشکلاتی در زمینه هدایت روان‌آب‌ها به وجود آید.
معاون عمرانی شهرداری زنجان با اشاره به آمادگی مجموعه شهرداری برای مواجهه با بارندگی‌های احتمالی، می‌گوید: حوزه خدمات شهری شهرداری با تمام ظرفیت در آماده‌باش قرار دارد و مجموعه مدیریت بحران و سازمان آتش‌نشانی نیز در کنار بخش‌های فنی و عمرانی برای مدیریت شرایط احتمالی همکاری خواهند کرد.
با این حال، رفع نقاط آب‌گرفتگی تنها یکی از اجزای مدیریت شهری در برابر بارش است. هماهنگی میان برنامه‌ریزی عمرانی، نگهداری مسیرهای هدایت آب و شناسایی نقاط پرخطر، می‌تواند در کاهش خسارت‌های احتمالی نقش داشته باشد. در عین حال، بارش‌های شدید و روان‌آب‌های ناشی از آن ضرورت توجه به ظرفیت زیرساخت‌ها را دوباره مطرح می‌کند؛ ظرفیتی که باید متناسب با شرایط جوی و نیازهای شهر ارزیابی شود.
مسئله فقط بارش نیست؛ چگونگی مدیریت آب اهمیت دارد
آنچه از محورهای مطرح شده در این نشست برمی‌آید، این است که امنیت آبی زنجان را نمی‌توان تنها با میزان بارش یک فصل سنجید. ذخیره‌سازی آب‌های سطحی، مدیریت برداشت از منابع زیرزمینی، تأمین آب شرب و صنعت، کاهش آسیب‌پذیری کشاورزی و آماده‌سازی زیرساخت‌های شهری، حلقه‌های به‌هم‌پیوسته یک مسئله واحد هستند.
بارندگی بیشتر می‌تواند فرصتی برای بهبود شرایط منابع آب باشد، اما تبدیل این فرصت به دستاوردی ماندگار به تصمیم‌هایی وابسته است که پیش از وقوع خشکسالی یا بارش شدید گرفته می‌شوند. از این منظر، چالش اصلی استان نه فقط پیش‌بینی وضعیت جوی، بلکه ایجاد پیوند میان داده‌های هواشناسی، برنامه‌ریزی منابع آب، نیازهای تولید و توسعه زیرساخت‌ها است؛ پیوندی که می‌تواند تعیین کند بارش‌های امروز تا چه اندازه در تأمین نیازهای فردای زنجان مؤثر خواهند بود.
گفتنی است، با وجود مکاتبه و پیگیری‌های مستمر خبرنگار ایسنا برای حضور مدیرکل صنعت، معدن و تجارت استان زنجان در این نشست و طرح دیدگاه‌های این دستگاه درباره موضوعات مرتبط، وی در نشست حضور نیافت و پاسخی نیز به پرسش‌های مطرح شده ارائه نشد.
انتهای پیام
