آیین بزرگداشت یادروز حافظ، شامگاه دوشنبه ۲۰ مهرماه، با حضور وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، استاندار فارس، جمعی از مسئولان و علاقه‌مندان به شعر و ادب فارسی در حافظیه شیراز آغاز شد.
استاندار فارس در این مراسم با اشاره به جایگاه این شاعر در فرهنگ و ادب ایران اظهار کرد: گردهمایی در جوار آرامگاه حافظ فرصتی برای بازاندیشی در میراثی است که بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی ماست و در عین حال، ظرفیت زنده‌ای برای گفت‌وگو با جهان معاصر به شمار می‌رود.
حافظ؛ شاعری فراتر از مرزهای زمان و جغرافیا
حسینعلی امیری افزود: حافظ قرن‌هاست از مرزهای زمان و جغرافیا عبور کرده و همچنان با انسان امروز سخن می‌گوید؛ از این رو، نمی‌توان او را تنها در گذشته جست‌وجو کرد. حافظ در هر دوره با پرسش‌های تازه انسان، رنج‌ها و امیدهای او و جست‌وجوی همیشگی‌اش برای حقیقت، آزادی و معنا دوباره متولد می‌شود.
استاندار فارس با اشاره به انتخاب محور حافظ در آفرینش‌های هنری و ادبی برای گردهمایی امسال بیان کرد: این موضوع فرصتی ارزشمند برای پرداختن به تأثیر ژرف اندیشه و زبان حافظ بر شعر و ادبیات، موسیقی، هنرهای تجسمی و دیگر عرصه‌های خلاقیت است.
امیری ادامه داد: حافظ صرفاً شاعری نیست که آثارش خوانده یا حفظ شود؛ او با الهام از کلام نورانی وحی، ایجاز و ایهام، موسیقی کلام، تصویرسازی‌های شگفت‌انگیز و توانایی پیوند دادن تجربه فردی با دغدغه‌های مشترک انسانی، همچنان الهام‌بخش هنرمندان و اندیشمندان است. راز ماندگاری حافظ را باید در همین توانایی کم‌نظیر جست‌وجو کرد.
وی با اشاره به مفاهیم عشق، رندی و می و مستی در شعر حافظ گفت: حافظ از عشق سخن می‌گوید، اما آن را در حصار یک تجربه شخصی محدود نمی‌کند؛ از رندی می‌گوید، اما رندی او صرفاً یک خصلت فردی نیست، بلکه راهی برای رهایی از تظاهر و دورویی است. همچنین از می و مستی سخن می‌گوید، اما جهان شعرش را نمی‌توان به معنای ظاهری واژه‌ها فروکاست.
شعر حافظ و ضرورت تقویت فرهنگ صلح
استاندار فارس با بیان اینکه انسان در شعر حافظ به تأمل درباره خویشتن، حقیقت، اخلاق و نسبت خود با دیگران دعوت می‌شود، اظهار کرد: در جهان امروز که فناوری، سرعت تحولات و رقابت‌های اقتصادی و سیاسی زندگی بشر را دگرگون کرده است، بازگشت به چنین میراثی ضرورتی فرهنگی و انسانی دارد.
امیری افزود: جامعه‌ای که به هنر و ادبیات مجال رشد می‌دهد، امکان گفت‌وگو، نقد، تخیل و درک تجربه دیگران را گسترش می‌بخشد. هنر انسان را از محدوده تنگ منفعت‌های فردی فراتر می‌برد و به او یادآوری می‌کند که جهان، خانه مشترک تمام انسان‌هاست.
وی با طرح این پرسش که اگر تفکر حافظ بر مناسبات انسانی و روابط میان ملت‌ها حاکم بود، آیا جنگ‌ها، نزاع‌ها، زیاده‌خواهی‌ها و تلاش برای تحمیل اراده بر دیگران تا این اندازه مجال بروز می‌یافت، ادامه داد: آیا صاحبان قدرت پیش از آنکه راه‌های پرهزینه را در پیش گیرند، بیشتر به پیامدهای تصمیم‌های خود برای جان و زندگی انسان‌ها نمی‌اندیشیدند و آیا اختلاف‌ها نمی‌توانست به جای میدان‌های نبرد، در عرصه گفت‌وگو و تفاهم پیگیری شود؟
امیری تأکید کرد: اندیشه و شعر به‌تنهایی جایگزین سازوکارهای سیاسی، حقوقی و اقتصادی حل منازعات نیستند، اما می‌توانند بنیان‌های اخلاقی و فرهنگی صلح را تقویت کنند. جهانی که در آن خودبزرگ‌بینی جای خود را به فروتنی، انحصارطلبی جای خود را به مدارا و زیاده‌خواهی جای خود را به رعایت حقوق دیگران بدهد، انسانی‌تر و امن‌تر خواهد بود.
وی با اشاره به پیام شعر حافظ برای انسان معاصر گفت: اندیشه حافظ ما را به تأمل درباره تناقض دیرپای بشری، فاصله میان ادعای حقیقت و عمل به حقیقت، میان قدرت و مسئولیت و میان برخورداری از دانش و پایبندی به اخلاق فرا می‌خواند.
پاسداشت حافظ؛ مسئولیتی فرهنگی برای فارس
استاندار فارس با بیان اینکه پاسداشت حافظ برای استان فارس افزون بر افتخار به میراثی بزرگ، مسئولیتی فرهنگی است، افزود: باید زمینه‌ای فراهم کنیم تا نسل جوان حافظ را نه‌فقط در کتاب‌های درسی و مراسم رسمی، بلکه در تجربه زیسته خود، هنر معاصر، گفت‌وگوهای اجتماعی و آفرینش‌های تازه ادبی کشف کند. میراث فرهنگی هنگامی زنده می‌ماند که امکان بازخوانی، پرسشگری و خلاقیت در آن وجود داشته باشد.
امیری با اشاره به اهمیت رویداد یادروز حافظ اظهار کرد: این رویداد فرصتی برای تقویت پیوند میان پژوهش و آفرینش، میراث و نوآوری و فرهنگ ایرانی و گفت‌وگوی جهانی است.
وی ادامه داد: شیراز، شهر دین، حماسه و هنر، به پشتوانه نام حافظ و دیگر بزرگان علم، ادب و هنر می‌تواند بیش از پیش به کانون تعامل فرهنگی، گردشگری ادبی و تبادل اندیشه تبدیل شود؛ شهری که از گذشته خود الهام می‌گیرد و برای آینده افق‌های تازه‌ای می‌گشاید.
استاندار فارس در پایان ابراز امیدواری کرد که این گردهمایی فراتر از بزرگداشت یک نام، زمینه‌ای برای تعمیق اندیشه، گسترش خلاقیت و تقویت ارزش‌هایی چون مدارا، آزاداندیشی، کرامت انسانی و صلح باشد.
وی افزود: حافظ به ما می‌آموزد که سخن زیبا هنگامی ماندگار می‌شود که پنجره‌ای به سوی فهم عمیق‌تر زندگی بگشاید و قلب انسان‌ها را به یکدیگر نزدیک‌تر کند.
امیری با اشاره به میزبانی دوباره شیراز از دوستداران فرهنگ و ادب ایران، ابراز امیدواری کرد که چراغ شعر و اندیشه حافظ در روزگار کنونی نیز روشن بماند و جهان بیش از پیش به نیروی فرهنگ برای کاستن از رنج انسان و ساختن آینده‌ای سرشار از تفاهم و همزیستی ایمان آورد.
مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان فارس نیز در این مراسم با اشاره به جایگاه فرهنگی و ادبی شیراز، این شهر را با نام و یاد چهره‌های برجسته‌ای همچون احمدبن موسی(ع)، حافظ و سعدی پیوندخورده دانست و به ظرفیت‌های فرهنگی، ادبی و هنری آن اشاره کرد.
مهدی رنجبر از شیراز به‌عنوان «شهر گنبدهای فیروزه‌ای» یاد کرد و با اشاره به جایگاه حافظ در فرهنگ و ادب ایران اظهار کرد: حافظ از سرمایه‌های ماندگار زبان و ادب فارسی و بخشی جدایی‌ناپذیر از هویت فرهنگی شیراز است و یادروز این شاعر فرصتی برای پاسداشت میراث ادبی و توجه دوباره به جایگاه شعر و اندیشه او در فرهنگ ایرانی به شمار می‌رود.
شناخت حافظ به عبور از لایه‌های ظاهری شعر او نیاز دارد
عضو هیئت علمی دانشگاه شیراز نیز در این مراسم با تأکید بر ضرورت شناخت لایه‌های معنایی شعر حافظ گفت: حافظ تنها شاعری هنرمند نیست، بلکه اندیشمندی ژرف‌نگر است که فهم جهان فکری او مستلزم عبور از ظاهر اشعار و تأمل در رازها و معانی نهفته در آن‌هاست.
حجت‌الاسلام قاسم کاکایی با اشاره به جایگاه این شاعر در فرهنگ و ادبیات ایران اظهار کرد: کمتر خانه‌ای در ایران وجود دارد که دست‌کم یک جلد دیوان حافظ در آن یافت نشود و کمتر شاعری را می‌توان یافت که همچون او تا این اندازه در زندگی و فرهنگ مردم ایران حضور داشته باشد.
وی افزود: مردم ایران پس از کلام خدا، بیش از هر کتاب دیگری به دیوان حافظ رجوع می‌کنند و به آن تفأل می‌زنند؛ موضوعی که از پیوند عمیق جامعه ایرانی با شعر و اندیشه این شاعر حکایت دارد.
حافظ؛ شاعری با وجوه شخصیتی متفاوت
این حافظ‌پژوه شیرازی با اشاره به جایگاه حافظ در ادبیات فارسی بیان کرد: حافظ شاعری ملی و در عین حال برخاسته از هویت فرهنگی شیراز است و بازخوانی اندیشه‌ها و معانی ژرف نهفته در دیوان خواجه شمس‌الدین محمد، برای شناخت بهتر شخصیت و جهان فکری او ضرورت دارد.
کاکایی با اشاره به توانایی حافظ در بهره‌گیری از آرایه‌های ادبی، به‌ویژه ایهام، گفت: این ویژگی از جنبه‌های برجسته شعر حافظ است و همواره مورد توجه استادان زبان و ادبیات فارسی قرار داشته است.
وی با بیان اینکه درباره تجربه عشق و درد عاشقانه در شعر حافظ اتفاق نظر وجود دارد، افزود: با این حال، حافظ از نظر شخصیت و مرجع فکری، شاید رازآلودترین شاعر ادبیات فارسی باشد و شناخت او پرسش‌های فراوانی برمی‌انگیزد که پاسخ‌های متفاوت و گاه شگفت‌انگیزی برای آن‌ها ارائه شده است.
عضو هیئت علمی دانشگاه شیراز ادامه داد: برخی حافظ را شاعری رند و بی‌پروا دانسته‌اند که به باورهای رایج می‌خندد و برخی دیگر با تأکید بر حافظ قرآن بودن او، تصویری ملکوتی و عارفانه از این شاعر ارائه کرده‌اند.
وی افزود: گروهی از اهالی فرهنگ، حافظ را عارف و مولانا را عارفی شاعر دانسته‌اند و عده‌ای دیگر، حافظ را بیش از آنکه صرفاً شاعر بدانند، رندی اندیشه‌ورز معرفی کرده‌اند؛ به‌گونه‌ای که هرکس تصویر خود را در آینه دیوان او دیده است.
کاکایی با اشاره به تلاش برخی پژوهشگران برای جمع میان برداشت‌های متفاوت از شخصیت حافظ اظهار کرد: گروهی معتقدند وجوه مختلف شخصیتی او به‌صورت هم‌زمان وجود داشته است؛ با این حال، برای فهم این تفاوت‌ها باید به زبان، اندیشه و شیوه بیان خود حافظ توجه کرد.
راز و رمز؛ کلید ورود به جهان فکری حافظ
این استاد دانشگاه با اشاره به چندلایگی معنایی دیوان حافظ گفت: دیوان او نیز متنی سرشار از معانی گوناگون، ابیات آشکار و رازهای پنهان است و برای فهم آن نمی‌توان تنها به معنای ظاهری واژگان بسنده کرد.
کاکایی تأکید کرد: حافظ تنها هنرمندی بزرگ نیست، بلکه اندیشمندی ژرف‌نگر و صاحب حکمتی سترگ است. اندیشه او چنان بلند و گسترده است که سرشار از معنا، راز و رمز است و در بسیاری از ابیات خود از پرده غیب سخن می‌گوید.
عضو هیئت علمی دانشگاه شیراز، راز، رمز و معما را از کلیدواژه‌های مهم برای ورود به جهان فکری حافظ دانست و افزود: شناخت این جهان نیازمند تأمل در لایه‌های معنایی شعر اوست.
این حافظ‌پژوه در ادامه با تأکید بر ضرورت عبور از سطح ظاهری اشعار حافظ اظهار کرد: برای شناخت این شاعر باید به عمق اندیشه او راه یافت؛ چراکه درک جهان فکری وی بدون شناخت ظرایف معنوی و تأمل در معانی نهفته در اشعارش دشوار خواهد بود.
دعوت به مهرورزی با الهام از شعر حافظ
کاکایی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به ظرفیت شعر حافظ برای تقویت پیوندهای انسانی گفت: با اقتباس از غزلیات حافظ، همگان را به مهرورزی دعوت می‌کنم.
در پایان برنامه‌های این شب، از خانواده شهید خلبان مجید کاظمی که اسفندماه سال گذشته در عملیات متهورانه در خلیج فارس به شهادت رسید، همچنین استاد نویدگویی از چهره‌های شاخص فرهنگی استان فارس و فروغ هاشمی فرماندار اوز تجلیل خواهد شد.
ادامه دارد...
