سید محمدتقی قبولی درافشان، در سی‌امین پیش‌نشست همایش بین‌المللی مادران اهل‌بیت (ع) با محوریت شناخت ابعاد شخصیتی حضرت سمانه مغربیه (س)، همسر امام جواد(ع) و مادر امام هادی(ع)، اظهار کرد: مطالعه زندگی این بانوان باید فراتر از شناخت تاریخی باشد و با بررسی ظرفیت الگوبخشی سیره آنان، به نیازهای امروز جامعه در حوزه تربیت نسل جدید، انتقال ارزش‌های اخلاقی و فرهنگی و تحکیم بنیان خانواده پیوند بخورد.
وی اظهار کرد: شناخت جامع تاریخ اسلام، افزون بر بررسی زندگی پیامبر اکرم(ص) و ائمه اطهار(ع)، به توجه به شخصیت‌ها و زمینه‌های خانوادگی و اجتماعی مرتبط با زندگی آنان نیاز دارد. مطالعه زندگی مادران و دختران اهل‌بیت(ع) می‌تواند به درک بهتر جایگاه زن در تاریخ اسلام، نقش خانواده در انتقال ارزش‌های دینی و اهمیت تربیت در شکل‌گیری نسل‌های آینده کمک کند.
رئیس دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به اهمیت پژوهش درباره حضرت سمانه مغربیه (س) افزود: بررسی زندگی این بانوی بزرگوار باید با مراجعه به منابع معتبر و ارزیابی دقیق گزارش‌های تاریخی انجام شود تا شناختی مستند و عمیق از ابعاد مختلف زندگی ایشان به دست آید.
قبولی درافشان تصریح کرد: پژوهش‌ها و همایش‌های مرتبط با مادران اهل‌بیت (ع) باید در نهایت به نتیجه‌ای کاربردی برسند و زمینه استخراج الگوهایی برای زندگی امروز را فراهم کنند. تربیت نسل جدید، انتقال ارزش‌های اخلاقی و فرهنگی و تحکیم بنیان خانواده از محورهایی است که می‌توان در بهره‌گیری معاصر از سیره این بانوان مورد توجه قرار داد.
وی با تأکید بر نقش دانشگاه‌ها و مراکز حوزوی در توسعه این مطالعات گفت: همکاری علمی، بررسی منابع تاریخی و گسترش پژوهش‌های میان‌رشته‌ای می‌تواند به تعمیق مطالعات مربوط به سیره اهل‌بیت(ع) و معرفی ابعاد کمتر شناخته شده زندگی خاندان امامت کمک کند. تاریخ نباید صرفاً در محدوده گذشته باقی بماند، بلکه باید با نیازهای معاصر پیوند برقرار کند. بازشناسی سیره مادران اهل‌بیت(ع) و پیوند معارف دینی با پژوهش‌های علمی می‌تواند شناخت عمیق‌تری از این شخصیت‌ها ایجاد کند و زمینه بهره‌گیری از میراث معنوی و فرهنگی آنان را در جامعه امروز فراهم آورد.
زندگی مادران اهل‌بیت(ع) را باید در بستر تحولات سیاسی بررسی کرد
در ادامه، علی باغدار دلگشا،- مدیر روابط عمومی دانشگاه فردوسی مشهد- اظهار کرد: این همایش قرار است در سال جاری برگزار شود و پیش از آن، ۲۹ پیش‌نشست علمی با حضور استادان حوزه و دانشگاه برگزار شده است. در نشست‌های پیشین، جایگاه و نقش‌آفرینی بانوانی همچون حضرت فاطمه زهرا(س)، حضرت خدیجه(س)، حضرت فاطمه بنت اسد(س) و حضرت آمنه(س) بررسی شده است.
وی با بیان اینکه شناخت جایگاه زنان مسلمان معاصر به بازخوانی عناصر هویتی و تاریخی آنان نیاز دارد، افزود: برای بررسی نقش زنان در تاریخ اسلام می‌توان از سه منظر تاریخ صدر اسلام، جریان‌های مختلف تشیع و مکتب امام باقر(ع) و امام صادق(ع) به موضوع پرداخت.
باغدار دلگشا با اشاره به حضور فعال زنان در شکل‌گیری جامعه دینی صدر اسلام گفت: بررسی منابع تاریخی نشان می‌دهد زنان در تحولات اجتماعی دوران پیامبر اکرم(ص) نقش داشتند، اما در برخی برداشت‌ها و تفسیرهای تاریخی، با فاصله گرفتن از این دوره، حضور آنان کم‌رنگ‌تر بازنمایی شده است.
وی با بیان اینکه مسجد در صدر اسلام افزون بر کارکرد عبادی، پایگاهی اجتماعی بود، به حضور زنان در پیمان عقبه دوم اشاره و اظهار کرد: نسیبه بنت کعب، معروف به ام‌عماره، از زنانی بود که در دوران پیامبر(ص) فعالیت اجتماعی و مبارزاتی داشت و در جنگ احد مجروح شد. بر اساس گزارش‌های تاریخی، او پس از رحلت پیامبر(ص) نیز در نبرد یمامه حضور یافت و از ناحیه دست آسیب دید.
مدیر روابط عمومی دانشگاه فردوسی مشهد همچنین با اشاره به ام‌هانی، خواهر امام علی(ع)، اظهار کرد: خانه او در جریان فتح مکه به پناهگاهی امن تبدیل شد و پیامبر اکرم(ص) امان‌دادن وی را به رسمیت شناختند. گزارش‌های تاریخی درباره موضع‌گیری‌های ام‌هانی در برخی موضوعات پس از رحلت پیامبر(ص)، از جمله مباحث مربوط به غدیر و فدک، نیز می‌تواند در مطالعات مربوط به کنشگری زنان مورد توجه قرار گیرد.
وی تأکید کرد: این نمونه‌ها نشان می‌دهد که نقش زنان در تاریخ اسلام به محیط خانواده محدود نبوده و بازخوانی این تاریخ، مستلزم بررسی دقیق منابع و توجه به ابعاد اجتماعی و سیاسی زندگی آنان است.
باغدار دلگشا با تأکید بر ضرورت توجه به تنوع جریان‌های شیعی گفت: مطالعه تاریخ زنان شیعه نباید تنها به همسران، مادران و دختران ائمه(ع) در میان شیعیان دوازده‌امامی محدود شود، بلکه نقش زنان وابسته به دیگر جریان‌ها، از جمله زیدیه، نیز باید بررسی شود.
وی افزود: در تاریخ نهضت زیدیه از همسر زید بن علی یاد شده است که پس از قیام بازداشت شد و در زندان به شهادت رسید. همچنین دختر عبدالله محض پس از قیام نفس زکیه، در حفظ و پنهان‌کردن نامه‌ها و ارتباطات مرتبط با شبکه شیعیان نقش داشت. این نمونه‌ها بر ضرورت بررسی فراگیرتر نقش زنان در تحولات سیاسی و اجتماعی تاریخ تشیع تأکید دارد.
وی با اشاره به دوران امام باقر(ع) و امام صادق(ع) ادامه داد: در منابع تاریخی و روایی، نمونه‌هایی از فعالیت علمی و حدیثی زنان دیده می‌شود. از ام‌الحسن، خدیجه و ام‌سلمه، دختران امام باقر(ع)، به‌عنوان زنانی یاد شده است که به نقل حدیث می‌پرداختند و برخی روایات آنان افزون بر موضوعات عبادی، مسائل اجتماعی و سیاسی را نیز در بر می‌گرفت. از فاطمه، دختر امام صادق(ع)، نیز در منابع یاد شده است. همچنین ام‌هانی در شمار شاگردان امام صادق(ع) معرفی شده و گزارش‌هایی درباره طرح مباحث مرتبط با مهدویت از سوی او وجود دارد. فاطمه بنت عبدالله، مشهور به ام‌داوود، نیز از بانوانی است که نامش با یکی از اعمال و مناسک دینی شناخته‌شده پیوند خورده است.
مادران اهل‌بیت(ع) در بستر تحولات سیاسی
مدیر روابط عمومی دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به تغییر شرایط سیاسی و اجتماعی در دوره‌های بعدی تاریخ ائمه(ع) گفت: با گسترش نفوذ حکومت عباسی در دوران امام موسی کاظم(ع) و امام رضا(ع)، شرایط فعالیت اجتماعی و فرهنگی شیعیان تغییر کرد و محدودیت‌های حکومتی در دوره‌های بعد افزایش یافت. بنابراین، زندگی مادران ائمه(ع) را نیز باید در بستر این شرایط بررسی کرد.
وی با تأکید بر اهمیت شناخت حضرت سمانه مغربیه(س) اظهار کرد: بررسی زندگی این بانو، همسر امام جواد(ع) و مادر امام هادی(ع)، بدون توجه به فضای سیاسی و اجتماعی دوران زندگی ایشان کامل نخواهد بود. شرایط زندگی امام جواد(ع)، حضور دختر مأمون در خانواده ایشان و وضعیت ارتباطات اجتماعی و سیاسی آن دوره، از موضوعاتی است که می‌تواند به درک بهتر جایگاه تاریخی حضرت سمانه(س) کمک کند.
باغدار دلگشا همچنین به جایگاه بانوانی همچون حضرت حدیث(س)، مادر امام حسن عسکری(ع)، و حکیمه خاتون، عمه ایشان، اشاره کرد و گفت: در گزارش‌های تاریخی مرتبط با این دوره، به نقش حضرت حدیث(س) در ارتباط با امام حسن عسکری(ع) و موضوع جانشینی و انتقال مسئولیت‌های مرتبط با امام مهدی(عج) اشاره شده است. حکیمه خاتون نیز در روایت‌های مربوط به این دوره جایگاهی ویژه دارد.
وی با بیان اینکه نمونه‌هایی از فعالیت زنان حتی در قرون میانه و پس از غیبت کبری نیز در منابع تاریخی ثبت شده است، افزود: برگزاری همایش بین‌المللی مادران اهل‌بیت(ع) فرصتی برای بررسی ابعاد کمتر شناخته‌شده زندگی این بانوان و گسترش مطالعات علمی درباره نقش زنان در تاریخ اسلام است. شناخت این میراث نباید به معرفی اسامی و اطلاعات پراکنده محدود شود، بلکه باید نقش آنان در انتقال هویت، استمرار میراث معنوی و شکل‌گیری پیوندهای اجتماعی و تمدنی را نیز در بر گیرد.
میان گردآوری اطلاعات و پژوهش تحلیلی فاصله وجود دارد
در ادامه این نشست، ناهید طیبی، استاد حوزه و دانشگاه و مدیر دانشنامه زن مسلمان، با تأکید بر ضرورت بازخوانی علمی و تحلیلی زندگی مادران ائمه اطهار(ع) گفت: مطالعه سیره این بانوان نباید به گردآوری اطلاعات تاریخی محدود شود، بلکه باید با کشف لایه‌های کمتر شناخته‌شده زندگی آنان، نقش تمدنی، هویتی و اجتماعی مادران اهل‌بیت(ع) را در تاریخ اسلام و جامعه امروز تبیین کرد.
وی با اشاره به حدود ۳۰ سال فعالیت پژوهشی خود در این حوزه اظهار کرد: در آغاز مطالعاتم، هنگامی که در قم و در مکتب بانو امین فعالیت می‌کردم، متوجه شدم اطلاعات موجود درباره بسیاری از مادران ائمه(ع) به چند جمله محدود است. این مسئله برایم پرسش‌برانگیز بود که چرا درباره مادر حضرت مهدی(عج) اطلاعات بیشتری وجود دارد، اما شناخت تاریخی ما از مادر امام جواد(ع) یا امام هادی(ع) تا این اندازه محدود است.
مدیر دانشنامه زن مسلمان افزود: همین خلأ موجب شد به‌جای اکتفا به نام و مشخصات این بانوان، گزارش‌های تاریخی مختلف را کنار یکدیگر قرار دهم تا ابعاد بیشتری از شخصیت، نقش اجتماعی و سلوک معنوی آنان روشن شود. پژوهش تاریخی باید با کنار هم گذاشتن داده‌های پراکنده و ارزیابی اعتبار منابع، تصویری دقیق‌تر از شخصیت‌های مورد مطالعه ارائه کند.
نظریه همگرایی جهانی بر پایه خاستگاه مادران ائمه(ع)
طیبی با تشریح دیدگاه پژوهشی خود درباره نقش مادران ائمه(ع) در همگرایی جهانی پیش از ظهور بیان کرد: حدود سه دهه است که روی نظریه‌ای با عنوان «طرح همگرایی پیشاظهور مبتنی بر ملیت مادران ائمه(ع)» کار می‌کنم. بر اساس این دیدگاه، پیوندهای تاریخی و هویتی برخاسته از خاستگاه مادران ائمه(ع) می‌تواند یکی از عوامل قابل بررسی در شکل‌گیری همگرایی جهانی در عصر ظهور باشد.
وی تصریح کرد: این دیدگاه به معنای انحصار همه عوامل همگرایی در ملیت مادران ائمه(ع) نیست، بلکه یکی از عوامل احتمالی در کنار سایر عوامل است. برای بررسی آن می‌توان جغرافیای جهان در زمان پیامبر اکرم(ص)، نامه‌های دعوت ایشان به حاکمان و مناطق مختلف و پراکندگی جغرافیایی و ملیت مادران ائمه(ع) را با یکدیگر مقایسه کرد. البته بررسی این نظریه به سنجش دقیق داده‌های تاریخی نیاز دارد.
این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به نقش مادر در انتقال هویت گفت: یکی از مهم‌ترین کارکردهای تمدنی مادر، انتقال ارزش‌ها و میراث فرهنگی و معنوی به نسل‌های بعد است. این نقش را نباید صرفاً به فرزندآوری و تربیت در محیط خانواده محدود کرد، بلکه باید آن را در چارچوب استمرار یک جامعه و امت مورد توجه قرار داد.
وی افزود: بررسی سلوک معنوی مادران ائمه(ع) نیز از محورهای مهم این مطالعات است. برای نمونه، در برخی منابع تاریخی درباره مادر امام هادی(ع) از تعبیر «من الطاهرات» استفاده شده است. چنین گزارش‌هایی باید در کنار سایر داده‌های تاریخی بررسی شوند تا تصویری دقیق‌تر از ویژگی‌های شخصیتی این بانوان به دست آید.
ضرورت منبع‌شناسی در بررسی زندگی حضرت سمانه(س)
طیبی با اشاره به آثار منتشرشده درباره مادران ائمه (ع) پس از پیروزی انقلاب اسلامی اظهار کرد: انتشار کتاب‌های دینی، به‌ویژه آثار ویژه کودکان و نوجوانان، در معرفی این بانوان مؤثر بوده است، اما همچنان میان گردآوری اطلاعات و پژوهش تحلیلی درباره شخصیت و نقش تمدنی آنان فاصله وجود دارد. در برخی آثار، درباره یک شخصیت مطالب گسترده‌ای ارائه شده، درحالی‌که اطلاعات مربوط به مادران دیگر ائمه(ع) به چند صفحه یا چند سطر محدود مانده است.
وی با بیان اینکه بررسی این موضوع به مراجعه به منابع تاریخی، روایی و ادبی نیاز دارد، افزود: منبع‌شناسی، ارزیابی اعتبار گزارش‌ها و توجه به زمینه تاریخی شکل‌گیری روایت‌ها اهمیت زیادی دارد؛ زیرا اطلاعات پراکنده، بدون بررسی علمی، لزوماً تصویری کامل از زندگی یک شخصیت تاریخی ارائه نمی‌کنند. برای نمونه، آثاری درباره حضرت نرجس(س) در دوره صفویه نوشته شده که بررسی زمینه‌های تاریخی، ادبی و اعتقادی شکل‌گیری آن‌ها می‌تواند به شناخت نحوه بازتاب شخصیت مادران ائمه(ع) در دوره‌های مختلف کمک کند.
مدیر دانشنامه زن مسلمان با اشاره به پژوهش‌های خود درباره حضرت سمانه مغربیه (س) گفت: برای شناخت این بانو باید تاریخ زندگی امام هادی (ع)، گزارش‌های مربوط به خانواده ایشان و دیگر روایت‌های تاریخی را در کنار یکدیگر بررسی کرد. در برخی منابع، تعابیری درباره پاکی، صداقت و ویژگی‌های معنوی ایشان آمده است. همچنین روایتی منسوب به امام جواد (ع) درباره بانویی نقل شده که خود را همسر ایشان و از تبار عمار یاسر معرفی می‌کند. ارزیابی این گزارش‌ها در کنار سایر منابع می‌تواند به شناخت دقیق‌تر پیشینه حضرت سمانه(س) کمک کند.
وی با تأکید بر ضرورت پرهیز از تحلیل‌های ساده‌انگارانه درباره رخدادهای تاریخی تصریح کرد: برای بررسی حوادث مربوط به زندگی ائمه (ع)، ازجمله شهادت امام جواد (ع)، نباید بدون ارزیابی اسناد و زمینه‌های تاریخی، همه رویدادها را به انگیزه‌های شخصی و اختلاف‌های خانوادگی نسبت داد. شرایط سیاسی آن دوره، نگرانی حکومت عباسی از گسترش نفوذ اجتماعی ائمه (ع) و ارتباط مردم با آنان نیز باید بررسی شود.
طیبی ادامه داد: حتی موضوع نام‌ها، القاب و محل دفن مادران ائمه (ع) باید بر اساس منابع ارزیابی شود. درباره محل دفن حضرت سمانه (س) نیز لازم است گزارش‌های موجود از اطلاعات مربوط به دیگر بانوان مدفون در سامرا تفکیک شود تا میان داده‌های مستند و موضوعات نیازمند بررسی تفاوت گذاشته شود.
وی با اشاره به اهمیت پیوندهای خانوادگی و هویتی در تاریخ اسلام خاطرنشان کرد: توجه به نسب و خاندان در منابع اسلامی و اشاره ائمه (ع) به مادران و خاندان خود، نشان می‌دهد که نقش مادران در انتقال میراث خانوادگی و هویتی را نمی‌توان در مطالعات تاریخی نادیده گرفت.
انتهای پیام
