برای آشنایی بیشتر با مفاهیم این حوزه، با دکتر منصور زراءنژاد، عضو هیات علمی گروه اقتصاد دانشگاه شهید چمران اهواز گفت‌وگویی انجام شد تا مخاطبانمان را با شاخص‌های قیمت، نرخ تورم ملی و استانی و... آشنا کنیم؛ این گفت‌وگو با ایسنا را در ادامه می‌خوانید.
ایسنا- مرکز آمار ایران تازه‌ترین گزارش از شاخص قیمت مصرف‌کننده و نرخ تورم ملی و استانی در شهریور ۱۴۰۵ را منتشر کرده است. این گزارش بحث‌های متفاوتی در مقام مقایسه استان خوزستان با متوسط ملی برانگیخته است. برای شروع بحث یک اطلاعات مختصر و کلی در مورد این گزارش ارائه بفرمایید.
پیش از ورود به جزئیات، اجازه دهید توضیح دهیم که در جدول مرکز آمار با چند اصطلاح روبه‌رو هستیم؛ «شاخص» همان شاخص قیمت مصرف‌کننده است که تغییر سطح قیمت سبد کالاها و خدمات مصرفی خانوار را اندازه می‌گیرد؛ تورم ماهانه، نقطه‌به‌نقطه و سالانه هر کدام تغییر همین شاخص را در یک بازه زمانی متفاوت نشان می‌دهند و ضریب اهمیت نیز بیانگر وزن هر گروه از کالاها و خدمات در محاسبه شاخص است.
این گزارش نشان می‌دهد تورم خوزستان در هر سه معیار یعنی تورم ماهانه، تورم نقطه‌به‌نقطه و تورم سالانه بالاتر از متوسط کشور بوده ثبت شده است. تورم نقطه‌به‌نقطه نشان می‌دهد سطح شاخص قیمت سبد کالاها و خدمات مصرفی خانوارهای خوزستان در شهریور امسال نسبت به شهریور سال گذشته تقریباً دو برابر شده است.
اما جدول مرکز آمار نکته مهم دیگری نیز دارد. وقتی تورم خوزستان به گروه‌های اصلی سبد مصرف خانوار تفکیک می‌شود، همه اجزا رفتار یکسانی ندارند. در گروه خوراکی‌ها، آشامیدنی‌ها و دخانیات، با وجود تورم بسیار بالا، نرخ تورم نقطه‌به‌نقطه و سالانه خوزستان اندکی پایین‌تر از متوسط کشور است. در مقابل، در گروه کالاهای غیرخوراکی و خدمات، خوزستان در هر سه شاخص ماهانه، نقطه‌به‌نقطه و سالانه نرخ بالاتری از کشور دارد.
در کنار نرخ‌های تورم، ستون دیگری با عنوان «ضریب اهمیت» نیز در جدول وجود دارد که برای فهم اعداد اهمیت اساسی دارد. این ضریب نشان می‌دهد هر گروه چه وزنی در سبد مورد استفاده برای محاسبه شاخص قیمت دارد. در خوزستان، وزن خوراکی‌ها، آشامیدنی‌ها و دخانیات حدود ۳۸.۷۶ درصد و وزن کالاهای غیرخوراکی و خدمات حدود ۶۱.۲۴ درصد است. بنابراین برای فهم فشار تورمی نمی‌توان فقط پرسید «کدام گروه بیشتر گران شده است»؛ باید دید آن گروه چه وزنی در سبد خانوار دارد و نرخ افزایش قیمت آن در خوزستان چه تفاوتی با متوسط کشور دارد.
این اعداد چند پرسش ساده اما مهم ایجاد می‌کنند؛ تورم ۹۹.۳ درصدی دقیقاً برای مردم چه معنایی دارد؟ چرا تورم کل خوزستان از متوسط کشور بیشتر است؟ ضریب اهمیت چه نقشی در محاسبه تورم دارد؟ آیا می‌توان از همین جدول نتیجه گرفت کدام گروه عامل اصلی شکاف تورمی خوزستان است؟ و برای پیدا کردن منشأ این تفاوت باید سراغ چه داده‌هایی رفت؟
برای پاسخ به این پرسش‌ها، باید گزارش و جدول مرکز آمار را به زبان ساده خواند و تحلیل کرد.
ایسنا- توضیحات خیلی مفیدی بود. بفرمایید مهم‌ترین پیام جدول شهریور ماه درباره خوزستان چیست؟
جدول مرکز آمار یک نتیجه روشن دارد؛ در شهریور ۱۴۰۵، نرخ تورم کل خوزستان در هر سه معیار اصلی بالاتر از متوسط کشور بوده است. تورم ماهانه خوزستان ۴.۶ درصد در برابر ۴.۲ درصد کشور، تورم نقطه‌به‌نقطه ۹۹.۳ درصد در برابر ۸۹.۸ درصد کشور و تورم سالانه ۸۱.۸ درصد در برابر ۷۳.۶ درصد کشور بوده است.
بنابراین فاصله خوزستان با متوسط کشور در تورم ماهانه ۰.۴ واحد درصد، در تورم نقطه‌به‌نقطه ۹.۵ واحد درصد و در تورم سالانه ۸.۲ واحد درصد است.
نکته مهم این است که این سه عدد سه مفهوم متفاوت دارند و نباید به جای یکدیگر استفاده شوند.
ایسنا- تورم ماهانه ۴.۶ درصدی خوزستان به زبان ساده یعنی چه؟
یعنی شاخص قیمت سبد کالاها و خدمات مصرفی خانوارهای خوزستان فقط در فاصله مرداد تا شهریور ۴.۶ درصد افزایش یافته است.
برای درک اندازه این افزایش، اگر یک سبد فرضی کاملاً منطبق با سبد مرکز آمار در مرداد ۱۰ میلیون تومان هزینه داشت، با افزایش ۴.۶ درصدی، در شهریور هزینه آن به حدود ۱۰ میلیون و ۴۶۰ هزار تومان می‌رسید.
در متوسط کشور، با تورم ماهانه ۴.۲ درصدی، همان مثال ۱۰ میلیون تومانی به حدود ۱۰ میلیون و ۴۲۰ هزار تومان می‌رسید.
بنابراین در شهریور قیمت‌ها هم در خوزستان و هم در کل کشور افزایش یافته‌اند و سرعت افزایش در خوزستان اندکی بیشتر بوده است.
ایسنا- تورم نقطه‌به‌نقطه ۹۹.۳ درصدی چه می‌گوید؟
این عدد افزایش قیمت نسبت به شهریور سال قبل را نشان می‌دهد و برای فهم تغییر یک‌ساله قیمت‌ها بسیار گویاست.
تورم نقطه‌ای ۹۹.۳ درصدی یعنی سطح شاخص قیمت سبد مصرفی خانوارهای خوزستان در شهریور امسال تقریباً دو برابر شهریور سال گذشته بوده است.
اگر سبدی فرضی که دقیقاً با سبد شاخص تطابق داشته باشد در شهریور سال گذشته ۱۰ میلیون تومان هزینه داشت، با افزایش ۹۹.۳ درصدی، هزینه آن در شهریور امسال تقریباً ۱۹ میلیون و ۹۳۰ هزار تومان می‌شد.
در متوسط کشور، تورم نقطه‌ای ۸۹.۸ درصد بوده است؛ یعنی همان مثال ۱۰ میلیون تومانی به حدود ۱۸ میلیون و ۹۸۰ هزار تومان می‌رسید.
پس سرعت افزایش یک‌ساله سطح قیمت‌ها در خوزستان ۹.۵ واحد درصد بیشتر از متوسط کشور بوده است. این فاصله از اختلاف کوچک ۰.۴ واحد درصدی تورم ماهانه بسیار بزرگ‌تر است.
ایسنا- تورم سالانه ۸۱.۸ درصدی چه تفاوتی با تورم نقطه‌ای دارد؟
تورم نقطه‌ای دو نقطه زمانی ــ شهریور امسال و شهریور پارسال ــ را مقایسه می‌کند. اما تورم سالانه تصویر گسترده‌تری ارائه می‌دهد؛ متوسط شاخص قیمت در دوازده ماه منتهی به شهریور با متوسط شاخص قیمت در دوازده ماه قبل از آن مقایسه می‌شود.
این نرخ برای خوزستان ۸۱.۸ درصد و برای کشور ۷۳.۶ درصد است؛ یعنی خوزستان در این معیار نیز ۸.۲ واحد درصد بالاتر از متوسط کشور قرار دارد.
این یافته مهم است، زیرا نشان می‌دهد بالاتر بودن تورم خوزستان صرفاً نتیجه یک جهش قیمت در شهریور نیست. اختلاف در شاخص دوازده‌ماهه نیز مشاهده می‌شود.
ایسنا- آیا همه اجزای هزینه خانوار در خوزستان بیشتر از کشور گران شده‌اند؟
نه چنین نیست. وقتی تورم کل را به دو گروه بزرگ تقسیم می‌کنیم، تصویر متفاوتی مشاهده می‌شود.
در گروه خوراکی‌ها، آشامیدنی‌ها و دخانیات نیز شاخص خوزستان و کشور به صورت ماهانه به ترتیب ۲.۹٪ و ۲.۳٪ و اختلاف آن +۰.۶ است. همین شاخص به صورت نقطه‌ای نیز به ترتیب ۱۱۹.۳٪ و ۱۲۱.۸٪ و اختلاف −۲.۵ است.
همچنین این شاخص به صورت سالانه در خوزستان و کشور ۱۰۵.۷٪ و ۱۰۸.۸٪ و اختلاف −۳.۱ است؛ بنابراین خوراکی‌ها در خوزستان به‌شدت گران شده‌اند، اما در مقایسه یک‌ساله، سرعت افزایش آنها اندکی کمتر از متوسط کشور بوده است.
تورم نقطه‌ای ۱۱۹.۳ درصدی خوراکی‌ها یعنی شاخص قیمت این گروه در خوزستان نسبت به شهریور سال گذشته بیش از دو برابر شده است. اما این نرخ برای کل کشور حتی بیشتر، یعنی ۱۲۱.۸ درصد، بوده است.
ایسنا- پس تفاوت مهم خوزستان با کشور در کدام بخش دیده می‌شود؟
در گروه کالاهای غیرخوراکی و خدمات نیز شاخص در خوزستان به صورت ماهانه به ترتیب ۶.۴٪ و ۵.۷٪ و اختلاف +۰.۷ است. همین شاخص به صورت نقطه‌ای به ترتیب ۸۲.۲٪ و ۷۱.۹٪ با اختلاف +۱۰.۳ و به صورت سالانه نیز به ترتیب ۶۲.۶٪ و ۵۵.۳٪ و اختلاف +۷.۳ است.
در این گروه، خوزستان در هر سه شاخص بالاتر از متوسط کشور قرار دارد.
به‌ویژه فاصله تورم نقطه‌ای قابل توجه است؛ ۸۲.۲ درصد در خوزستان در برابر ۷۱.۹ درصد در کشور؛ یعنی ۱۰.۳ واحد درصد اختلاف.
بنابراین تصویر ساده این است؛ خانوار خوزستانی در خوراکی‌ها همان موج بسیار سنگین گرانی سراسر کشور را تجربه کرده است، اما در کالاهای غیرخوراکی و خدمات، افزایش قیمت‌ها از متوسط کشور نیز سریع‌تر بوده است.
ایسنا- «ضریب اهمیت» که در جدول مرکز آمار آمده، چیست؟
ضریب اهمیت نشان می‌دهد هر گروه از کالاها و خدمات چه سهم یا وزن نسبی در سبدی دارد که مرکز آمار برای محاسبه شاخص قیمت مصرف‌کننده استفاده می‌کند. به زبان بسیار ساده، همه اقلام در محاسبه تورم اهمیت یکسان ندارند.
فرض کنید یک خانوار از هر ۱۰۰ واحد هزینه مصرفی خود، ۴۰ واحد را برای خوراکی‌ها و ۶۰ واحد را برای غیرخوراکی‌ها و خدمات صرف می‌کند. در این حالت، افزایش قیمت گروه دوم طبیعتاً اثر بیشتری بر شاخص کل دارد، زیرا بخش بزرگ‌تری از سبد هزینه را تشکیل می‌دهد.
در جدول خوزستان، ضریب اهمیت گروه خوراکی‌ها، آشامیدنی‌ها و دخانیات حدود ۳۸.۷۶ و ضریب اهمیت کالاهای غیرخوراکی و خدمات حدود ۶۱.۲۴ است. جمع آنها ۳۸.۷۶ + ۶۱.۲۴ = ۱۰۰ است.
بنابراین به زبان ساده می‌توان گفت در ساختار سبدی که برای محاسبه شاخص قیمت مصرف‌کننده خوزستان به کار می‌رود، کمتر از ۳۹ درصد وزن شاخص به خوراکی‌ها و بیشتر از ۶۱ درصد به غیرخوراکی‌ها و خدمات اختصاص دارد.
این به معنی آن نیست که هر خانواده خوزستانی دقیقاً ۳۸.۷۶ درصد درآمدش را صرف خوراکی می‌کند؛ ضریب اهمیت، وزن آماری گروه در سبد شاخص قیمت است که بر اساس الگوی هزینه خانوارها تعیین می‌شود.
ایسنا- چرا ضریب اهمیت برای تحلیل تورم خوزستان مهم است؟
چون نمی‌توان فقط نرخ‌های تورم را کنار هم گذاشت و گفت هر گروهی که تورمش بیشتر است، همان گروه عامل اصلی تورم کل بوده است.
یک مثال ساده بزنیم. فرض کنید قیمت کالایی ۱۰۰ درصد افزایش پیدا کند، اما آن کالا فقط یک درصد از هزینه خانوار را تشکیل دهد. اثر آن بر شاخص کل محدود خواهد بود. در مقابل، اگر گروهی که ۵۰ درصد سبد خانوار را تشکیل می‌دهد ۲۰ درصد گران شود، می‌تواند اثر بسیار بزرگ‌تری بر هزینه کل زندگی داشته باشد.
بنابراین دو چیز هم‌زمان اهمیت دارند؛ شدت افزایش قیمت × وزن آن گروه در سبد مصرف؛ به همین دلیل ضریب اهمیت برای تفسیر تورم ضروری است.
ایسنا- ضریب اهمیت چه نکته تازه‌ای درباره خوزستان به ما می‌گوید؟
نکته جالب این است که گروه غیرخوراکی‌ها و خدمات در خوزستان نه‌تنها نسبت به کشور تورم بیشتری داشته، بلکه وزن بزرگ‌تری از سبد شاخص خوزستان را نیز تشکیل می‌دهد؛ حدود ۶۱.۲۴ درصد. در مقابل، وزن خوراکی‌ها حدود ۳۸.۷۶ درصد است.
بنابراین مشاهده تورم بالاتر در گروهی که بیش از ۶۰ درصد وزن سبد را دارد، از نظر تحلیل تورم کل اهمیت زیادی دارد.
اما در اینجا باید یک مرز علمی را رعایت کرد؛ از ضریب اهمیت و نرخ تورم گروه‌ها به‌تنهایی نباید با یک ضرب ساده نتیجه گرفت دقیقاً چند واحد درصد از تورم کل ناشی از هر گروه است. محاسبه رسمی «مشارکت در تورم» به شاخص‌های گروه، وزن‌ها و نحوه تجمیع شاخص نیاز دارد.
پس می‌توانیم با اطمینان بگوییم « بالاتر بودن نرخ تورم غیرخوراکی‌ها و خدمات در خوزستان از آن جهت اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که این گروه بیش از ۶۱ درصد وزن سبد شاخص استان را تشکیل می‌دهد».
ایسنا- آیا ضریب اهمیت خوزستان را می‌توان مستقیماً با کشور مقایسه کرد؟
بله، و این مقایسه از نظر اقتصادی مهم است، اما باید دو اثر را از هم جدا کنیم.
اگر وزن خوراکی‌ها، مسکن، حمل‌ونقل یا خدمات در سبد خوزستان با متوسط کشور متفاوت باشد، بخشی از تفاوت تورم کل می‌تواند ناشی از تفاوت ترکیب سبد مصرفی باشد. بخش دیگر می‌تواند ناشی از تفاوت نرخ افزایش قیمت همان گروه‌ها باشد.
مثلاً اگر خدمات هم در خوزستان وزن بالایی داشته باشند و هم قیمت آنها سریع‌تر از متوسط کشور افزایش یابد، هر دو عامل می‌توانند در بالا رفتن شاخص کل استان مؤثر باشند.
بنابراین برای تحلیل دقیق اختلاف خوزستان و کشور باید دو پرسش جداگانه پاسخ داده شود؛ پرسش اول، آیا وزن گروه‌های مصرفی در خوزستان متفاوت است؟ و پرسش دوم، آیا قیمت همان گروه‌ها در خوزستان سریع‌تر افزایش یافته است؟
جدول شهریورماه درباره پرسش دوم اطلاعات مهمی می‌دهد؛ برای پاسخ کامل به پرسش اول نیز باید ضرایب اهمیت متناظر خوزستان و کل کشور دقیقاً کنار یکدیگر قرار گیرند.
ایسنا- آیا شاخص قیمت ۱۰۰۷.۵ خوراکی‌های خوزستان یعنی خوراکی‌ها ۱۰۰۷ درصد گران شده‌اند؟
نه چنین نیست. این برداشت اشتباه است. عدد ۱۰۰۷.۵ «نرخ تورم» نیست؛ بلکه سطح شاخص قیمت است.
شاخص قیمت یک عدد مبنا دارد و تغییر آن در طول زمان برای محاسبه تورم استفاده می‌شود. بنابراین نمی‌توان از خود عدد ۱۰۰۷.۵ نتیجه گرفت که قیمت خوراکی‌ها «۱۰۰۷.۵ درصد افزایش یافته است».
برای دانستن میزان افزایش قیمت باید شاخص امروز را با شاخص دوره مرجع موردنظر مقایسه کرد؛ نرخ‌های ماهانه، نقطه‌ای و سالانه جدول دقیقاً برای همین منظور محاسبه شده‌اند.
پس برای خواننده، ستون «شاخص» و ستون «نرخ تورم» باید کاملاً از یکدیگر تفکیک شوند.
ایسنا- پس چگونه ممکن است تورم کل خوزستان ۸۱.۸ درصد باشد، در حالی که تورم خوراکی ۱۰۵.۷ و غیرخوراکی ۶۲.۶ درصد است؟
این دقیقاً جایی است که مفهوم وزن یا ضریب اهمیت به کار می‌آید؛ تورم کل یک میانگین ساده از ۱۰۵.۷ و ۶۲.۶ نیست. نمی‌توان این دو عدد را جمع و بر دو تقسیم کرد، زیرا دو گروه سهم یکسانی در سبد ندارند.
خوراکی‌ها حدود ۳۸.۷۶ درصد وزن دارند و غیرخوراکی‌ها و خدمات حدود ۶۱.۲۴ درصد؛ علاوه بر آن، نرخ تورم سالانه بر اساس مقایسه متوسط شاخص‌های دوازده‌ماهه محاسبه می‌شود. بنابراین برای بازسازی دقیق نرخ ۸۱.۸ درصدی باید محاسبات شاخص وزنی مرکز آمار را در دوره‌های مربوط انجام داد؛ یک میانگین ساده از نرخ‌های منتشرشده جایگزین آن نیست.
این نکته برای تحلیل درست بسیار مهم است، چون مانع محاسبات ظاهراً ساده اما آماری نادرست می‌شود.
ایسنا- از مجموع این اعداد، چه نتیجه‌ای را با اطمینان می‌توان درباره خوزستان بیان کرد؟
چند نتیجه را می‌توان با اتکای مستقیم به جدول بیان کرد؛ نخست، تورم کل خوزستان از متوسط کشور بیشتر است؛ ماهانه ۴.۶ در برابر ۴.۲ درصد، نقطه‌ای ۹۹.۳ در برابر ۸۹.۸ درصد و سالانه ۸۱.۸ در برابر ۷۳.۶ درصد است.
دوم، این فاصله در تورم نقطه‌ای و سالانه قابل توجه و به ترتیب ۹.۵ و ۸.۲ واحد درصد است.
سوم، خوراکی‌ها عامل تمایز آشکار خوزستان از کشور نیستند. خوراکی‌ها در خوزستان به‌شدت گران شده‌اند، اما تورم نقطه‌ای و سالانه آنها به‌ترتیب ۲.۵ و ۳.۱ واحد درصد کمتر از متوسط کشور است.
چهارم، تفاوت برجسته در کالاهای غیرخوراکی و خدمات دیده می‌شود. تورم نقطه‌ای این گروه در خوزستان ۱۰.۳ واحد درصد و تورم سالانه آن ۷.۳ واحد درصد بالاتر از کشور است.
پنجم، اهمیت این یافته زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم کالاهای غیرخوراکی و خدمات حدود ۶۱.۲۴ درصد وزن سبد شاخص خوزستان را تشکیل می‌دهند و در مقابل حدود ۳۸.۷۶ درصد برای خوراکی‌ها است.
بنابراین به زبان ساده می‌توان گفت، داده‌های شهریور نشان می‌دهد خانوار خوزستانی از یک سو مانند سایر خانوارهای کشور با جهش بسیار شدید قیمت خوراکی‌ها مواجه بوده است؛ اما آنچه خوزستان را از متوسط کشور متمایز می‌کند، بیشتر در کالاهای غیرخوراکی و خدمات دیده می‌شود. تورم این گروه در خوزستان در هر سه سه نوع تورم بالاتر از متوسط کشور است و این گروه حدود ۶۱ درصد وزن سبد شاخص استان را نیز در اختیار دارد.
با این حال، برای تعیین دقیق سهم هر گروه در فاصله تورم خوزستان و کشور باید مشارکت گروه‌ها در تورم کل به‌طور جداگانه محاسبه شود.
نکته مهم بعدی این است که جدول دوگانه «خوراکی / غیرخوراکی و خدمات» به ما می‌گوید کجا باید بیشتر جست‌وجو کنیم، اما هنوز نمی‌گوید علت چیست.
مرحله بعدی تحلیل باید شکستن گروه بزرگ «غیرخوراکی‌ها و خدمات» به اجزای کوچک‌تر باشد؛ مسکن و اجاره، حمل‌ونقل، بهداشت و درمان، آموزش، پوشاک، ارتباطات و سایر خدمات. اگر مشخص شود کدام‌یک از این گروه‌ها هم ضریب اهمیت بالایی دارند و هم تورم آنها در خوزستان به‌طور محسوسی بیشتر از کشور است، آن‌وقت می‌توان با دقت بسیار بیشتری توضیح داد که فشار اضافی هزینه زندگی در خوزستان از کجا می‌آید.
در واقع، برای تحلیل اقتصادی هر جزء باید سه سؤال را هم‌زمان پرسید؛ چقدر گران شده؟ چه وزنی در سبد خانوار دارد؟ و این دو عدد در خوزستان چه تفاوتی با متوسط کشور دارند؟ این سه‌گانه، مبنای درست تحلیل جدول تورم است.
انتهای پیام
