اعظم نیک‌خواه در گفت‌وگو با ایسنا اظهار کرد: در تعریف مفهوم «ویراستاری»، بزرگانی مانند مولف کتاب «فرهنگ بزرگ سخن» در تمایز بین ویرایش و ویراستاری تنها به این نکته بسنده کرده‌اند که ویراستاری عمل و شغل ویراستار است، درحالی‌که بنا بر نظر بسیاری از صاحب نظران این حوزه، ویرایش و ویراستاری، معنایی مشترک دارند و به جای یکدیگر به کار می‌روند. ویراستاری همان ویرایش است و ویرایش هم اصلاح متن از جهات مختلف مانند رسم‌الخط، زبان، محتوا و ... است.
وی ادامه داد: عوامل مختلفی وجود دارد که براساس آن‌ها برای ویرایش انواعی تعریف می‌شود؛ مثلا نوع اثر ایجاب می‌کند که دو نوع ویرایش متون تالیفی و ویرایش ترجمه داشته باشیم؛ اما میان این دسته‌بندی‌های متنوع و بسیار، دسته‌بندی‌ای که مرحوم آقای دکتر حسن ذوالفقاری ارائه داده‌اند، هم تقسیم‌بندی دقیق و جامعی است و هم برای انواع متون کاربرد دارد. ایشان برای ویرایش، انواع ویرایش فنی، زبانی (ساختاری) و محتوایی را آورده است. البته اگر به این سه نوع ویرایش، دو نوع ویرایش استنادی و ویرایش رایانه‌ای را هم اضافه کنیم، این تقسیم‌بندی کامل‌تر از پیش خواهد شد. این تقسیم‌بندی پنج‌گانه برای انواع پژوهش‌ها مفید و کاربردی است؛ اما میزان اصلاحات مربوط به هریک از آن‌ها با قلم پژوهشگر و میزان توانایی او در نگارش این نوع متون ارتباط دارد.
وی افزود: عوامل مختلفی وجود دارد که براساس آن‌ها برای ویرایش انواعی تعریف می‌شود؛ به طور مثال نوع اثر ایجاب می‌کند که دو نوع ویرایش متون تالیفی و ویرایش ترجمه داشته باشیم؛ اما میان این دسته‌بندی‌های متنوع و بسیار، به نظرم دسته‌بندی‌ای که مرحوم دکتر حسن ذوالفقاری ارائه داده است، تقسیم‌بندی دقیق و جامعی است و برای انواع متون کاربرد دارد. ایشان برای ویرایش، انواع ویرایش فنی، زبانی (ساختاری) و محتوایی را آورده است. البته اگر به این سه نوع ویرایش، دو نوع ویرایش استنادی و ویرایش رایانه‌ای را هم اضافه کنیم، این تقسیم‌بندی کامل‌تر از پیش خواهد شد. این تقسیم‌بندی پنج‌گانه برای انواع پژوهش‌ها مفید و کاربردی است، اما میزان اصلاحات مربوط به هریک از آن‌ها با قلم پژوهشگر و میزان توانایی او در نگارش این نوع متون ارتباط دارد.
ضرورت حضور یک ویراستار در پژوهش‌ها
عضو هیات مدیره انجمن ویراستاری ایران با بیان اینکه لزوما هر نویسنده و پژوهشگری ویراستار نیست، گفت: ویرایش و ویراستاری همچون بسیاری از مهارت‌ها و شغل‌ها علم و دانش خاص خود را می‌طلبد. هر کسی که نویسنده است به این معنی نیست که ویرایش هم باید انجام دهد. متاسفانه در رشته زبان و ادبیات فارسی هم گاهی این باور نادرست وجود دارد که همه دانش‌آموختگان این رشته بی‌تردید باید ویرایش بدانند. گاهی پژوهشگران این رشته تمایل ندارند دیگران متوجه شوند که پژوهش آن‌ها ویراستار داشته است. این باور کاملا نادرست است. رشته زبان و ادبیات فارسی مانند بسیاری از رشته‌های دانشگاهی گرایش‌ها و حوزه‌های مختلفی دارد و قرار نیست همه دانش‌آموختگان این رشته ویراستار هم باشند. اگر در پژوهش‌ها یک ویراستار، پژوهشگر را از همان ابتدای پژوهش همراهی کند، بسیاری از مشکلات موجود در این حوزه از میان خواهد رفت.
نیک‌خواه ادامه داد: یک ویراستار حرفه‌ای و کاربلد کسی است که ویرایش را به فاصله و نیم‌فاصله و نقطه و ویرگول تقلیل ندهد. ویرایش لایه‌های مختلفی دارد و ویراستار باید این را بداند. برای ویرایش زبانی یک متن، ویراستار باید دستور بداند و به خوبی خطاهای موجود در جملات و پاراگراف‌ها را تشخیص دهد. برای ویرایش استنادی، ویراستار باید با به‌روزترین نسخه‌های انواع سبک‌های استناددهی جهانی آشنا باشد. در ویرایش رایانه‌ای، ویراستار باید مهارت‌های رایانه‌ای لازم را داشته باشد و بتواند خطاهای رایانه‌ای موجود را برطرف کند.
وی با بیان اینکه زبان‌ها یکسان نیستند و به همین سبب قواعد مربوط به ویرایش و ویراستاری هم یکسان نیست و تفاوت‌های زیادی مطرح است، خاطرنشان کرد: هرچند که برخی شباهت‌ها مانند درست‌نویسی کلمات، دستور زبان و اصول پاراگراف‌نویسی، نشانه‌های سجاوندی، سبک‌های استناددهی و ... وجود دارد. در دانشگاه‌ها لازم است این دانش و مهارت را در قالب رشته دانشگاهی مستقلی ارائه شود. جامعه نیز باید ویراستاری را همچون بسیاری شغل‌های دیگر به رسمیت بشناسد و حق و حقوقی برای آن قائل شود.
ویرایش محتوایی احتیاج به تخصص و دوره آموزشی دارد
این مدرس دانشگاه فردوسی با تاکید بر این موضوع که ویرایش فقط به متون پژوهشی و دانشگاهی محدود نمی‌شود، تصریح کرد: ما در زبان فارسی متون مختلفی داریم. این متون ممکن است خاص دانشگاه و دانشگاهیان باشد؛ مثل پایان‌نامه‌ها، مقالات و کتاب های تخصصی. در مقابل، آثار عمومی‌تری هم وجود دارد که مخاطبان آن‌ها فقط دانشگاهیان نیستند؛ مانند کتب دینی، داستانی، روان‌شناسی و ... قطعا متون دانشگاهی به‌خصوص آنهایی که برای اولین بار و از سوی افرادی نوقلم نوشته می‌شوند، اصلاحات بیشتری را می‌طلبند. برای ویرایش متون پژوهشی، بسته به نوع قلم و نگارش پژوهشگر، گاهی ممکن است فقط ویرایش فنی لازم باشد؛ اما در کنار دیگر اصلاحات، گاهی این نوع متون حتی از نظر محتوایی هم باید بازبینی شوند.
او ادامه داد: هر ویراستاری اجازه ویرایش محتوایی ندارد. ویرایش محتوایی یک متن را فقط باید متخصصان و صاحب‌نظران آن حوزه انجام دهند. مثلا اگر یک پژوهش تخصصی در یکی از موضوعات مربوط به رشته زبان و ادبیات فارسی انجام شده، کسی می‌تواند ویرایش محتوایی چنین اثری را انجام دهد که دانش‌آموخته این رشته باشد و در این موضوع مطالعات و پژوهش‌هایی داشته باشد؛ اما دیگر انواع ویرایش را ویراستاری باید انجام دهد که دانش مهارت مربوط به آن نوع ویرایش را داشته باشد.
نیک‌خواه در ادامه گفت: در سال‌های اخیر برخی دانشگاه‌های معتبر ازجمله دانشگاه فردوسی مشهد، تعدادی دروس اختیاری جدید در چارت درسی رشته زبان و ادبیات فارسی گنجانده‌اند که یکی از آن‌ها «کارگاه ویراستاری» است. با توجه به اینکه بارها تدریس این درس را در دانشگاه فردوسی برعهده داشته‌ام، این درس در میان دانشجویان استقبال خیلی خوبی داشت. دانشگاه فرهنگیان مشهد هم یکی از دروس تخصصی‌اش همین درس است.
بی‌توجهی به امر ویراستاری در فضای آموزشی دانشگاهی
این مدرس زبان و ادبیات فارسی با بیان اینکه یکی از چالش‌های بزرگ در حوزه ویراستاری این است که متاسفانه بسیاری از دانشگاهیان و غیردانشگاهیان این مهارت را نادیده می‌گیرند، گفت: در دانشگاه‌ها برخی مسئولان و استادان این درس را درسی اختیاری می‌دانند که اهمیتش کمتر از دروس دیگر است. در جامعه نیز با وجود اینکه ویرایش بخشی ضروری از مراحل چاپ و نشر یک کتاب است، برخی نویسندگان و ناشران حاضر نیستند هزینه زیادی را به این موضوع اختصاص دهند. درواقع متاسفانه ویرایش و ویراستاری همچنان در جامعه و دانشگاه به رسمیت شناخته نمی‌شود.
وی ادامه داد: مدرسان این حوزه باید به انواع ویرایش تسلط داشته باشند و همواره دانش‌شان به‌روز باشد. متاسفانه در بسیاری از دوره‌های آموزش ویراستاری می‌بینیم که به‌رغم اینکه شرکت‌کنندگان دوره‌ها، شهریه نسبتا زیادی را پرداخت می‌کنند، مدرس یا مدرسان بیشتر جلسات دوره را صرف پرداختن به مباحثی غیرکاربردی و صرفا نظری می‌کنند. مباحثی که تاثیری در ارتقای مهارت شرکت‌کنندگان ندارد. دوره‌های آموزش ویراستاری باید کاملا عملی باشد و با توجه به اینکه عمر ویرایش دستی با خودکار قرمز به سر آمده و ویرایش‌ها سیستمی و رایانه‌ای شده، بنابراین لازم است مدرسان ویراستاری شیوه‌های قدیمی تدریس این مهارت را که سخنرانی صرف بود، کنار بگذارند و این دوره‌ها را در قالب کارگاه‌های عملی برگزار کنند و شرکت‌کنندگان هم این حرفه را پشت سیستم و به صورتی عملی یاد بگیرند.
نیک‌خواه خاطرنشان کرد: ویراستاران همچنان به رسمیت شناخته نمی‌شوند و حق و حقوقی به آن‌ها تعلق نمی‌گیرد. در کنار این موضوع، متاسفانه آشفتگی‌ها و نابسامانی‌های زیادی در تعرفه‌های این حوزه وجود دارد. از طرفی، برخی ویراستاران با تجربه ناچارند با حق‌الزحمه‌هایی اندک برای ناشران کار کنند. از طرف دیگر هم برخی افراد ناویراستار و فرصت‌طلب از این آشفتگی و ناآگاهی افراد سوءاستفاده می‌کنند و قیمت‌های ناعادلانه را از نویسندگان و صاحبان آثار دریافت می‌کنند؛ اما در نهایت بعد ویرایش کاری که به صاحب اثر تحویل می‌دهند، از شکل اولیه اثر هم پرایرادتر و پرخطاتر است. ویراستاری باید به‌عنوان شغل، جایگاه و مرتبه واقعی خود را داشته باشد و حوزه ویرایش باید سامان داده شود.
انتهای پیام
