به گزارش ایسنا، اگرچه توسعه فناوری‌های نوین و افزایش سطح تحصیلات نابینایان و کم‌بینایان، امکان حضور مؤثرتر این گروه در عرصه‌های اجتماعی و حرفه‌ای را فراهم کرده است، اما موانع ساختاری همچنان مسیر دستیابی آنها به استقلال و مشارکت برابر را دشوار می‌کند؛ به طوریکه از یک‌سو، هزینه‌های فزاینده تجهیزات توانبخشی و محدودیت دسترسی به فناوری‌های دیجیتال و از سوی دیگر، مناسب‌سازی ناکافی فضاهای شهری و سامانه‌های خدماتی و آموزشی، در کنار موانع استخدامی و ضعف نظارت بر اجرای قوانین حمایتی، زنجیره‌ای از محرومیت‌ها را شکل داده است؛ وضعیتی که نشان می‌دهد برخورداری از حقوق برابر برای افراد دارای آسیب بینایی، تنها با تصویب قوانین و پیش‌بینی سهمیه‌های حمایتی محقق نمی‌شود و به رفع موانع عملی، تأمین امکانات ضروری و پاسخ‌گویی دستگاه‌های مسئول نیاز دارد.
سهیل معینی- مدیرعامل شبکه تشکل‌های نابینایان و کم‌بینایان با اشاره به جایگاه افراد دارای آسیب بینایی در میان گروه‌های مختلف افراد دارای معلولیت به ایسنا می‌گوید: فراوانی جمعیت افراد نابینا اگرچه پس از افراد دارای معلولیت‌های حرکتی و ذهنی است، اما در میان افراد دارای معلولیت، یکی از پرشمارترین گروه‌ها از نظر تعداد افراد تحصیل‌کرده و برخوردار از تحصیلات عالی هستند و این موضوع نشان می‌دهد که نابینایان و کم‌بینایان، با وجود محدودیت جدی حسی، توانسته‌اند بسیاری از موانع را پشت سر گذاشته و سطح دانش خود را ارتقا دهند، به طوریکه در حال حاضر، تعداد قابل توجهی از این افراد به‌عنوان استاد در دانشگاه‌های مختلف کشور تدریس می‌کنند و شماری از آنها نیز در جایگاه مدیران، کارشناسان ارشد و کارشناسان فعالیت دارند.
مدیرعامل شبکه تشکل‌های نابینایان و کم‌بینایان یادآور می‌شود: بنابراین، این گروه با توجه به سطح تحصیلات خود، در میان گروه‌های دارای معلولیت از صدای مؤثری برخوردار است و از مطالبه‌گرترین گروه‌ها به شمار می‌رود، چراکه سطح مطالبات و پیگیری حقوق در میان افرادی که از تحصیلات بالاتری برخوردارند، افزایش پیدا می‌کند.
معینی با بیان اینکه چالش‌های پیش‌روی این گروه در سال‌های اخیر تغییرات اساسی نداشته است، می‌افزاید: چالش‌های متعددی پیش‌روی افراد نابینا و کم‌بینا وجود دارد و واقعیت این است که در سال‌های اخیر، به‌جز یکی دو مورد که حتی وضعیت بدتری نیز پیدا کرده‌اند، شاهد جابه‌جایی اساسی در نوع این چالش‌ها نبوده‌ایم. به طور مثال، همگام با افزایش سطح تحصیلات افراد نابینا و کم‌بینا و توسعه فناوری‌های اطلاعاتی و دیجیتال در جهان، فناوری‌های کمک‌زیستی قدرتمند و مؤثری در سال‌های اخیر وارد عرصه شده‌اند که زندگی این افراد را بسیار آسان‌تر از گذشته کرده‌اند و امکان برخورداری آنها از فرصت‌های برابر زندگی را افزایش داده‌اند. این فناوری‌ها به کشور ما نیز وارد شده‌اند؛ زیرا بسیاری از آنها وابستگی مستقیمی به زبان ندارند و بر پایه فناوری‌های بین‌المللی توسعه یافته‌اند. برخی دیگر نیز به دست توسعه‌دهندگان فناوری در داخل کشور تولید شده‌اند. با وجود این پیشرفت‌ها، یکی از چالش‌های همیشگی در سال‌های اخیر، محدودیت دسترسی به این فناوری‌ها به دلیل تحریم‌ها بوده است.
وی ادامه می‌دهد: اگر چه بسیاری از شرکت‌های تولیدکننده این فناوری‌ها، محصولات خود را به‌صورت رسمی در اختیار افراد نابینا در ایران قرار نمی‌دهند، اما بسیاری از آنها همچون اپلیکیشن‌های مسیریابی، سامانه‌های راهنمای تردد و فناوری‌های تشخیص محیطی از طریق روش‌های غیررسمی و شکستن محدودیت‌های دسترسی برای افراد نابینا قابل استفاده است، توسعه این فناوری‌ها افق‌های تازه‌ای پیش‌روی افراد نابینا، به‌ویژه برای ساکنان مناطق محروم، افرادی که به‌تنهایی زندگی می‌کنند، سالمندان یا زوجین دو نابینا قرار داده است.
هنگام اتخاذ تصمیمات درباره اینترنت، وضعیت ویژه افراد دارای معلولیت در نظر گرفته شود
به گفته مدیرعامل شبکه تشکل‌های نابینایان و کم‌بینایان، در یک سال اخیر و در جریان جنگ‌هایی که به کشور تحمیل شده، با چالش تازه‌ای مواجه شدیم. بسیاری از فناوری‌های کمک‌زیستی مورد استفاده افراد نابینا به اینترنت بین‌الملل وابسته هستند و با قطع اینترنت، امکان دسترسی به این فناوری‌ها برای شماری از نابینایان محدود شده است و این در شرایطی اتفاق افتاد که مراکز خدمات توانبخشی و آموزشی نیز تعطیل شده بودند. در نتیجه، قطع اینترنت بین‌الملل مشکلات مضاعفی برای این گروه ایجاد کرد.
مدیرعامل شبکه تشکل‌های نابینایان و کم‌بینایان با اشاره به پیگیری‌های انجام‌شده در این زمینه تصریح می‌کند: ما این موضوع را به‌عنوان چالش جدی در ماه‌های اخیر پیگیری و پس از جنگ ۴۰روزه، از طریق تسهیلگری وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، جلساتی با مسئولان مربوطه، به‌ویژه در وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات و شورای عالی فضای مجازی، برگزار و مشکلات موجود را مطرح کردیم. یکی از مطالبات جدی ما از مسئولان ذی‌ربط این بود که هنگام اتخاذ تصمیمات درباره اینترنت، وضعیت ویژه افراد دارای معلولیت، از جمله نابینایان، در نظر گرفته شود.
گرانی تجهیزات توانبخشی نابینایان و تشدید محدودیت واردات
معینی با اشاره به مشکلات قدیمی تأمین تجهیزات توانبخشی برای نابینایان نیز بیان می‌کند: در سال‌های اخیر به دلیل گرانی تجهیزات و محدودیت واردات تشدید شده، لازم است حمایت بیشتری از نابینایان و کم‌بینایان صورت گیرد. در این راستا انتظار می‌رود که فناوری‌های نوین، به‌خصوص فناوری‌های دیجیتال، به‌شدت مورد حمایت قرار گیرند؛ زیرا این فناوری‌ها می‌توانند بسیاری از مشکلات افراد نابینا و سایر افراد دارای معلولیت را برطرف کند.
ارزیابی‌های سلیقه‌ای در جذب نابینایان برای پست‌های آموزشی
وی در ادامه، با اشاره به رابطه میان افزایش سطح تحصیلات و مطالبه اشتغال متناسب با تخصص افراد نابینا اظهار می‌کند: طبیعی است هنگامی که افراد یک گروه اجتماعی تحصیلات خود را افزایش می‌دهند، پس از پایان تحصیل خواهان برخورداری از شغلی متناسب با سطح تحصیلات خود باشند. به همین دلیل، در سال‌های اخیر بخش قابل توجهی از شرکت‌کنندگان در آزمون‌های استخدامی مربوط به سهمیه سه‌درصدی استخدام افراد دارای معلولیت را افراد نابینا تشکیل می‌دهند که خواهان جذب در دستگاه‌های دولتی‌اند. این درحالیست که یکی از چالش‌های متداول، مشکلات مربوط به جذب نابینایان به‌ویژه در پست‌های آموزشی وزارت آموزش‌وپرورش است که با وجود برخورداری از شرایط لازم، مسئولان مربوطه آنها را برای تدریس، واجد صلاحیت نمی‌دانند.
وی با بیان اینکه شبکه تشکل‌های نابینایان و کم‌بینایان خواهان تعریف فرایندی روشن برای استخدام این افراد است، تاکید می‌کند: در این سال‌ها شاهد قبولی در آزمون‌های استخدامی نابینایان در پست‌های آموزشی بوده‌ایم، اما هر سال با چالش‌های جدی مواجه شده‌ایم؛ به طوریکه بسیاری از افراد رد یا به‌صورت سلیقه‌ای جذب می‌شوند. در همین راستا، مطالبه ما از سازمان اداری و استخدامی کشور این است تا فرایندی روشن تعریف شود و مشخص باشد نابینایان با توجه به شرایط و توانمندی‌های خود، واجد شرایط احراز چه پست‌هایی هستند و صلاحیت آنها چگونه باید ارزیابی شود؟ این فرایند باید با حضور کارشناسانی انجام شود که با توانبخشی افراد دارای معلولیت آشنایی کافی دارند.
معینی با استناد به قانون حمایت از حقوق افراد دارای معلولیت، تاکید می‌کند که مطابق قانون، ارزیابی نهایی افراد دارای معلولیت باید با حضور کارشناسان مرتبط انجام شود و در فرایند جذب این افراد، سازمان بهزیستی و در حوزه جانبازان، بنیاد شهید و امور ایثارگران بتوانند درباره شرایط و توانمندی‌های آنها اظهارنظر کنند. با این حال هر ساله در این زمینه با چالش مواجه هستیم.
وی در ادامه، با اشاره به مشوق‌های پیش‌بینی‌شده در قوانین کشور برای استخدام افراد دارای معلولیت در بخش غیردولتی اظهار می‌کند: در قوانین کشور مشوق‌هایی برای جذب افراد دارای معلولیت، از جمله افراد دارای آسیب بینایی، در شرکت‌ها و مؤسسات غیردولتی در نظر گرفته شده، اما این مشوق‌ها به میزان کافی در اختیار کارفرمایانی که قصد استخدام افراد دارای معلولیت را دارند، قرار نمی‌گیرد. برای مثال، قرار است سهم بیمه کارفرمایانی که افراد دارای معلولیت را استخدام می‌کنند، از سوی سازمان بهزیستی پرداخت شود. همچنین مقرر شده یارانه‌ای با عنوان «یارانه جبران کارایی» در اختیار این شرکت‌ها قرار گیرد؛ میزان این حمایت‌ها محدود بوده و در بسیاری از موارد، پرداخت‌ها با تأخیر مواجه می‌شوند و افراد و شرکت‌ها در نوبت دریافت حمایت باقی می‌مانند. بسیاری از کارفرمایان نیز مطالبات معوق دارند و همین موارد باعث می‌شود انگیزه بخش خصوصی برای جذب افراد دارای معلولیت، از جمله نابینایان، کاهش پیدا کند.
وی در ادامه بر ضرورت افزایش حمایت‌ها از شرکت‌ها و مؤسسات استخدام‌کننده افراد دارای معلولیت تاکید و می‌گوید: یکی دیگر از موضوعات مهم، افزایش سطح حمایت‌های مالیاتی از این شرکت‌هاست. لازم است معافیت‌های مالیاتی ملموس و مؤثری در اختیار آنها قرار گیرد و در زمینه مناسب‌سازی محیط کار نیز به کارفرمایان کمک شود. در بسیاری از کشورها، دولت تلاش می‌کند موانع استخدام افراد دارای معلولیت در بخش خصوصی را برطرف کند. برای مثال، اگر شرکتی امکان استخدام تعدادی از افراد دارای معلولیت حرکتی را داشته باشد، می‌توان با مناسب‌سازی محیط، نصب رمپ و بالابر، شرایط حضور آنها را فراهم کرد. درباره افراد نابینا نیز در بسیاری از موارد لازم است نرم‌افزارها و سخت‌افزارهای ویژه مورد نیاز آنها برای انجام وظایف شغلی تأمین شود. متأسفانه، شرایط لازم برای اجرای مؤثر این حمایت‌ها در ایران به‌خوبی فراهم نشده و این موضوع یکی از موانع جذب افراد دارای معلولیت در بازار کار به شمار می‌رود.
معینی در بخش دیگری از این گفت‌وگو به نقش مراکز حمایت شغلی در تسهیل اشتغال افراد نابینا اشاره و اظهار می‌کند: یکی دیگر از چالش‌هایی که در سال‌های اخیر با آن مواجه بوده‌ایم، وضعیت مراکزی است که با عنوان مراکز حمایت شغلی فعالیت می‌کنند. وظیفه این مراکز، کاریابی برای افراد دارای معلولیت، به‌ویژه افراد نابینا، آموزش آنها برای ورود به بازار کار و برقراری ارتباط مستمر با کارفرمایان برای ایجاد شناخت و زمینه‌سازی جهت استخدام افراد نابینا بوده است. وظیفه این مراکز تنها به کاریابی محدود نشده، بلکه پس از ورود فرد نابینا به محیط کار نیز باید حمایت‌های لازم را انجام دهند.
به گفته وی، متأسفانه، تعداد این مراکز که از ابتدا نیز محدود بود، در سال‌های اخیر کمتر شده و حمایت‌های لازم از آنها صورت نمی‌گیرد؛ برخی از این مراکز تعطیل شده‌اند و عملاً نقش قابل توجهی در حمایت از اشتغال افراد دارای معلولیت ایفا نمی‌کنند؛ این درحالیست که وجود آنها برای توسعه کارآفرینی و اشتغال حمایتی نابینایان بسیار ضروری است.
مدیرعامل شبکه تشکل‌های نابینایان و کم‌بینایان یکی دیگر از چالش‌های جدی نابینایان و کم‌بینایان را نبود ایمنی کافی در محیط‌های شهری و فراهم نبودن دسترس‌پذیری مناسب برای تردد مستقل افراد دارای معلولیت عنوان می‌کند و می‌افزاید: به‌طور مشخص گزارش عمومی و روشنی از عملکرد ستاد هماهنگی و پیگیری مناسب‌سازی کشور در اختیار نداریم و خروجی جلسات این ستاد ملموس نیست. یکی از مطالبات جدی، انتشار گزارش‌های رسمی درباره عملکرد ستاد مناسب‌سازی کشور است. این ستاد مکلف است سالانه گزارش عملکرد خود را در چارچوب گزارش اجرای قانون حمایت از حقوق افراد دارای معلولیت، از طریق شورای عالی رفاه به دولت و مجلس ارائه کند. پرسش این است که این گزارش‌ها کجاست و چرا منتشر نمی‌شوند؟ چرا جامعه هدف از محتوای این گزارش‌ها آگاه نیست؟.
معینی در ادامه تجهیز تقاطع‌های شهری به چراغ‌های راهنمایی گویا و صوتی را جزو تکالیف قانونی و آیین‌نامه اجرایی مناسب‌سازی می‌داند و با اشاره به اینکه استانداردهای مربوط به این ماده قانونی ابلاغ شده‌اند، این پرسش را مطرح می‌کند که چه تعداد از چهارراه‌ها و تقاطع‌های شهری برای عبور ایمن افراد نابینا مناسب‌سازی شده‌اند؟ چه تعداد مسیر ویژه برای عبور نابینایان در پیاده‌روها ایجاد شده است؟ آیا ایستگاه‌های مترو به‌گونه‌ای ایمن‌سازی شده که نابینایان بتوانند به‌صورت مستقل در آنها تردد کنند؟.
مدیرعامل شبکه تشکل‌های نابینایان و کم‌بینایان همچنین با اشاره به توسعه شبکه اتوبوسرانی و مترو در کشور اظهار می‌کند: در حال حاضر، شبکه اتوبوسرانی و مترو در حال توسعه و حتی استفاده از این وسایل حمل‌ونقل عمومی رایگان شده است؛ اما پرسش اساسی این است که چه تعداد از افراد دارای معلولیت واقعاً می‌توانند از مترو و اتوبوس استفاده کنند؟ چند سال دیگر باید درباره این موضوع پیگیری کنیم تا افراد نابینا بتوانند به‌صورت ایمن وارد اتوبوس شوند و از آن استفاده کنند؟ برای مثال، اتوبوس‌های بی‌آرتی در برخی مسیرها ایستگاه‌هایی دارند که در وسط بزرگراه‌ها قرار گرفته‌اند. آیا فرد نابینا از پیاده‌رو، مسیر ایمن و مناسبی برای دسترسی به این ایستگاه‌ها دارد؟.
وی ادامه می‌دهد: مطابق قانون، مسیر دسترسی به ایستگاه‌ها نیز باید ایمن‌سازی شود تا افراد دارای معلولیت بتوانند به‌صورت مستقل و بدون خطر از حمل‌ونقل عمومی استفاده کنند. متأسفانه، پیشرفت کار در کشور در این زمینه بسیار کند است و انتظار می‌رود دستگاه‌های مسئول با جدیت بیشتری تکالیف قانونی خود را اجرا کنند.
معینی در ادامه، با اشاره به خلأهای موجود در خدمات توانبخشی افراد نابینا معتقد است: در زمینه ارائه خدمات جامع و چندبخشی به نابینایان و کم‌بینایان با کمبودهای جدی مواجهیم، به طوریکه در هیچ‌یک از استان‌های کشور، مراکز توانبخشی جامع ویژه افراد نابینا نداریم. مراکز موجود عمدتاً به مراکز خانواده و کودک دارای آسیب بینایی محدود می‌شوند که این مراکز نیز از نظر تعداد به تعداد استان‌های کشور نیستند و اساساً نمی‌توانند خدمات لازم را به افراد نابینای بزرگسال ارائه دهند. اگرچه چند بار باید این موضوع را به مسئولان گوشزد کردیم اما تاکنون اقدامی برای حل آن نشده است. حال آنکه نابینایان به خدمات تخصصی و مستمر توانبخشی نیاز دارند و نبود مراکز مناسب، دسترسی آنها به این خدمات را با مشکل مواجه می‌کند.
دانش‌آموزان و معلمان نابینا نمی‌توانند از نرم‌افزار شاد استفاده کنند
معینی در ادامه با اشاره به مشکلات دسترس‌پذیری سامانه‌های آموزشی می‌گوید: در یکی دو سال اخیر، به دلایل مختلف از جمله جنگ و در گذشته نیز به دلیل شیوع کرونا، بخش قابل توجهی از آموزش‌ها به‌صورت آنلاین ارائه شد، در این میان دانش‌آموزان و معلمان نابینا نمی‌توانند از نرم‌افزار شاد استفاده کنند. هرچند که بارها این موضوع را به وزارت آموزش‌وپرورش گوشزد کردیم که نابینایان نمی‌توانند به‌درستی از این نرم‌افزار استفاده کنند، اما متأسفانه این سامانه همچنان برای آنها دسترس‌پذیر نشده است.
مدیرعامل شبکه تشکل‌های نابینایان و کم‌بینایان ادامه می‌دهد: همین مشکل در نرم‌افزارهای آموزش آنلاین مورد استفاده وزارت علوم و مراکز آموزش عالی نیز وجود دارد. بسیاری از دانشجویان و استادان نابینا با محدودیت دسترسی به این سامانه‌ها مواجه‌اند. انتظار می‌رود نرم‌افزارهای آموزشی در همه سطوح، از آموزش‌وپرورش تا دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی، به‌گونه‌ای طراحی و مناسب‌سازی شوند که همه دانش‌آموزان، دانشجویان و استادان، از جمله افراد دارای آسیب بینایی، بتوانند بدون مانع از آنها استفاده کنند.
منصور شادکام- مدیرعامل انجمن نابینایان ایران نیز ضمن انتقاد نسبت به نبود آمار دقیق و قابل استناد در حوزه افراد دارای معلولیت به ایسنا می‌گوید: یکی از مشکلات اساسی کشور، فقدان آمار واقعی و قابل اتکا از وضعیت افراد دارای معلولیت است؛ در حوزه اشتغال نیز گاهی تعداد افراد دارای معلولیتی که جذب دستگاه‌ها شده‌اند اعلام می‌شود، اما درباره تعداد افراد نابینای استخدام‌شده یا وضعیت اشتغال آنها در بخش‌های مختلف، اطلاعات دقیقی وجود ندارد. هرچند که در بخش دولتی به دلیل برگزاری آزمون‌های استخدامی، وضعیت تا حدودی روشن‌تر است و می‌توان از طریق دفترچه‌ها و نتایج آزمون‌ها، تعداد افراد مورد نیاز و سهم افراد دارای معلولیت را بررسی کرد، اما، درباره وضعیت خوداشتغالی، تسهیلات و وام‌های اشتغال‌زایی و همچنین استخدام در شرکت‌ها، آمار مشخص و قابل اتکایی در دست نیست.
گرانی تجهیزات توانبخشی و موانع دستیابی نابینایان به استقلال
مدیرعامل انجمن نابینایان ایران با اشاره به دشواری تأمین تجهیزات توانبخشی ادامه می‌دهد: دسترسی به این تجهیزات یکی از مؤلفه‌های مهم دسترس‌پذیری است، اما با توجه به شرایط اقتصادی کشور، خرید آنها برای نابینایان بسیار دشوار شده و سازمان بهزیستی نیز توان پرداخت تمام هزینه‌ها را ندارد.
شادکام با اشاره به اهمیت دستگاه‌های نوت‌تیکر یا برجسته‌نگار هوشمند همراه برای دانش‌آموزان و دانشجویان نابینا توضیح می‌دهد: این دستگاه‌ها امکان دریافت اطلاعات به‌صورت صوتی و بریل را فراهم می‌کنند و در فرایند یادگیری نقش مؤثری دارند. با این حال، قیمت آنها با توجه به نرخ ارز به حدود ۳۰۰ میلیون تومان رسیده و با چنین هزینه‌ای، بهزیستی نمی‌تواند نیاز تعداد زیادی از افراد را پوشش دهد.
وی همچنین قیمت عصاهای تلسکوپی را حدود ۶ تا ۷ میلیون تومان و عصاهای معمولی نیز بسته به نوع، بین یک میلیون و ۶۰۰ هزار تا ۲ میلیون تومان اعلام می‌کند و می‌افزاید: با توجه به این مبالغ افراد نابینای تحت پوشش بهزیستی و دریافت‌کنندگان مستمری، ممکن است توان مالی کافی برای خرید این وسایل را نداشته باشند.
شادکام با اشاره به اینکه عصای سفید بر اثر برخورد با موانع یا وسایل نقلیه ممکن است بشکنند و در برخی موارد هر سه تا چهار ماه نیاز به تعویض داشته باشند، ادامه می‌دهد: با این حال، به دلیل محدودیت منابع و تجهیزات، امکان دریافت عصای جایگزین برای همه افراد وجود ندارد و ممکن است بهزیستی در بازه‌های زمانی مشخص عصا در اختیار برخی افراد قرار دهد. امید است که با بهبود شرایط اقتصادی، امکان تأمین تجهیزات مناسب برای افراد نابینا فراهم شود، چراکه این وسایل نقش مهمی در افزایش استقلال و تسهیل زندگی روزمره آنها دارند.
اجرای ناکافی قوانین دسترس‌پذیری و مناسب سازی و نبود ضمانت اجرایی
مدیرعامل انجمن نابینایان ایران در ادامه با تفکیک دسترس‌پذیری فضای دیجیتال از مناسب‌سازی محیط فیزیکی و مبلمان شهری می‌گوید: با وجود برگزاری جلسات متعدد، خروجی اقدامات انجام‌شده در این حوزه مطلوب نیست و پیگیری‌ها نیز به شکل مؤثر صورت نمی‌گیرد. قانون، وزارتخانه‌ها و سازمان‌ها را به رعایت الزامات دسترس‌پذیری مکلف کرده، اما برای اجرای کامل این تکالیف، عزم و اراده کافی وجود ندارد.
وی می‌افزاید: اگر دستگاه یا وزارتخانه‌ای در زمینه دسترس‌پذیری و مناسب‌سازی اقدام نکند، باید موضوع ترک فعل آن بررسی شود و متناسب با تخلف، برخورد قانونی صورت گیرد. با این حال، چنین برخوردهایی به اندازه کافی انجام نمی‌شود. برخی دستگاه‌ها کمبود بودجه را دلیل اجرا نکردن تعهدات خود عنوان می‌کنند، در حالی که بسیاری از اقدامات به اعتبارات سنگین نیاز ندارد و با مشاوره تخصصی، همکاری بین‌بخشی و تعامل دستگاه‌ها قابل انجام است.
شادکام در ادامه با اشاره به قانون حمایت از حقوق افراد دارای معلولیت اظهار می‌کند: این قانون در سال ۱۳۹۶ به تصویب مجلس و تأیید شورای نگهبان رسید و در سال ۱۳۹۷ ابلاغ شد. اکنون حدود هشت سال از ابلاغ آن گذشته است. اگر هر سال تنها ۱۰ درصد از تکالیف مربوط به دسترس‌پذیری و مناسب‌سازی اجرا می‌شد، انتظار می‌رفت امروز بخش عمده‌ای از فضاهای شهری و دیجیتال مناسب‌سازی شده باشند؛ اما همچنان بسیاری از پارک‌ها، خیابان‌ها، بیمارستان‌ها، کوچه‌ها و ساختمان‌ها برای افراد نابینا دسترس‌پذیر نیستند.
وی با تاکید بر اینکه برگزاری جلسات ستاد مناسب‌سازی به‌تنهایی کافی نیست و باید نتایج عملی اقدامات دستگاه‌ها مشخص شود، ادامه می‌دهد: نهادهای نظارتی نیز باید بر اجرای قوانین نظارت کنند تا مسئولان در برابر وظایف قانونی خود پاسخ‌گو باشند.
مناسب‌سازی بدون مشارکت افراد نابینا به نتیجه نمی‌رسد
شادکام یکی از مشکلات اساسی در اجرای طرح‌های دسترس‌پذیری را بی‌توجهی به تجربه و نیازهای واقعی افراد نابینا می‌داند و می‌گوید: گاهی افرادی که شناخت کافی از جامعه هدف ندارند، درباره نحوه مناسب‌سازی برای آنها تصمیم می‌گیرند. حتی اگر فرد بینا از توانمندی بالایی برخوردار باشد، ممکن است نتواند تمام موانعی را که یک فرد نابینا با آنها روبه‌رو می‌شود، شناسایی کند.
وی افزود: در همین راستا لازم است از مشاوران و افراد نخبه نابینا در فرایند تصمیم‌سازی و اجرای طرح‌های دسترس‌پذیری استفاده شود. برای مثال، هنگام مناسب‌سازی وب‌سایت، باید فرد نابینا عملاً با آن کار کند و مشکلات احتمالی را گزارش دهد تا ایرادها برطرف شوند. صرف اعلام مناسب‌سازی یک سایت به معنای قابل استفاده بودن تمام بخش‌های آن نیست؛ گاهی کاربر نابینا تنها می‌تواند از بخشی از امکانات سایت استفاده کند و در ادامه با موانع جدی روبه‌رو می‌شود.
مدیرعامل انجمن نابینایان ایران تصریح می‌کند: آزمودن امکانات در شرایط واقعی و با مشارکت افراد نابینا می‌تواند بسیاری از مشکلات را برطرف کند. بنابراین، نظر این افراد باید در طراحی، اجرا و ارزیابی طرح‌های مرتبط با دسترس‌پذیری جدی گرفته شود.
شادکام همچنین با بیان اینکه مناسب‌سازی فضاهای شهری بدون فرهنگ‌سازی عمومی اثربخشی لازم را ندارد، معتقد است که حتی در مسیرهایی که مناسب‌سازی شده‌اند، گاهی با ایجاد موانع جدید، امکان تردد افراد نابینا از بین می‌رود. برای نمونه، نصب میله‌های U شکل در مسیر عبور یا قرار دادن صندوق‌ها و کارتن‌ها مقابل مغازه‌ها می‌تواند راه را مسدود کند. پایین بودن سایه‌بان مغازه‌ها نیز ممکن است برای افراد نابینا خطرآفرین باشد.
وی با تأکید بر نقش رسانه‌ها و نهادهای فرهنگی در اصلاح این وضعیت افزود: صداوسیما و سایر نهادهای فرهنگی باید در کنار فعالیت‌های اطلاع‌رسانی، برنامه‌ها و محتوای آموزشی تولید کنند تا مردم با نیازهای افراد دارای معلولیت و اهمیت رعایت اصول دسترس‌پذیری آشنا شوند. برای مثال، باید توضیح داده شود که خطوط برجسته و زردرنگ مسیرهای پیاده‌رو چه کاربردی دارند و ایجاد مانع در این مسیرها چه مشکلاتی برای افراد نابینا به وجود می‌آورد. فرهنگ‌سازی می‌تواند به‌تدریج رفتارهای اجتماعی را تغییر دهد. همان‌طور که در گذشته استفاده از کمربند ایمنی با مقاومت برخی افراد روبه‌رو بود، اما به‌مرور به رفتاری عادی تبدیل شد، رعایت حقوق افراد دارای معلولیت و اصول مناسب‌سازی نیز به آموزش و تداوم اطلاع‌رسانی نیاز دارد.
رد صلاحیت افراد نابینا پس از قبولی در آزمون استخدامی
مدیرعامل انجمن نابینایان ایران در بخش دیگری از این گفت‌وگو با انتقاد از نحوه اجرای سهمیه استخدامی افراد دارای معلولیت اظهار کرد: یکی از مشکلات جدی افراد نابینا این است که با وجود پیش‌بینی سهمیه استخدامی در قانون، گاهی توانمندی و صلاحیت آنها در مرحله جذب نادیده گرفته می‌شود. حال آنکه بر اساس ضوابط، کمیسیون بهزیستی باید توانایی فرد دارای معلولیت را برای انجام یک شغل مشخص ارزیابی کند.
وی یادآور می‌شود: در مواردی افراد نابینا با وجود برخورداری از توان علمی و مهارت کافی، صرفاً به دلیل نابینایی از استخدام محروم می‌شوند. این در حالیست که دانش‌آموزان نابینا در کنکور رتبه‌های زیر ۱۰۰ سهم دارند و این موضوع نشان می‌دهد نابینایی به‌خودی‌خود مانع موفقیت علمی و برخورداری از توانمندی‌های فردی نیست.
طبق اظهارات شادکام، افرادی با انجمن مکاتبه کرده و مدارکی فرستاده‌اند که نشان می‌دهد در آزمون استخدامی پذیرفته شده و صلاحیت آنها نیز از سوی کمیسیون بهزیستی تأیید شده است، اما دستگاه مربوطه از جذب آنها خودداری کرده است.
شادکام با بیان اینکه بخش قابل توجهی از اعتراض‌ها به نحوه جذب افراد نابینا مربوط به وزارت آموزش‌وپرورش است، اظهار می‌کند: در مواردی افراد نابینا در آزمون استخدامی ویژه افراد دارای معلولیت شرکت کرده، پذیرفته شده و تأییدیه کمیسیون بهزیستی را نیز دریافت کرده‌اند، اما در مرحله جذب با مانع روبه‌رو شده‌اند. انجمن مستندات برخی از این پرونده‌ها را دریافت کرده و در جلسه‌ای با حضور مسئولان مربوطه، از جمله نمایندگان آموزش‌وپرورش، سازمان اداری و استخدامی کشور و آموزش‌وپرورش استثنایی، اعتراض خود را مطرح کرده است. در این جلسه درباره علت رد صلاحیت افرادی که آزمون را با موفقیت پشت سر گذاشته و صلاحیتشان تأیید نشده بود، توضیح خواسته شد.
مدیرعامل انجمن نابینایان ایران می‌افزاید: مقرر شده مسئولان موضوع را پیگیری کنند، اما نتیجه در همه موارد یکسان نبوده؛ برخی افراد پس از پیگیری جذب شدند، در حالی که برخی دیگر همچنان با مشکل مواجه ماندند. تعدادی از افراد نابینا نیز برای احقاق حق خود به دیوان عدالت اداری شکایت کردند و برخی از طریق این مرجع توانستند حقشان را پیگیری کنند.
شادکام با انتقاد از تناقض میان اعلام نیاز دستگاه‌ها در دفترچه آزمون و خودداری از جذب پذیرفته‌شدگان می‌گوید: وقتی دستگاهی برای یک استان یا شهر در دفترچه آزمون اعلام نیاز می‌کند، فرد نابینا بر اساس شرایط اعلام‌شده ثبت‌نام می‌کند و در آزمون پذیرفته می‌شود، اما بعد به او گفته می‌شود نیروی مازاد وجود دارد. این پرسش مطرح است که اگر نیازی به جذب نیرو نبوده، چرا از ابتدا در دفترچه اعلام شده است؟ اگر فردی به دلیل شرایطی مشخص واقعاً قادر به انجام وظایف یک شغل نباشد، باید موضوع بر اساس معیارهای تخصصی و الزامات همان شغل بررسی شود؛ اما رد صلاحیت صرفاً به دلیل نابینایی قابل قبول نیست. نمی‌توان بدون ارزیابی توانمندی‌های فرد، نابینایی را معادل ناتوانی در انجام کار دانست.
انتهای پیام
