ایمنی ساختمان‌ها از مهم‌ترین موضوعات حوزه مهندسی عمران است که با توجه به زلزله‌خیز بودن ایران، ضرورت ارتقای کیفیت ساخت‌وساز و ارزیابی وضعیت سازه‌های موجود، اهمیت دوچندانی دارد. تأمین ایمنی ساختمان تنها به استحکام ظاهری، طراحی مهندسی یا استفاده از مصالح استاندارد محدود نمی‌شود، بلکه کیفیت اجرا، شرایط زمین و خاک، رعایت جزئیات فنی و نظارت مستمر را نیز شامل می‌شود. فاصله میان دانش مهندسی و کیفیت اجرای پروژه‌ها، یکی از چالش‌های مهم صنعت ساختمان است که می‌تواند عملکرد سازه‌ها در برابر زلزله را تحت تأثیر قرار دهد. از سوی دیگر، کنترل کیفیت در تمام مراحل ساخت، مستندسازی اطلاعات فنی و ارزیابی تخصصی ساختمان‌ها، نقش مهمی در کاهش خطرات و افزایش ایمنی دارد. در این میان، توسعه فناوری‌های نوین و هوش مصنوعی ظرفیت‌های تازه‌ای برای شناسایی ناهنجاری‌های سازه‌ای، ارزیابی آسیب‌پذیری ساختمان‌ها و اولویت‌بندی بازرسی‌ها فراهم کرده است. با این حال، هوش مصنوعی به‌تنهایی نمی‌تواند تضمین‌کننده ایمنی ساختمان‌ها باشد و استفاده مؤثر از آن به داده‌های معتبر و نظارت متخصصان نیاز دارد. در همین راستا، ایسنا در گفت‌وگو با امیر طریقت، عضو هیئت علمی عمران دانشگاه شهید رجائی، عوامل مؤثر بر ایمنی ساختمان‌ها، چالش‌های کیفیت ساخت‌وساز و نقش هوش مصنوعی در ارزیابی و ارتقای ایمنی سازه‌ها را بررسی کرده است که در ادامه آن را می‌خوانیم.
امیر طریقت، در گفت‌وگو با ایسنا با تأکید بر اینکه ایمنی ساختمان صرفاً به معنای استحکام ظاهری آن نیست، گفت: ساختمانی ایمن محسوب می‌شود که بر اساس اصول مهندسی طراحی شده باشد، مصالح مناسب در ساخت آن به کار رود، عملیات اجرایی به‌درستی انجام شود و کیفیت ساخت در تمام مراحل مورد کنترل قرار گیرد.
عضو هیئت علمی عمران دانشگاه شهید رجائی با بیان اینکه ایمنی ساختمان به عوامل متعددی وابسته است، اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین این عوامل، شرایط ژئوتکنیکی زمین و خاک محل احداث ساختمان است؛ چراکه رفتار ساختمان تنها به سازه آن محدود نمی‌شود، بلکه اندرکنش میان خاک و پی ساختمان نیز در عملکرد آن نقش دارد. این موضوع به‌ویژه در تحمل بارها و مقابله با زلزله، با توجه به زلزله‌خیز بودن ایران، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
وی طراحی اصولی را از دیگر عوامل مؤثر بر ایمنی ساختمان دانست و افزود: در طراحی باید اصول مکانیک جامدات رعایت شود تا ساختمان بتواند نیروهای واردشده، از جمله نیروی زلزله، را به‌درستی تحمل و به زمین منتقل کند؛ موضوعی که در تأمین ایمنی سازه اهمیت اساسی دارد.
طریقت با اشاره به اهمیت کیفیت مصالح ساختمانی ادامه داد: کیفیت بتن، میلگرد و سایر مصالح مورد استفاده در ساختمان باید مطابق استانداردهای مربوط باشد. همچنین، رعایت جزئیات سازه‌ای بر اساس تجربه مهندسی و آیین‌نامه‌های استاندارد، از جمله مقررات ملی ساختمان، اهمیت زیادی دارد.
وی با بیان اینکه آرماتورگذاری، اتصالات، نحوه بتن‌ریزی، کیفیت بتن و عمل‌آوری آن از جمله جزئیات مؤثر در ایمنی سازه هستند، تصریح کرد: نظارت فنی مؤثر و دقیق و رعایت مقررات ملی ساختمان، از جمله نهمین مبحث مربوط به ساختمان‌های بتن‌آرمه و مبحث دهم مربوط به ساختمان‌های فولادی، در کنار یکدیگر زمینه ساخت سازه‌ای قابل اعتماد و ایمن را فراهم می‌کنند؛ سازه‌ای که می‌تواند ساختمان، پل یا هر نوع سازه عمرانی دیگری باشد.
چالش فاصله میان دانش فنی و کیفیت اجرای ساختمان
عضو هیئت علمی عمران دانشگاه شهید رجائی با اشاره به تداوم نگرانی‌ها درباره ایمنی ساختمان‌ها با وجود پیشرفت‌های مهندسی، گفت: یکی از چالش‌های اصلی صنعت ساختمان، فاصله میان دانش فنی موجود و کیفیت اجرای واقعی پروژه‌هاست؛ چراکه صنعت ساختمان، صنعتی گسترده و پیچیده است و تنوع عوامل مؤثر در آن می‌تواند بر کیفیت نهایی پروژه‌ها تأثیر بگذارد.
وی با بیان اینکه در مهندسی عمران، سازه کاملاً ضدزلزله وجود ندارد، اظهار کرد: آنچه در طراحی سازه‌ها مدنظر قرار می‌گیرد، مقاومت در برابر زلزله در سطوح مختلف است. آیین‌نامه‌ها و ضوابط فنی نیز با هدف کاهش خطرات ناشی از زلزله تدوین شده‌اند، اما برخورداری از دانش فنی به‌تنهایی برای تضمین ایمنی ساختمان کافی نیست.
طریقت افزود: حتی اگر طراحی ساختمان توسط مهندسی متخصص و باتجربه انجام شود، استفاده از مصالح نامرغوب، رعایت نکردن استانداردهای بتن، عمل‌آوری نامناسب یا بی‌توجهی به جزئیات اجرایی می‌تواند کیفیت محصول نهایی را تحت تأثیر قرار دهد.
عضو هیئت علمی عمران دانشگاه شهید رجائی با تأکید بر اهمیت رعایت جزئیات طراحی و اجرا در ساختمان‌های واقع در مناطق زلزله‌خیز، تصریح کرد: اگر این جزئیات رعایت نشوند، حتی با وجود انجام محاسبات مهندسی مناسب، عملکرد سازه مطلوب نخواهد بود و ایمنی لازم برای رفع نگرانی‌ها درباره ساختمان تأمین نمی‌شود.
وی با اشاره به اینکه مقاومت ساختمان در برابر زلزله صرفاً به معنای جلوگیری از فروریزش آن نیست، گفت: در طراحی لرزه‌ای باید سه مفهوم از یکدیگر تفکیک شود؛ نخست، حفظ ایمنی جانی افراد؛ دوم، محدود کردن خسارت‌های وارده به ساختمان؛ و سوم، حفظ قابلیت بهره‌برداری از سازه پس از وقوع زلزله.
عضو هیئت علمی دانشگاه شهید رجائی ادامه داد: در مواردی مشاهده شده است که ساختمان‌ها مطابق ضوابط طراحی شده‌اند تا از فروریزش آن‌ها جلوگیری شود، اما در زلزله‌های شدید، آسیب‌های وارده به اندازه‌ای بوده که ورود به ساختمان خطرناک شده و امکان استفاده از آن برای مدتی وجود نداشته است.
طریقت با اشاره به اهمیت رویکرد طراحی بر اساس عملکرد سازه‌ها در برابر زلزله، بیان کرد: باید مشخص باشد که چه سطحی از عملکرد برای ساختمان مدنظر است؛ آیا هدف صرفاً حفظ ایمنی جانی است، یا محدود کردن خسارت‌ها و حفظ قابلیت بهره‌برداری از ساختمان پس از وقوع زلزله نیز مورد انتظار است؛ این موضوع باید برای مردم و مهندسان به‌روشنی تبیین شود.
وی با تأکید بر تفاوت وضعیت ایمنی ساختمان‌های موجود در کشور، اظهار کرد: برخی ساختمان‌ها قدیمی هستند و بر اساس ضوابط پیشین طراحی و اجرا شده‌اند. درباره برخی دیگر نیز اطلاعات دقیقی از تغییرات و وضعیت آن‌ها در طول زمان وجود ندارد؛ برای مثال، ممکن است کاربری ساختمان تغییر کرده یا برخی اجزای سازه‌ای و غیرسازه‌ای آن جابه‌جا، حذف یا اضافه شده باشند.
عضو هیئت علمی عمران دانشگاه شهید رجائی افزود: عوامل محیطی و مسائل مرتبط با دوام سازه نیز می‌توانند بر وضعیت ساختمان در طول زمان تأثیر بگذارند؛ بنابراین، نمی‌توان ایمنی همه ساختمان‌ها را صرفاً بر اساس سن، ظاهر یا حتی برخورداری از نقشه‌های محاسباتی ارزیابی کرد.
طریقت تأکید کرد: مردم باید توجه داشته باشند که ایمنی ساختمان به شانس ارتباطی ندارد و نمی‌توان صرفاً به ظاهر بنا یا اظهارات شفاهی سازنده اعتماد کرد. ممکن است سازنده با حسن نیت عمل کرده باشد، اما در اجرا اشتباهاتی رخ داده باشد؛ ازاین‌رو، ایمنی ساختمان باید در نهایت با شواهد فنی، کنترل کیفیت و ارزیابی تخصصی اثبات شود و ظاهر ساختمان، قدمت آن، اظهارات شفاهی یا حتی وجود نقشه‌های محاسباتی به‌تنهایی برای اطمینان از ایمنی کافی نیست.
کیفیت بتن و میلگرد به‌تنهایی ایمنی ساختمان را تضمین نمی‌کند
عضو هیئت علمی عمران دانشگاه شهید رجائی با تأکید بر نقش بتن و میلگرد در ایمنی ساختمان‌های بتن‌آرمه گفت: بتن و میلگرد دو جزء اصلی این سازه‌ها هستند، اما نمی‌توان کیفیت ساختمان را صرفاً بر اساس کیفیت این دو مصالح ارزیابی کرد؛ زیرا اگر مصالح مناسب در سازه‌ای با طراحی نامناسب یا اجرای غیراصولی به کار گرفته شوند، تأثیر مؤثری بر افزایش ایمنی نخواهند داشت.
وی افزود: ارتقای کیفیت مصالح ساختمانی زمانی توجیه اقتصادی دارد که پیمانکاران، مجریان و سازندگان نیز وظایف خود را به‌درستی انجام دهند؛ در غیر این صورت، هزینه صرف‌شده برای تهیه مصالح باکیفیت به نتیجه مطلوب منجر نخواهد شد.
عضو هیئت علمی عمران دانشگاه شهید رجائی با تشریح نقش بتن و میلگرد در عملکرد سازه‌ها اظهار کرد: بتن عمدتاً مقاومت فشاری مناسبی دارد، در حالی که میلگرد وظیفه تحمل نیروهای کششی را بر عهده می‌گیرد؛ زیرا مقاومت کششی بتن تقریباً یک‌دهم مقاومت فشاری آن است. با این حال، آرایش صحیح میلگردها، به‌ویژه میلگردهای عرضی، می‌تواند به افزایش شکل‌پذیری سازه‌های بتنی و ظرفیت جذب انرژی آن‌ها کمک کند.
طریقت ادامه داد: در اجرای آرماتورهای عرضی، به‌ویژه تنگ‌های ستون‌ها و خاموت‌های تیرها، نباید صرفه‌جویی نامناسب صورت گیرد؛ زیرا این اجزا نقش مؤثری در جذب انرژی ناشی از زلزله و جلوگیری از فروریزش سازه دارند. ممکن است ساختمان در جریان زلزله دچار ترک‌خوردگی یا آسیب در اتصالات شود، اما افزایش شکل‌پذیری و جذب انرژی می‌تواند به حفظ پایداری آن کمک کند.
وی با بیان اینکه ترکیب مناسب بتن و میلگرد در کنار رعایت جزئیات اجرایی، تحمل بارهای ثقلی و بارهای جانبی، به‌ویژه نیروهای زلزله، را امکان‌پذیر می‌کند، به اهمیت کیفیت بتن اشاره کرد و گفت: مقاومت فشاری تنها عامل تعیین‌کننده کیفیت بتن نیست؛ بلکه طرح اختلاط، نسبت آب به مواد سیمانی، کیفیت سیمان و مواد پوزولانی مورد استفاده، مشخصات سنگدانه‌ها، نحوه حمل، تراکم و عمل‌آوری بتن نیز بر مقاومت، نفوذپذیری، دوام و عمر مفید سازه تأثیر می‌گذارند.
این عضو هیئت علمی دانشگاه شهید رجائی با اشاره به پیامدهای افزودن آب اضافی به بتن توضیح داد: برخی تصور می‌کنند افزایش آب باعث روان‌تر شدن بتن و سهولت ریختن آن در قالب می‌شود، اما روانی با کارایی بتن تفاوت دارد. کارایی مناسب مستلزم برخورداری از روانی و چسبندگی مطلوب است؛ در حالی که افزایش بی‌رویه آب می‌تواند همگنی بتن را کاهش دهد و در نهایت به افت مقاومت و دوام آن منجر شود.
طریقت با تأکید بر اهمیت عمل‌آوری صحیح بتن تصریح کرد: اگر عمل‌آوری بتن به‌درستی و برای مدت لازم انجام نشود، پس از بتن‌ریزی کیفیت و عمر مفید سازه کاهش می‌یابد و احتمال ایجاد ترک و بروز مشکلات مرتبط با دوام افزایش پیدا می‌کند.
وی درباره کیفیت میلگرد نیز اظهار کرد: خواص مکانیکی میلگرد، شکل‌پذیری مورد انتظار، کیفیت تولید در کارخانه و شرایط نگهداری آن پیش از مصرف، همگی در طراحی و اجرای سازه مؤثر هستند. با این حال، حتی میلگردی با کیفیت مناسب نیز در صورت رعایت نکردن طول مهاری و طول وصله، نمی‌تواند عملکرد مورد انتظار را داشته باشد.
عضو هیئت علمی عمران دانشگاه شهید رجائی افزود: در برخی موارد، میلگرد از نظر جنس و کیفیت مشکلی نداشته، اما ناکافی بودن طول مهاری یا طول وصله باعث اختلال در عملکرد سازه و فروریزش آن شده است. ازاین‌رو، دقت در آرماتورگذاری، فاصله‌گذاری میلگردها و اجرای صحیح خاموت‌ها و تنگ‌های تیرها و ستون‌ها اهمیت ویژه‌ای دارد؛ به‌خصوص ستون‌ها که از اجزای بسیار مهم در رفتار سازه هستند و رعایت جزئیات اجرایی آن‌ها در مناطق زلزله‌خیز ضروری است.
طریقت با تأکید بر ضرورت سامان‌دهی جزئیات اجرایی ساختمان گفت: تدوین دستورالعمل‌های مدون و ارائه جزئیات استاندارد و تیپ‌بندی‌شده به مهندسان می‌تواند به اجرای دقیق‌تر ضوابط و افزایش ایمنی ساختمان‌ها کمک کند.
کنترل کیفیت باید از مرحله طراحی تا تحویل ساختمان ادامه داشته باشد
وی با بیان اینکه اطمینان از رعایت استانداردها به کنترل کیفیت در تمام مراحل پروژه نیاز دارد، اظهار کرد: نخستین مرحله، بررسی مدارک پیش از شروع ساخت است. در این مرحله باید گزارش‌های ژئوتکنیک، نقشه‌های محاسباتی سازه و جزئیات طراحی از نظر انطباق با مقررات ملی ساختمان، آیین‌نامه‌ها و استانداردهای مورد استفاده به‌دقت بررسی شوند.
عضو هیئت علمی عمران دانشگاه شهید رجائی افزود: مرحله دوم به تأمین مصالح مربوط می‌شود؛ هنگام خرید و ورود مصالح به کارگاه، مدارک فنی و سوابق محموله‌ها باید مستندسازی شود و آزمایش‌های متناسب با نوع مصالح و الزامات پروژه نیز مورد توجه قرار گیرد.
طریقت با بیان اینکه در مرحله سوم، بازرسی‌های حین اجرا اهمیت دارد، ادامه داد: کنترل آرماتوربندی و قالب‌بندی پیش از بتن‌ریزی، بررسی کیفیت بتن تازه و سخت‌شده و کنترل اتصالات، به‌ویژه در سازه‌های فولادی، از جمله اقداماتی است که باید با دقت انجام شود. در سازه‌های بتنی نیز اتصالات و نحوه اجرای آن‌ها می‌توانند بر عملکرد سازه در هنگام زلزله تأثیرگذار باشند. نتایج بازرسی‌ها و آزمایش‌های لازم نیز باید ثبت و نگهداری شوند.
وی با اشاره به مرحله چهارم، یعنی تحویل پروژه، گفت: هنگام تحویل ساختمان باید مدارک کنترل کیفیت، مستندات مربوط به انطباق اجرای کار با نقشه‌های مصوب و استانداردها و همچنین اطلاعات مربوط به نواقص احتمالی و نحوه شناسایی و رفع آن‌ها ارائه شود. این فرایند چهارمرحله‌ای می‌تواند نقش مهمی در اطمینان از کیفیت و ایمنی ساختمان داشته باشد.
عضو هیئت علمی عمران دانشگاه شهید رجائی با تأکید بر اینکه نظارت نباید صرفاً به بازدیدهای مقطعی و گاه‌به‌گاه محدود شود، اظهار کرد: بازرسی‌ها باید در زمان‌های مشخص و در مواردی بدون اطلاع قبلی انجام شوند و نتایج آن‌ها در فرم‌های معین ثبت شود. مشخصات بازرس، زمان بازرسی، نوع کنترل‌های انجام‌شده و نتایج آن‌ها باید مستند باشد.
وی افزود: این مستندات می‌توانند در بررسی‌های بعدی، شناسایی خطاها و ارزیابی مشکلات احتمالی ساختمان راهگشا باشند و زمینه پاسخ‌گویی دقیق‌تر عوامل اجرایی را فراهم کنند.
طریقت با اشاره به اهمیت مستندسازی اطلاعات ساختمان‌ها در قالب پرونده‌های دیجیتال بیان کرد: یکی از اقداماتی که می‌تواند مؤثر باشد، تشکیل پرونده فنی و دیجیتال برای هر ساختمان است. در پروژه‌های عمرانی، مفاهیمی مانند دوقلوی دیجیتال یا همزاد دیجیتال نیز مطرح هستند و ایجاد چنین زیرساخت‌هایی می‌تواند به مدیریت بهتر اطلاعات ساختمان در طول زمان کمک کند. این رویکرد از موضوعات مورد توجه در جهان و از الزامات مهم حرکت به سمت شهرهای هوشمند به شمار می‌رود.
وی توضیح داد: پرونده دیجیتال ساختمان می‌تواند شامل اطلاعات طراحی، مشخصات مصالح، نتایج آزمایش‌ها، گزارش‌های نظارتی، تغییرات ایجادشده در زمان ساخت، تصمیمات کارگاهی و سوابق تعمیرات باشد. همچنین باید مشخص شود تعمیرات با چه مصالح و روشی، توسط چه گروهی و با مسئولیت کدام پیمانکار انجام شده است؛ چراکه تعمیرات ساختمان تخصصی و نیازمند ثبت دقیق اطلاعات است.
عضو هیئت علمی عمران دانشگاه شهید رجائی تصریح کرد: وجود چنین پرونده‌ای می‌تواند در ارزیابی ایمنی، برنامه‌ریزی تعمیرات، مقاوم‌سازی، ارتقای بنا و تغییر کاربری آن مؤثر باشد و حتی بر ارزش مادی ساختمان نیز تأثیر مثبت بگذارد.
طریقت تأکید کرد: دریافت گواهی استاندارد یا تأیید کیفیت برخی نمونه‌های مصالح ورودی به کارگاه، به‌تنهایی تضمین‌کننده کیفیت کل ساختمان نیست؛ بلکه آنچه اهمیت دارد، توجه هم‌زمان و دقیق به کیفیت مصالح، طراحی، کنترل‌ها و نحوه اجرای عملیات ساختمانی است.
هوش مصنوعی جایگزین مهندس عمران نمی‌شود
عضو هیئت علمی عمران دانشگاه شهید رجائی، با اشاره به ظرفیت‌های هوش مصنوعی در ارتقای ایمنی ساختمان‌ها گفت: هوش مصنوعی می‌تواند با تحلیل حجم زیادی از داده‌ها، شناسایی الگوهای پنهان و تشخیص ناهنجاری‌های سازه‌ای، به ارزیابی سریع‌تر و دقیق‌تر ساختمان‌ها کمک کند؛ با این حال، جایگزین مهندس نخواهد شد و تصمیم‌گیری و قضاوت نهایی همچنان بر عهده متخصصان است.
وی با بیان اینکه هوش مصنوعی می‌تواند تغییرات مهمی در مهندسی سازه ایجاد کند، اظهار کرد: این فناوری به‌ویژه در کشوری مانند ایران که در معرض خطر زلزله قرار دارد، ظرفیت قابل‌توجهی برای ارزیابی ساختمان‌های موجود دارد. هوش مصنوعی می‌تواند در تحلیل داده‌ها و مسائل اجرایی به مهندسان کمک کند و با بررسی حجم زیادی از اطلاعات، الگوهایی را شناسایی کند که ممکن است از دید انسان پنهان بمانند.
عضو هیئت علمی عمران دانشگاه شهید رجائی با تأکید بر اینکه استفاده از هوش مصنوعی به معنای حذف مهندسان نیست، افزود: نگرانی درباره آینده شغلی مهندسان در پی توسعه این فناوری، لزوماً با واقعیت‌های این حوزه همخوانی ندارد؛ بلکه نوع فعالیت مهندسان تغییر خواهد کرد. کارهای زمان‌بر و پردازش‌هایی که احتمال خطای انسانی در آن‌ها بیشتر است، می‌توانند به هوش مصنوعی سپرده شوند تا مهندسان فرصت بیشتری برای مدیریت، کنترل و ارتقای کیفیت کار داشته باشند. با این حال، استنتاج، تصمیم‌گیری و قضاوت مهندسی همچنان بر عهده مهندس است.
طریقت با تشریح کاربردهای هوش مصنوعی در ایمنی ساختمان‌ها بیان کرد: یکی از این کاربردها، شناسایی خطاها و ناهنجاری‌ها در مرحله طراحی است. با استفاده از مدل‌های یادگیری ماشین و ابزارهای مدیریت اطلاعات ساختمان (BIM)، می‌توان نقشه‌ها را بررسی کرد و مغایرت میان اجزای سازه‌ای، مشخصات طراحی و الزامات فنی را تشخیص داد. همچنین، تداخل‌های احتمالی میان اجزا که ممکن است در بررسی‌های معمول از دید مهندسان دور بماند، قابل شناسایی است.
وی ادامه داد: هوش مصنوعی می‌تواند در کنترل انطباق طراحی با آیین‌نامه‌ها و ضوابط فنی نیز مؤثر باشد و به بررسی محاسبات و جزئیات اجرایی کمک کند؛ البته این به معنای واگذاری کامل فرایند طراحی و کنترل به هوش مصنوعی نیست، بلکه مهندس باید بر فرایند نظارت داشته باشد و از این فناوری به‌عنوان ابزاری کمکی استفاده کند.
این عضو هیئت علمی دانشگاه شهید رجائی، پیش‌بینی آسیب‌پذیری لرزه‌ای ساختمان‌ها را از دیگر کاربردهای هوش مصنوعی دانست و گفت: با استفاده از اطلاعاتی مانند سیستم باربر جانبی، تعداد طبقات، مشخصات مصالح، وضعیت سازه، شرایط خاک و عمر ساختمان و همچنین نتایج ارزیابی‌های پیشین، می‌توان ساختمان‌ها را بر اساس سطوح مختلف خطر دسته‌بندی و اولویت‌بندی کرد.
طریقت افزود: این دسته‌بندی به شناسایی ساختمان‌هایی که به بررسی دقیق‌تر و سریع‌تری نیاز دارند کمک می‌کند و امکان تخصیص مناسب‌تر منابع و بودجه را فراهم می‌آورد. در شرایطی که امکان ارزیابی هم‌زمان همه ساختمان‌ها وجود ندارد، هوش مصنوعی می‌تواند به مدیریت شهری و شهرداری‌ها در تعیین اولویت بازرسی‌ها و شناسایی موارد پرخطر کمک کند تا ساختمان‌های نیازمند بررسی فوری در صف ارزیابی باقی نمانند.
وی با اشاره به کاربرد دیگر هوش مصنوعی در تحلیل رفتار سازه‌ها اظهار کرد: این فناوری می‌تواند در کنار مدل‌سازی و شبیه‌سازی‌های مهندسی، به بررسی رفتار ساختمان در سناریوهای مختلف زلزله کمک کند. با استفاده از داده‌های موجود می‌توان پاسخ سازه را دقیق‌تر تخمین زد، پارامترهای مؤثر بر رفتار آن را شناسایی کرد و سناریوهای مختلف را مورد ارزیابی قرار داد. همچنین، انجام سریع‌تر محاسبات تکراری می‌تواند به افزایش سرعت تحلیل‌ها کمک کند.
طریقت، پایش سلامت سازه را از دیگر زمینه‌های کاربرد هوش مصنوعی معرفی کرد و گفت: در ساختمان‌هایی که به حسگرها و سامانه‌های پایش مجهز هستند، داده‌هایی مانند تغییر شکل‌ها، کرنش‌ها و تغییرات رفتاری سازه می‌توانند برای بررسی وضعیت واقعی ساختمان مورد استفاده قرار گیرند. هوش مصنوعی با تحلیل این داده‌ها می‌تواند ناهنجاری‌ها و تغییرات غیرعادی را شناسایی کند و در تشخیص سریع‌تر آسیب‌های احتمالی یا تغییر شرایط سازه مؤثر باشد.
وی ادامه داد: مقایسه رفتار واقعی سازه با رفتار پیش‌بینی‌شده در مدل‌های طراحی، علاوه بر شناسایی مشکلات احتمالی، می‌تواند به اصلاح و بهبود مدل‌سازی سازه‌های آینده نیز کمک کند. در دانشگاه شهید رجائی نیز فعالیت‌هایی در این زمینه در حال انجام است و این موضوع از حوزه‌های روز مهندسی در جهان به شمار می‌رود که همچنان به تحقیقات و مطالعات بیشتری نیاز دارد.
هوش مصنوعی احتمال خطا را کاهش می‌دهد، اما آن را از بین نمی‌برد
عضو هیئت علمی عمران دانشگاه شهید رجائی در پاسخ به این پرسش که آیا هوش مصنوعی می‌تواند خطاهای مهندسی را کاهش دهد، گفت: در مجموع، این فناوری می‌تواند به کاهش خطاها کمک کند، اما نمی‌توان تضمین کرد که با استفاده از آن، خطاهای اجرایی به‌طور کامل از بین بروند. نقش هوش مصنوعی در مرحله طراحی می‌تواند پررنگ‌تر باشد، در حالی که در مرحله اجرا، به دلیل دخالت بیشتر عوامل انسانی، همچنان باید نظارت و کنترل دقیق‌تری صورت گیرد.
طریقت با اشاره به محدودیت‌های این فناوری افزود: پردازش حجم زیادی از اطلاعات، شناسایی الگوهای پیچیده و تشخیص درست داده‌ها از جمله مسائلی است که می‌تواند بر دقت نتایج تأثیر بگذارد. اگرچه الگوریتم‌های جدید به کاهش برخی از این خطاها کمک کرده‌اند، اما صحت داده‌های ورودی همچنان اهمیت اساسی دارد.
وی تصریح کرد: اگر حسگرها عملکرد صحیحی نداشته باشند یا اطلاعات به‌اشتباه وارد سامانه شوند، نتایج تحلیل نیز می‌تواند نادرست باشد. در چنین شرایطی، حتی استفاده از هوش مصنوعی ممکن است به نتیجه‌گیری اشتباه منجر شود. به همین دلیل، ترکیب این فناوری با دانش و تجربه مهندسی ضروری است و نباید صرف استفاده از هوش مصنوعی را تضمین‌کننده صحت نتایج دانست.
طریقت با تفکیک مفهوم پیش‌بینی از اثبات ایمنی ساختمان اظهار کرد: در مهندسی سازه، تفاوت مهمی میان پیش‌بینی رفتار ساختمان و اثبات ایمنی آن وجود دارد. ممکن است بتوان با دقت مناسبی پیش‌بینی کرد که یک سازه در شرایط مشخص چه رفتاری خواهد داشت، اما این پیش‌بینی به‌تنهایی به معنای تضمین ایمنی ساختمان پس از احداث و در دوره بهره‌برداری نیست.
وی افزود: هوش مصنوعی می‌تواند با استفاده از داده‌های پیشین، هشدارهای ارزشمندی درباره احتمال بروز مشکلات ایمنی در آینده ارائه دهد، اما ارزیابی نهایی وضعیت ساختمان به اطلاعات قابل‌اعتماد و بررسی تخصصی مهندس مسئول وابسته است. در نهایت، این مهندس است که باید بر اساس شواهد و شرایط واقعی سازه، درباره وضعیت آن اظهارنظر کند.
عضو هیئت علمی عمران دانشگاه شهید رجائی تأکید کرد: رویکرد مناسب، ترکیب هوش مصنوعی با دانش مهندسی در تمام مراحل، از تحلیل و طراحی سازه تا کنترل انطباق با استانداردها و نظارت بر اجراست. این ترکیب می‌تواند به اعتبارسنجی دقیق‌تر، شناسایی محدودیت‌ها و اصلاح فرایندهای مهندسی کمک کند.
طریقت اضافه کرد: هوش مصنوعی قرار نیست جای مهندس را بگیرد، بلکه قرار است به او کمک کند تا مسائل و آسیب‌های احتمالی را سریع‌تر شناسایی کند، گزارش دهد و در مراحل مختلف پروژه، از ابتدا تا پایان، با تحلیل دقیق‌تر و تصمیم‌گیری آگاهانه‌تر، از بروز مشکلات جلوگیری کند.
انتهای پیام
