محمد صال مصلحیان در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به اینکه ابوریحان محمد بن احمد بیرونی، از بزرگ‌ترین دانشمندان سده‌های چهارم و پنجم هجری شمسی در حومه شهر کاث، پایتخت خوارزم در ازبکستان کنونی زاده شد و در غزنه در افغانستان امروز چشم از جهان فروبست، اظهار کرد: بیرونی دانشمندی چندوجهی بود که در ریاضیات، نجوم، جغرافیا، گاه‌شماری، تاریخ، و دانش هند، آثاری مهم و ماندگار پدید آورد. او زبان عربی، فارسی و سانسکریت را به‌خوبی می‌دانست و از منابع علمی یونانی نیز، عمدتاً از طریق سنت ترجمه عربی، بهره گرفت. به‌ویژه در سال‌های اقامت خود در قلمرو غزنویان، با دانشمندان و متون هندی آشنا شد و این آشنایی را در پژوهش‌های ریاضی و نجومی خود به کار گرفت.
رئیس دانشکده علوم ریاضی دانشگاه فردوسی مشهد با تاکید بر اینکه آثار بیرونی دامنه‌ای بسیار گسترده دارند، تصریح کرد: کتاب‌شناسی‌های جدید، بیش از ۱۵۰ اثر را به او نسبت می‌دهند و بر این نکته تأکید می‌کنند که بخش بزرگی از آثار او از میان رفته است. بیرونی در شاخه‌های گوناگون دانش روزگار خود به تألیف و پژوهش پرداخت؛ اما در میان آثار برجای‌مانده او، آثار ریاضی و نجومی جایگاهی ممتاز دارند.
صال مصلحیان خاطرنشان کرد: همان‌گونه که مرحوم ابوالقاسم قربانی نیز در کتاب بیرونی‌نامه اشاره کرده است، هرگاه در نوشته‌های بیرونی فرصتی برای طرح مسائل ریاضی فراهم می‌شد، از بررسی و تحلیل آنها چشم نمی‌پوشید. بیرونی ریاضی‌دانی دقیق، نکته‌سنج و تجربه‌گرا بود و بخش مهمی از پژوهش‌هایش را بر مشاهده، اندازه‌گیری، محاسبه و مقایسه نتایج استوار می‌کرد. این ویژگی را به‌خوبی می‌توان در آثاری مانند قانون مسعودی و تحدید نهایات الاماکن لتصحیح مسافات المساکن مشاهده کرد.
بیرونی نه مقلدی منفعل، بلکه پژوهشگری نقاد بود
وی با بیان اینکه قانون مسعودی مجموعه‌ای گسترده از مباحث نجومی، ریاضی و جغرافیایی است و تحدید نهایات الاماکن نیز به تعیین مختصات مکان‌ها و مسائل مربوط به اندازه‌گیری‌های جغرافیایی می‌پردازد، اظهار کرد: بیرونی نه مقلدی منفعل، بلکه پژوهشگری نقاد بود. او در مطالعه دانش هند کوشید دیدگاه‌ها و روش‌های هندی را با میراث علمی یونانی و اسلامی مقایسه کند و در موارد گوناگون، درستی یا نادرستی آنها را با استدلال و محاسبه بیازماید.
عضو فرهنگستان علوم جهان ادامه داد: یکی از ویژگی‌های برجسته روش او، توجه هم‌زمان به منابع متفاوت و پرهیز از پذیرش بی‌چون‌وچرای آنها بود. با بهره‌گیری از منابع سانسکریت، با دانش ریاضی و نجومی هند آشنا شد. برخی آثار ریاضی او، از جمله راشیکات الهند، آمیزه‌ای از مسائل و روش‌های هندی با نظریه نسبت‌های یونانی است. اهمیت بیرونی در تاریخ ریاضیات تنها به شمار محاسبات او محدود نمی‌شود؛ بلکه در شیوه به‌کارگیری ریاضیات برای حل مسائل نجومی، جغرافیایی و اندازه‌گیری نیز آشکار است.
رئیس دانشکده ریاضی دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به اینکه ابوریحان، هندسه، حساب و مثلثات را در خدمت مسائل واقعی نجوم و جغرافیا قرار می‌داد و در اندازه‌گیری‌های علمی، به دقت محاسبات و کنترل نتایج توجه داشت، اظهار کرد: یکی از نمونه‌های برجسته این رویکرد، استفاده او از مثلثات برای مسائل مربوط به زمین و تعیین فاصله‌ها و مختصات جغرافیایی است. بیرونی بخشی از سنت مهم ریاضی-نجومی اسلامی را نمایندگی می‌کند که بعدها در آثار ریاضی‌دانان و ستاره‌شناسانی چون خواجه نصیرالدین طوسی نیز به صورت‌های دیگری ادامه یافت.
قانون مسعودی، التفهیم لأوائل صناعه التنجیم و استخراج الاوتار فی الدائرة؛ سه آثار ریاضی ابوریحان بیرونی
صال‌مصلحیان گفت: اگر بخواهیم سه اثر را با تأکید بر جنبه‌های ریاضی و نجومی انتخاب کنیم، می‌توان به سه کتاب اشاره کرد که شامل قانون مسعودی، دانشنامه‌ای گسترده در نجوم و جغرافیا که بخش مهمی از دستاوردهای نظری و محاسباتی بیرونی را در خود جای داده است، می‌شود. کتاب دوم یعنی التفهیم لأوائل صناعه التنجیم، اثری آموزشی در قالب پرسش و پاسخ که هندسه، حساب، نجوم، جغرافیا، ابزارهای نجومی و مباحث مرتبط با احکام نجوم را دربرمی‌گیرد. این کتاب در دو صورت عربی و فارسی باقی مانده و توسط استاد جلال‌الدین همایی بر آن حواشی نگاشته است.
وی با بیان اینکه کتاب سوم شامل استخراج الاوتار فی الدائرة، رساله‌ای مهم در هندسه و مثلثات که در آن مسئله وترهای دایره و روش‌های گوناگون اثبات قضایا بررسی شده است، گفت: این اثر از نمونه‌های ارزشمند رویکرد تاریخی-تحلیلی بیرونی به مسائل هندسی است و همراه یادداشت‌هایی دقیق از ابوالقاسم قربانی در سال ۱۳۵۵ توسط انتشارات انجمن آثار ملی منتشر شد.
عضو فرهنگستان علوم جهان با تاکید بر اینکه قانون مسعودی را می‌توان یکی از جامع‌ترین آثار نجومی بیرونی دانست، تصریح کرد: این کتاب افزون بر گردآوری دانش پیشین، شامل محاسبات و تحلیل‌های تازه خود او نیز هست. ساختار آن با آثار نجومی بزرگ پیش از خود، به‌ویژه المجسطی بطلمیوس، قابل مقایسه است؛ اما بیرونی در آن مطالب جدیدی افزوده و در مواردی پارامترهای نجومی را با محاسبات و مشاهدات دقیق‌تر بررسی کرده است.
رئیس دانشکده ریاضی دانشگاه فردوسی خاطرنشان کرد: ابوریحان در کتاب سوم قانون مسعودی، عدد پی را به صورت حاصل تقسیم محیط دایره بر قطر آن بیان می‌کند؛ یعنی آن را نه صرفاً به‌عنوان یک نسبت هندسی، بلکه به صورت یک خارج‌قسمت عددی معرفی می‌کند. چنانکه قربانی در بیرونی‌نامه گفته است، بیرونی دستور محاسبه وتر یک چهارم قوسی که وتر آن معلوم است را به دست داده است. همچنین وی اندازه تقریبی ضلع نه‌ضلعی منتظم محاطی را با روش‌های مختلف و ازجمله به وسیله حل معادله درجه سوم، با پنج رقم کسری شصت‌گانی حساب کرده است.
سهم بیرونی در تحول مثلثات، به‌ویژه مثلثات کروی و کاربردهای آن در نجوم
صال مصلحیان با بیان اینکه بیرونی سهم مهمی در تحول مثلثات، به‌ویژه مثلثات کروی و کاربردهای آن در نجوم داشت، اظهار کرد: از آثار مهم او در این زمینه مقالید علم الهیئة است که در آن مثلثات کروی و کاربردهای آن در مسائل نجومی با جزئیات بررسی می‌شود. همچنین در قانون مسعودی و رساله مربوط به سایه‌ها، مباحث مثلثاتی گسترش یافته‌اند. چنانکه دانشنامه ایرانیکا تصریح کرده است، یکی از دستاوردهای قابل توجه او، تعریف و استفاده منظم از توابع مثلثاتی و ارائه روش‌هایی برای محاسبه آنها بر مبنای دایره واحد است.
این استاد دانشگاه ادامه داد: او همچنین از درون‌یابی مرتبه دوم برای محاسبه مقادیر میانی استفاده کرده است. یکی از نمونه‌های جالب کار او، حل یک معادله درجه سوم در فرایند محاسبه سینوس یک درجه است. این روش، از نظر تاریخ محاسبات عددی و مثلثات، بسیار قابل توجه است.
وی گفت: استخراج الاوتار فی الدائرة یکی از آثار مهم بیرونی در هندسه و محاسبات مثلثاتی است و نشان‌دهنده تسلط او بر مسائل مربوط به دایره و وترهاست. یکی از ویژگی‌های چشمگیر این اثر، گردآوری راه‌حل‌ها و برهان‌های متعدد برای یک مسئله است. در این رساله، برای یک قضیه مهم، ۲۲ برهان ارائه شده است و برخی از این برهان‌ها به ریاضی‌دانان پیشین، از جمله ارشمیدس، نسبت داده شده‌اند.این شیوه کار نشان می‌دهد که بیرونی تنها در پی ارائه یک راه‌حل نبود، بلکه تاریخچه راه‌حل‌ها و روش‌های مختلف را نیز برای فهم بهتر مسئله گرد می‌آورد. او در این کتاب همچنین از اثری منسوب به ارشمیدس سخن می‌گوید که امروزه اصل آن در دست نیست.
عضو فرهنگستان علوم جهان با اشاره به اینکه التفهیم لأوائل صناعة التنجیم از مهم‌ترین آثار بیرونی است که جنبه آموزشی دارد، اظهار کرد: کتاب به صورت پرسش و پاسخ تنظیم شده و ۵۳۰ پرسش و پاسخ را شامل می‌شود. مباحث هندسه و حساب در آغاز می‌آیند و سپس مباحث نجومی، جغرافیایی، ابزارهای نجومی، گاه‌شماری و احکام نجوم مطرح می‌شوند. برای نمونه، نقطه را چنین شرح می‌دهد: «چون خط را نهایت باشد، نهایت او نقطه باشد؛ و بدان که نقطه را نه طول است و نه عرض و نه عمق، و او نهایت همه نهایت‌هاست.»
رئیس دانشکده ریاضی دانشگاه فردوسی مشهد ادامه داد: یکی از جذابیت‌های کتاب التفهیم، به‌کارگیری برابرهای پارسی برای مفاهیمِ ریاضی یونانی و عربی است. برای مثال، بیرونی به جای «حساب» از واژه «شمار» سود جسته است. «کثیرالاضلاع» را «بسیار پهلو»، «متساوی‌الساقین» را «راست پای»، و «مساوی» را «همچند» نامیده است. مقاله مربوط به ابوریحان بیرونی در دانشنامه ایرانیکا به قلم جورج صلیبا، کتاب التفهیم با مقدمه جلال‌الدین همایی، و نیز کتاب ارزشمند بیرونی‌نامه اثر شادروان ابوالقاسم قربانی از جمله منابع برای معرفی بیشتر ابوریحان بیرونی است.
انتهای پیام
