دیوارنگاری در واقع بخشی از هنرهای خیابانی است و منظور از هنر خیابانی آن بخش از گرافیک است که در کوچه و خیابان و سطح شهر با آن برخورد می‌کنیم؛ این هنر تاریخچه‌ای بسیار کهن دارد و ریشه در سنگ‌نبشته‌های تاریخی غارها و کتیبه‌های باستانی نقاشی‌های دیواری در ابعاد گوناگون دارد.
با این وجود گونه‌ها و سبک‌های متفاوتی از دیوارنگاری‌ها با سرعت زیاد در حال تبدیل شدن به شکلی ویژه از هنر هستند، درحالی که بحث و گفت و گو درباره ارزش آن‌ها میان هواداران و مخالفان آن ادامه دارد.
با این حال، میزان اثرگذاری این آثار به انتخاب موضوع، نحوه انتقال پیام و میزان ارتباط آن‌ها با زندگی روزمره شهروندان بستگی دارد؛ موضوعی که ضرورت بازنگری در رویکرد طراحی و اجرای دیوارنگاره‌های شهری، به‌ویژه در اهواز، را برجسته می‌کند.
دیوارنگاره‌ها می‌توانند به رسانه‌ای اثرگذار برای انتقال پیام تبدیل شوند؟
محمد متقی‌منش رئیس موسسه فرهنگی هنری آب و آیینه در گفت‌وگو با ایسنا اظهار کرد: امروزه موضوعات متعددی در فضای رسانه‌ای مطرح می‌شوند و هر رسانه یا مخاطبی ممکن است از زاویه دید خود به یک موضوع نگاه کند. دیوارنگاره‌ها نیز به دلیل ابعاد بزرگ، موقعیت قرارگیری در فضای شهری و قابلیت جلب توجه مردم، می‌توانند به رسانه‌ای اثرگذار برای انتقال پیام تبدیل شوند.
وی با بیان اینکه دیوارنگاره‌ها از نظر ماهیت و کارکرد با بیلبوردهای تبلیغاتی و تابلوهای کوچک شهری تفاوت دارند، افزود: اهمیت دیوارنگاره تنها به ابعاد بزرگ آن محدود نمی‌شود، بلکه این آثار می‌توانند به موضوعاتی تبدیل شوند که رسانه‌ها به آن‌ها توجه می‌کنند و درباره‌شان محتوا تولید می‌کنند. به همین دلیل، دیوارنگاره‌ها ظرفیت دارند که پیام‌های مختلف را به مخاطبان گسترده‌تری منتقل کنند.
اهمیت نحوه بیان پیام در انتقال آن
رئیس موسسه فرهنگی هنری آب و آیینه بیان کرد: چه در دیوارنگاره‌هایی که به‌صورت چاپی اجرا می‌شوند و چه در نقاشی‌های دیواری، باید یک فرایند مشخص برای انتخاب موضوع، نظارت بر اجرا و دریافت بازخورد مخاطبان وجود داشته باشد. باید بررسی کنیم که آیا پیام موردنظر به‌درستی به مردم منتقل شده است یا خیر.
متقی‌منش ادامه داد: نحوه بیان پیام اهمیت زیادی دارد؛ زیرا ممکن است قصد داشته باشیم مفهومی را به مخاطب منتقل کنیم، اما آن را به شکلی بیان کنیم که نتیجه مطلوبی نداشته باشد. برای مثال، میان استفاده از یک بیان محترمانه و به‌کارگیری لحنی نامناسب تفاوت وجود دارد و همین مسئله می‌تواند بر نحوه دریافت پیام از سوی مخاطب تأثیر بگذارد.
چگونه می‌توان از اثرگذاری دیوارنگاره‌ها مطمئن شد؟
وی با اشاره به ضرورت ارزیابی تأثیرگذاری آثار شهری گفت: در بسیاری از موارد، پس از اجرای دیوارنگاره‌ها بازخورد مشخصی از مخاطبان دریافت نمی‌شود. لازم است بررسی کنیم که مردم چه برداشتی از یک اثر داشته‌اند، آیا تصویر یا پیام آن در ذهنشان ماندگار شده است یا بدون توجه از کنار آن عبور کرده‌اند. این بازخوردها می‌توانند در انتخاب موضوعات و اجرای آثار بعدی مؤثر باشند.
وی اضافه کرد: اگر در این آثار به مسائل اجتماعی و دغدغه‌های مردم پرداخته نشود، طبیعی است که شهروندان ارتباط و هم‌ذات‌پنداری کمتری با آن‌ها برقرار کنند. گاهی ممکن است یک مستند با امکانات حرفه‌ای، تجهیزات پیشرفته و عوامل متخصص تولید شود، اما در مقابل، کلیپی ساده از یک اتفاق یا مشکل روزمره در شهر، بیشتر در فضای مجازی دیده شود، زیرا مردم با موضوع آن ارتباط راحت‌تری برقرار می‌کنند.
رئیس موسسه فرهنگی هنری آب و آیینه گفت: این موضوع نشان می‌دهد که در کنار توجه به ظرفیت‌های هنری و بصری دیوارنگاره‌ها، باید به مسائل و دغدغه‌هایی نیز پرداخت که مردم در زندگی روزمره با آن‌ها مواجه هستند. در خوزستان و اهواز موضوعات متعددی وجود دارد که می‌توان از طریق دیوارنگاره‌ها درباره آن‌ها با مردم گفت‌وگو کرد.
متقی‌منش افزود: اگر دیوارنگاره به شکلی اجرا شود که فقط پیام موردنظر طراح یا سفارش‌دهنده را منتقل کند و مخاطب صرفا آن را ببیند و از کنارش عبور کند، نمی‌توان به ظرفیت‌های گسترده این رسانه اتکا کرد. در مقابل، زمانی که مردم بتوانند با موضوع یک اثر هم‌ذات‌پنداری کنند، احتمال برقراری ارتباط و توجه آن‌ها به پیام افزایش پیدا می‌کند.
توانایی دیوارنگاره‌ها در انعکاس مشکلات و مطالبات
وی ادامه داد: برای مثال، آلودگی آب و آلودگی هوا از جمله مسائلی هستند که در این شهر مطرح بوده‌اند و همچنان نیز اهمیت دارند. باید بررسی کنیم که این موضوعات تا چه اندازه در فضاهای تبلیغاتی و دیوارنگاره‌های شهری بازتاب پیدا کرده‌اند. چرا مطالبات مردم از مسئولان نباید در این آثار مطرح شود؟
رئیس موسسه فرهنگی هنری آب و آیینه اضافه کرد: گاهی در دیوارنگاره‌ها و بیلبوردهای شهری صرفاً دستاوردهای سازمان‌ها و مجموعه‌های مختلف به نمایش گذاشته می‌شود، در حالی که لازم است در کنار معرفی اقدامات مثبت، مشکلات و مطالبات مردم نیز دیده شوند. اگر شهروندان در یک موضوع به نتیجه مثبتی رسیده‌اند، می‌توان این دستاورد را منعکس کرد، اما در عین حال باید مشکلات باقی‌مانده و مسائلی را که نیازمند رسیدگی هستند نیز به تصویر کشید.
متقی‌منش در ادامه گفت: دیوارنگاره‌ها می‌توانند هم اقدامات مثبت را معرفی کنند و هم به بیان دغدغه‌های مردم بپردازند. این دو موضوع در تقابل با یکدیگر نیستند و توجه هم‌زمان به آن‌ها می‌تواند زمینه ارتباط مؤثرتر مردم با این آثار را فراهم کند.
وی بیان کرد: گاهی اتفاقات مثبت یا منفی در جامعه رخ می‌دهند که بازتاب آن‌ها در فضای شهری می‌تواند مورد توجه مردم قرار گیرد. برای نمونه، در موضوعاتی مانند مسائل اقتصادی و عملکرد بانک‌ها، می‌توان با استفاده از زبان هنری و بیانی مناسب، پیام‌های مرتبط را منتقل کرد؛ البته این کار به شناخت دقیق موضوع و انتخاب شیوه درست بیان نیاز دارد.
رئیس موسسه فرهنگی هنری آب و آیینه افزود: گاهی به نظر می‌رسد در انتخاب موضوعات یا اجرای برخی آثار، بررسی و نظارت کافی صورت نمی‌گیرد و تصمیم‌گیری‌ها با سرعت انجام می‌شود. در چنین شرایطی ممکن است صرفاً با یک جست‌وجوی محدود، نخستین محتوای در دسترس انتخاب و برای اجرای اثر استفاده شود، در حالی که طراحی یک دیوارنگاره مؤثر به بررسی دقیق موضوع، شناخت مخاطب و توجه به پیامدهای احتمالی آن نیاز دارد.
موضوعات نیازمند توجه در تولید دیوارنگاره‌ها
متقی‌منش با اشاره به وجود نکات مثبت در کنار ضعف‌ها گفت: اهواز در سال‌های گذشته فراز و نشیب‌های مختلفی را در زمینه آثار بصری شهری تجربه کرده است. یکی از چالش‌ها این است که گاهی اثری با کیفیت و محتوای مناسب در یک فضای شهری اجرا می‌شود، اما مدتی بعد، اثری با کیفیت یا پیام ضعیف‌تر در همان موقعیت و روی همان بیلبورد یا سازه تبلیغاتی جایگزین آن می‌شود.
وی ادامه داد: چنین اتفاقاتی این پرسش را ایجاد می‌کند که چرا پس از اجرای یک اثر مناسب و جلب توجه مخاطبان، در ادامه همان فضا به اثری اختصاص پیدا می‌کند که از نظر کیفیت یا محتوا ضعیف‌تر است. این مسئله نشان می‌دهد که علاوه بر انتخاب موضوع مناسب، استمرار کیفیت، نظارت بر آثار و توجه به بازخورد مخاطبان نیز باید در برنامه‌ریزی‌های مربوط به فضای بصری شهر مورد توجه قرار گیرد.
رئیس موسسه فرهنگی هنری آب و آیینه بیان کرد: اهواز با وجود جمعیت و ظرفیت‌های شهری خود، هنوز از یک دیوارنگاره بزرگ و شاخص در مقیاس شهری برخوردار نیست که بتواند به‌عنوان یک رسانه بصری مهم و نماد شهری مورد توجه مردم قرار گیرد.
متقی‌منش گفت: با وجود پیگیری‌هایی که در این زمینه انجام شده، هنوز نتیجه مشخصی در شهر دیده نمی‌شود و به نظر می‌رسد این موضوع همچنان به توجه و پیگیری بیشتری از سوی مسئولان نیاز دارد.
وی با اشاره به استفاده از عنوان دیوارنگاره برای برخی بیلبوردهای بزرگ شهری اضافه کرد: دیوارنگاره از نظر تعریف، نوع اجرا و کارکرد با بیلبورد تبلیغاتی تفاوت دارد و نمی‌توان هر سازه تبلیغاتی بزرگی را دیوارنگاره دانست. با این حال، حتی اگر برخی از این آثار را در همین دسته قرار دهیم، یکی از چالش‌های مهم آن‌ها، توجه محدود به مسائل اجتماعی و مطالبات مردم است.
رئیس موسسه فرهنگی هنری آب و آیینه ادامه داد: این آثار در بسیاری از موارد بیشتر به‌عنوان بستری برای انتقال پیام‌های رسمی مورد استفاده قرار می‌گیرند. این موضوع به معنای نادیده گرفتن اهمیت موضوعات ملی و مذهبی نیست، بلکه مسئله این است که دیوارنگاره‌ها باید بتوانند ارتباط کامل‌تری با مردم برقرار کنند.
متقی‌منش گفت: مردم زمانی با یک اثر ارتباط برقرار می‌کنند که بتوانند بخشی از دغدغه‌ها، مسائل و واقعیت‌های زندگی خود را در آن ببینند. پرداختن به موضوعات مهم ملی و مذهبی ضروری است، اما در کنار آن باید به مسائل بومی و اقلیمی، مشکلات اجتماعی و اتفاقات مثبت جامعه نیز توجه شود.
وی افزود: انتخاب موضوع برای دیوارنگاره‌ها نیازمند شناخت دقیق فضای اجتماعی و ظرفیت‌های موجود است و باید به‌گونه‌ای انجام شود که این آثار علاوه بر زیبایی بصری، بتوانند با مخاطبان ارتباط برقرار کنند و پیام خود را به شکلی مؤثر انتقال دهند. تولید دیوارنگاره‌ها چالش‌های خود را به همراه دارند. در این میان، پیشرفت ابزارهای تولید تصویر و گسترش هوش مصنوعی، فرایند طراحی این آثار را تغییر داده و اهمیت ایده‌پردازی و شناخت مخاطب را بیش از گذشته برجسته کرده است.
در دیواره‌نگاره‌ها چه می‌بینیم؟
همچنین مصطفی محسنی گرافیست خوزستانی در گفت و گو با ایسنا، اظهار کرد: هر دیوار نگاره‌ای موضوع خود را دارد اما بعضی از آن‌ها ویژگی‌های مشترک دارند. دیوارنگاره‌ها به علت ابعاد بزرگ با بیلبوردها متفاوت‌اند. در دیوارنگاره‌ها جزئیات بیشتر دیده می‌شود. برای مثال به یک پوستر در فضای مجازی یا روی دیوار نگاه کمتری می‌شود و مخاطب خیلی به جزئیات آن دقت نمی‌کند. ابعاد دیوارنگاره نیز شیوه انتقال پیام به مخاطب را تغییر می‌دهد.
چالش‌های تولید دیوارنگاره‌ها
وی ادامه داد: در گذشته که هوش مصنوعی رایج نبود برای هر کاراکتر باید از یک شخص عکس گرفته می‌شد تا به دیوارنگاره اضافه شود و پیدا کردن کاراکتر با مشخصات خاص مانند سبک چهره، سن و قد چالش برانگیز بود. باید چهره شخص مورد نظر با محتوایی که چهره فرد در آن استفاده می‌شود همسو باشد و مردم باید بتوانند با آن کاراکتر ارتباط برقرار کنند. برای مثال پدر ایرانی معمولا با کاراکتر با موی سر کم، مقداری اضافه وزن و سبیل نشان داده می‌شود.
این گرافیست بیان کرد: یکی دیگر از چالش‌ها محتوای کار است. امروزه که بخش تولید با هوش مصنوعی آسان‌تر شده است، دقت اصلی روی محتوای کار است و برای اینکه دیوارنگاره گیرایی خوب داشته باشد به پیام و محتوای خوب نیاز دارد.
محسنی در ادامه گفت: امروزه تصاویر خوب و با کیفیت زیاد شده‌اند و هرکسی می‌تواند این تصاویر را تولید کند اما اینکه یک نفر بتواند شناختی نسبت به جامعه داشته باشد و پیام مهمی در محتوای خود داشته باشد یک چالش حساب می‌شود و خیلی از افراد به سمت آن نمی‌روند.
تاثیر هویت بومی و فرهنگ محلی در تولید دیوارنگاره‌ها
وی افزود: اگر محتوای یک دیوارنگاره برای کل کشور باشد نباید به سمت بومی سازی رود اما اگر یک بیلبورد برای اهواز باشد، کاراکترهایی طراحی می‌شوند که با فضای این شهر همسو باشند. برای مثال عینک ریبن در دیوارنگاره‌های خوزستان زیاد دیده می‌شوند، اما اگر این کاراکتر در استان‌های دیگر به نمایش گذاشته شوند مخاطب شاید نتواند با آن ارتباط بگیرد.
به گزارش ایسنا، در مجموع، دیوارنگاره‌ها زمانی می‌توانند به رسانه‌ای اثرگذار در فضای شهری تبدیل شوند که در کنار کیفیت هنری و بصری، از محتوایی متناسب با نیازها و دغدغه‌های جامعه برخوردار باشند.
توجه به هویت بومی، شناخت مخاطبان، بازتاب مسائل اجتماعی و مطالبات مردم و ارزیابی بازخورد شهروندان، از جمله عواملی است که می‌تواند به ارتقای کیفیت این آثار کمک کند.
از این منظر، توسعه هنر شهری در اهواز نیازمند رویکردی است که ضمن بهره‌گیری از ظرفیت‌های جدید طراحی و فناوری، ارتباط میان آثار هنری و زندگی روزمره مردم را در اولویت قرار دهد.
انتهای پیام
