منصوره افشار که به مناسبت روز جهانی میراث سمعی و بصری با ایسنا گفت‌وگو می‌کرد، با اشاره به اینکه میراث دیداری و شنیداری شامل چهار گروه منابع ویدئویی و پروژکتوری، منابع شنیداری، عکس‌ها و نسخه دیجیتال‌شده این سه منبع است، اظهار کرد: اهمیت این آثار در آن است که گاهی یک عکس تاریخی، صدای یک شخصیت تأثیرگذار یا فیلمی از آیین‌ها و شیوه زندگی مردم، اطلاعاتی را در خود حفظ کرده که در اسناد مکتوب به همان شکل قابل دستیابی نیست.
او یادآور شد: این منابع صرفاً بازمانده‌هایی از گذشته نیستند؛ بلکه امکان شناخت دقیق‌تر زندگی اجتماعی، تحولات فرهنگی، زبان‌ها، موسیقی‌ها، آیین‌ها و تجربه‌های تاریخی و سیاسی نسل‌های پیشین را فراهم می‌کنند.
رییس گروه پردازش منابع غیرکتابی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران در ادامه به مهم‌ترین تهدیدهای این میراث اشاره کرد و افزود: آسیب‌پذیری فیزیکی منابع یکی از جدی‌ترین خطرات است؛ فیلم‌ها، نوارهای مغناطیسی و نگاتیوها در اثر دما، رطوبت، نور، آلودگی و نگهداری غیراصولی آسیب می‌بینند و برخی از این منابع به تجهیزات تخصصی نیاز دارند که به‌تدریج کمیاب می‌شوند.
افشار با بیان اینکه دیجیتال بودن یک منبع به معنای تضمین ماندگاری آن نیست، گفت: منابع دیجیتال نیز با تهدیدهایی مانند خرابی فایل‌ها، از دست رفتن اطلاعات فنی، نبود نسخه پشتیبان مناسب و منسوخ شدن قالب‌های فایل و نرم‌افزارها روبه‌رو هستند.
او یکی دیگر از تهدیدهای جدی را وقوع جنگ عنوان کرد و افزود: در شرایط جنگی، این منابع ممکن است مستقیماً در اثر حملات نظامی، انفجار، آتش‌سوزی یا تخریب ساختمان‌های محل نگهداری از بین بروند. همچنین در شرایط اضطراری، انتقال منابع به مکان‌های فاقد استانداردهای لازم و انباشت آن‌ها در فضاهای نامناسب نیز می‌تواند آسیب‌های جدی و گاه جبران‌ناپذیری به همراه داشته باشد.
این مسئول همچنین به فقدان پردازش تخصصی منابع اشاره کرد و گفت: اگر منابع به دست کتابداران متخصص فهرست‌نویسی نشوند، اطلاعات ثبت‌شده ناقص می‌ماند و امکان جست‌وجو و بازیابی آن‌ها کاهش می‌یابد؛ در نتیجه، فراموشی یک اثر همیشه به معنای نابودی فیزیکی آن نیست و گاهی اثر وجود دارد اما به دلیل آسیب‌دیدگی یا دشواری دسترسی، عملاً از چرخه حافظه فرهنگی جامعه خارج می‌شود.
افشار در بخش دیگری از صحبت‌های خود به روند حفاظت از این آثار پرداخت و اظهار کرد: حفاظت از میراث دیداری و شنیداری فرایندی چندمرحله‌ای شامل شناسایی، نگهداری اصولی، حفاظت پیشگیرانه، مرمت تخصصی، سازماندهی و مستندسازی و فراهم کردن امکان دسترسی است.
او با اشاره به نقش دیجیتال‌سازی در این مسیر، گفت: با تبدیل محتوای آنالوگ به قالب دیجیتال می‌توان نسخه‌ای برای دسترسی و پژوهش فراهم کرد و نیاز به استفاده مکرر از اصل اثر را کاهش داد، اما دیجیتال‌سازی به‌تنهایی کافی نیست و باید با کنترل کیفیت، ثبت اطلاعات فنی و تهیه نسخه پشتیبان همراه باشد.
رییس گروه پردازش منابع غیرکتابی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران درباره نقش هوش مصنوعی در این حوزه، گفت: این فناوری ظرفیت‌های تازه‌ای مانند تبدیل گفتار به متن، پیاده‌سازی مصاحبه‌ها و سخنرانی‌ها، شناسایی اشخاص و موضوعات، تولید زیرنویس و بهبود کیفیت تصاویر و صداهای آسیب‌دیده ایجاد کرده است، اما نتایج آن همیشه دقیق نیست و باید با نظارت کارشناسان همراه باشد.
او تاکید کرد: در استفاده از هوش مصنوعی باید اصالت اثر، مستندسازی مداخلات، حقوق پدیدآورندگان و حریم خصوصی رعایت شود.
افشار در پاسخ به این پرسش که از بین رفتن این میراث چه چیزی را از جامعه خواهد گرفت، گفت: تصور کنید صدای یکی از گویش‌های محلی که دیگر گویش و رانش در دسترس نیستند، یا تصویر یک بنای تاریخی پیش از تخریب، برای همیشه از بین برود، در این صورت نه‌تنها یک حامل فیزیکی، بلکه امکان شنیدن، دیدن و استفاده از آن به‌عنوان شاهدی تاریخی نیز از دست می‌رود، حتی اگر توصیفی مکتوب از آن باقی مانده باشد.
این مسئول با اشاره به شعار امسال یونسکو برای روز جهانی میراث دیداری و شنیداری با عنوان «پنجره شما به جهان» گفت: این شعار یادآور این نکته است که میراث دیداری و شنیداری فقط مجموعه‌ای از فیلم‌ها، عکس‌ها و اسناد صوتی نیست، بلکه پنجره‌ای به زندگی، تاریخ، فرهنگ و تجربه‌های انسانی است. اما برای آنکه این پنجره باز بماند، صرف نگهداری فیزیکی منابع کافی نیست و این آثار باید شناسایی، حفاظت، فهرست‌نویسی و تا حد امکان برای پژوهش و استفاده عمومی قابل دسترس باشند.
او اضافه کرد: این پنجره ماهیتی دوسویه دارد؛ به این معنا که ایران همان‌گونه که از طریق میراث دیداری و شنیداری خود، تاریخ و هویت فرهنگی‌اش را به جهان معرفی می‌کند، می‌تواند بخشی از تاریخ و هویت خود را نیز از دریچه مجموعه‌های نگهداری‌شده در کشورهای دیگر باز بشناسد؛ چرا که فیلم‌ها، عکس‌ها و اسناد صوتی موجود در خارج از مرزهای کشور ممکن است اطلاعاتی درباره مردم، رویدادها و مکان‌هایی از تاریخ ایران در اختیار بگذارند که نمونه یا روایت کاملی از آن‌ها در داخل کشور موجود نیست.
افشار اظهار کرد: اگر قرار است میراث دیداری و شنیداری واقعاً پنجره‌ای به جهان باشد، باید این پنجره را در هر دو جهت گشود؛ هم میراث خود را برای شناخت دیگران در دسترس قرار دهیم و هم از میراثی که در دیگر نقاط جهان نگهداری می‌شود، برای شناخت بهتر تاریخ خود بهره بگیریم.
انتهای پیام
