سیروان صیدی در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به شرایط جغرافیایی و ساختار شهری استان کردستان اظهار کرد: مهم‌ترین آسیب‌پذیری شهرهای استان، ترکیب شرایط طبیعی منطقه با الگوی توسعه شهری و آسیب‌پذیری زیرساخت‌های حیاتی است. قرارگیری کردستان در پهنه کوهستانی زاگرس، شیب‌های متنوع و محدودیت‌های توپوگرافی، شرایط ویژه‌ای برای توسعه شهری و مدیریت مخاطرات ایجاد کرده است.
وی افزود: توسعه فیزیکی برخی شهرهای استان به سمت پهنه‌های مستعد مخاطرات طبیعی گسترش یافته و این مسئله ضرورت بازنگری در برنامه‌ریزی شهری را نشان می‌دهد. زلزله، سیلاب شهری، زمین‌لغزش، ناپایداری دامنه‌ها و آتش‌سوزی جنگل‌ها و مراتع از مهم‌ترین مخاطراتی هستند که با توجه به گستردگی عرصه‌های طبیعی و شرایط اقلیمی کردستان، می‌توانند محیط‌زیست و سکونتگاه‌های مجاور را تهدید کنند.
معاون پژوهشی جهاد دانشگاهی استان کردستان با بیان اینکه آسیب‌پذیری شبکه‌های آب، برق، گاز، مخابرات، مراکز درمانی و مسیرهای امدادرسانی نیز باید مورد توجه قرار گیرد، ادامه داد: اختلال در هر یک از این زیرساخت‌ها می‌تواند زنجیره‌ای از اختلالات را در سایر خدمات حیاتی شهر ایجاد کند؛ بنابراین برنامه‌ریزی شهری باید بر مبنای مدیریت ریسک چندمخاطره‌ای و اصول پدافند غیرعامل انجام شود.
صیدی تصریح کرد: شناسایی پهنه‌های پرخطر، مقاوم‌سازی بافت‌های آسیب‌پذیر، حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی و تضمین تداوم خدمات ضروری باید در اولویت برنامه‌ریزی‌ها قرار گیرد. در این مسیر، استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS)، سنجش از دور و مطالعات علمی می‌تواند به تصمیم‌گیری دقیق‌تر و حرکت به سوی توسعه ایمن و تاب‌آور کمک کند.
پدافند غیرعامل باید به اصل اجرایی در توسعه شهری تبدیل شود
وی با تأکید بر اینکه ارتقای تاب‌آوری شهری نیازمند عبور از اقدامات مقطعی و حرکت به سمت نظامی یکپارچه و پیشگیرانه است، گفت: هدف از این رویکرد صرفاً کاهش خسارات پس از وقوع بحران نیست، بلکه باید با شناسایی و کاهش آسیب‌پذیری‌ها پیش از وقوع حادثه، امکان تداوم خدمات ضروری را نیز فراهم کرد.
معاون پژوهشی جهاد دانشگاهی کردستان، شناخت دقیق مخاطرات و آسیب‌پذیری‌های شهری را نخستین گام در این مسیر دانست و افزود: اطلاعات مربوط به وضعیت ساختمان‌ها، زیرساخت‌های حیاتی، شبکه معابر، تراکم جمعیت و پهنه‌های پرخطر باید گردآوری و تحلیل شود. تهیه اطلس خطرپذیری شهری و استفاده از ظرفیت GIS و سنجش از دور می‌تواند مبنای مناسبی برای تصمیم‌گیری علمی مدیران شهری باشد.
صیدی ادامه داد: اصول پدافند غیرعامل باید در تهیه و بازنگری طرح‌های جامع و تفصیلی شهری، مکان‌یابی زیرساخت‌های حیاتی، توسعه شبکه معابر و صدور مجوزهای ساخت‌وساز مورد توجه قرار گیرد. همچنین، مقاوم‌سازی ساختمان‌های آسیب‌پذیر، پیش‌بینی مسیرهای جایگزین امدادرسانی و تقویت زیرساخت‌های پشتیبان باید در اولویت اقدامات اجرایی مدیریت شهری باشد.
وی با اشاره به اهمیت آمادگی در برابر بحران‌ها اظهار کرد: برای مراکز حساس و خدمات ضروری باید برنامه‌های پشتیبان، مسیرهای جایگزین و سناریوهای عملیاتی مشخص تدوین شود. آموزش شهروندان، مشارکت محله‌محور، تقویت گروه‌های داوطلب و برگزاری مانورهای آمادگی نیز می‌تواند تاب‌آوری اجتماعی را در شرایط بحرانی افزایش دهد.
این پژوهشگر همچنین تأکید کرد: یافته‌های پژوهشی زمانی به ارتقای واقعی تاب‌آوری منجر می‌شوند که مستقیماً وارد فرایند تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی شهری شوند. برای هر آسیب‌پذیری شناسایی‌شده باید اقدام مشخص، دستگاه مسئول، زمان‌بندی و شاخص ارزیابی تعریف شود؛ چراکه پدافند غیرعامل زمانی اثربخش خواهد بود که از مرحله مطالعه و تدوین گزارش فراتر رود و به اصلی اجرایی در توسعه شهری تبدیل شود.
نقش GIS، سنجش از دور و هوش مصنوعی در پیشگیری از بحران
صیدی با اشاره به ظرفیت فناوری‌های نوین در شناسایی نقاط آسیب‌پذیر و حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی گفت: سامانه اطلاعات جغرافیایی، سنجش از دور و هوش مصنوعی می‌توانند با فراهم کردن امکان تحلیل داده‌ها و شناسایی دقیق‌تر خطرات، نقش مهمی در ارتقای تاب‌آوری شهری ایفا کنند؛ البته بهره‌گیری مؤثر از این فناوری‌ها مستلزم دسترسی به اطلاعات معتبر، به‌روز و متناسب با شرایط محلی است.
وی توضیح داد: با استفاده از GIS می‌توان موقعیت زیرساخت‌های حیاتی، شبکه معابر، تراکم جمعیت، وضعیت ساختمان‌ها و پهنه‌های مستعد مخاطرات را به‌صورت یکپارچه بررسی و نقاط نیازمند مداخله را شناسایی کرد. سنجش از دور نیز با بهره‌گیری از تصاویر ماهواره‌ای، امکان پایش تغییرات کاربری اراضی، گسترش ساخت‌وسازها، تغییرات پوشش گیاهی و آثار برخی مخاطرات را فراهم می‌کند.
معاون پژوهشی جهاد دانشگاهی کردستان افزود: برای نمونه، این فناوری‌ها می‌توانند در پایش توسعه شهری در دامنه‌های مستعد زمین‌لغزش، بررسی تغییرات حریم آبراهه‌ها و شناسایی مناطق مستعد آتش‌سوزی مورد استفاده قرار گیرند. همچنین، هوش مصنوعی با تحلیل داده‌های مکانی، محیطی و سوابق حوادث می‌تواند در شناسایی الگوهای خطر و پیش‌بینی احتمال وقوع برخی مخاطرات مؤثر باشد.
صیدی خاطرنشان کرد: ترکیب اطلاعات بارش، شیب، زمین‌شناسی و کاربری اراضی با الگوریتم‌های یادگیری ماشین، از جمله ظرفیت‌هایی است که می‌توان از آن برای تهیه نقشه‌های حساسیت زمین‌لغزش و ارزیابی خطر سیلاب بهره گرفت.
جهاد دانشگاهی می‌تواند پژوهش‌ها را به راهکارهای اجرایی تبدیل کند
وی درباره نقش جهاد دانشگاهی در شناسایی آسیب‌پذیری‌های شهری و کمک به مدیریت بحران اظهار کرد: جهاد دانشگاهی استان کردستان با اتکا به ظرفیت‌های پژوهشی و تخصصی خود در حوزه‌هایی مانند سنجش از دور، GIS، هوش مصنوعی، مدیریت بحران و مطالعات اجتماعی می‌تواند به شناسایی و تحلیل آسیب‌پذیری‌های شهری کمک کند.
معاون پژوهشی جهاد دانشگاهی کردستان افزود: این ظرفیت‌ها امکان بررسی دقیق‌تر مخاطرات، نقاط آسیب‌پذیر شهری، وضعیت زیرساخت‌های حیاتی و میزان آمادگی مناطق مختلف را فراهم می‌کنند؛ اما ارزش اصلی پژوهش‌ها زمانی آشکار می‌شود که نتایج آن‌ها به راهکارهای قابل اجرا تبدیل و در اختیار مدیران شهری قرار گیرد.
صیدی ادامه داد: به‌جای ارائه گزارش‌های کلی درباره خطر سیلاب یا زمین‌لغزش، می‌توان محدوده‌های نیازمند بررسی بیشتر، زیرساخت‌های در معرض خطر و اولویت‌های مداخله را مشخص کرد و پیشنهادهای کاربردی را در اختیار شهرداری‌ها، مدیریت بحران، دستگاه‌های خدمات‌رسان و سایر نهادهای مسئول قرار داد.
وی نیازسنجی مشترک با دستگاه‌های اجرایی، تعریف طرح‌های پژوهشی مسئله‌محور، تهیه نقشه‌های خطر و آسیب‌پذیری، طراحی سامانه‌های پشتیبان تصمیم و ارائه آموزش‌های تخصصی را از جمله زمینه‌های همکاری جهاد دانشگاهی با نهادهای مسئول برشمرد و گفت: تشکیل کارگروه‌های مشترک میان پژوهشگران و مدیران اجرایی می‌تواند زمینه استفاده مؤثر از یافته‌های علمی در برنامه‌ریزی شهری و مدیریت بحران را فراهم کند.
پیشنهاد تدوین اطلس یکپارچه آسیب‌پذیری و تاب‌آوری شهری کردستان
صیدی در پاسخ به پرسشی درباره اولویت‌دارترین طرح پژوهشی برای ارتقای تاب‌آوری شهری استان، تدوین «اطلس یکپارچه آسیب‌پذیری و برنامه اقدام برای ارتقای تاب‌آوری شهری استان کردستان» را پیشنهاد کرد و گفت: در این طرح، اطلاعات مربوط به مخاطراتی مانند زمین‌لغزش، سیلاب و زلزله، وضعیت توسعه کالبدی شهرها، زیرساخت‌های حیاتی، شبکه‌های دسترسی و پراکنش جمعیت گردآوری و در یک سامانه اطلاعات مکانی یکپارچه تجمیع می‌شود.
وی افزود: در ادامه، با استفاده از GIS، سنجش از دور، داده‌های معتبر و در صورت فراهم بودن شرایط، روش‌های هوش مصنوعی، نقاط آسیب‌پذیر و اولویت‌های مداخله مشخص خواهند شد.
معاون پژوهشی جهاد دانشگاهی استان کردستان با تشریح خروجی‌های مورد انتظار این طرح اظهار کرد: اطلس دیجیتال خطر و آسیب‌پذیری شهرهای مورد مطالعه، بانک اطلاعات مکانی قابل به‌روزرسانی، شناسایی زیرساخت‌های حساس و گلوگاه‌های خدمات‌رسانی و از همه مهم‌تر، تدوین برنامه اقدام اولویت‌بندی‌شده باید از محصولات اصلی این طرح باشند.
صیدی تأکید کرد: در برنامه اقدام باید برای هر فعالیت، محل اجرا، دستگاه مسئول، زمان‌بندی پیشنهادی، برآورد اولیه هزینه و شاخص ارزیابی پیشرفت مشخص شود تا نتایج پژوهش قابلیت پیگیری و اجرا داشته باشند.
وی درباره دستگاه‌های مورد نیاز برای مشارکت در اجرای این طرح گفت: استانداری کردستان و مدیریت بحران استان می‌توانند نقش راهبری و هماهنگی را بر عهده داشته باشند؛ شهرداری‌ها و شوراهای اسلامی شهر در ارائه اطلاعات و بهره‌گیری از نتایج مشارکت کنند و اداره‌کل راه و شهرسازی نیز یافته‌های پژوهش را در فرایند برنامه‌ریزی شهری مورد استفاده قرار دهد.
معاون پژوهشی جهاد دانشگاهی کردستان افزود: دستگاه‌های خدمات‌رسان از جمله شرکت‌های آب و فاضلاب، توزیع نیروی برق، گاز، مخابرات، راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای و جمعیت هلال‌احمر نیز می‌توانند در ارزیابی زیرساخت‌ها و آمادگی عملیاتی مشارکت داشته باشند. همچنین، دانشگاه‌ها و مراکز علمی، دستگاه‌های متولی اطلاعات زمین‌شناسی و هواشناسی و نمایندگان جوامع محلی باید متناسب با موضوع در این فرایند حضور یابند.
صیدی در پایان خاطرنشان کرد: جهاد دانشگاهی استان کردستان می‌تواند به‌عنوان مجری علمی و هماهنگ‌کننده پژوهشی این طرح، با تشکیل تیمی میان‌رشته‌ای، اطلاعات دستگاه‌های مختلف را تحلیل و یافته‌ها را به پیشنهادهای اجرایی تبدیل کند. تحقق این هدف مستلزم آن است که راهکارها متناسب با شرایط هر شهر و بر پایه داده‌های معتبر، بررسی میدانی و نظر متخصصان تدوین شوند تا زمینه حفاظت از جان شهروندان، استمرار خدمات حیاتی و توسعه پایدار شهرهای استان فراهم شود.
انتهای پیام
