هشتم آبان، روز نوجوان، در تقویم ایران یادآور نوجوان ۱۳ ساله‌ای است که با بستن نارنجک به کمر و رفتن زیر تانک دشمن، در نخستین ماه‌های جنگ تحمیلی، حلقه محاصره را شکست و نامش برای همیشه در تاریخ ایثار ثبت شد. محمدحسین فهمیده، نوجوان ۱۳ ساله‌ای بود که در اردیبهشت ۱۳۴۶ در محله پامنار قم به دنیا آمد و در هشتم آبان ۱۳۵۹، در حالی که پنج تانک عراقی در حال پیشروی بودند، با نارنجک‌های بسته‌شده به کمر به سمت تانک‌ها رفت و یکی از آن‌ها را منفجر کرد. انفجار او چنان دشمن را غافلگیر کرد که تصور کردند حمله‌ای گسترده در راه است و عقب‌نشینی کردند. امام خمینی(ره) درباره او فرمود «رهبر ما آن طفل ۱۳ ساله‌ای است که با قلب کوچک خود، اما با ارزشی بزرگ‌تر از صدها زبان و قلم، با نارنجک خود را زیر تانک دشمن انداخت و آن را منهدم کرد».
این روزنه تاریخی، نقطه عزیمت مقایسه‌ای است میان نسلی که در آتش جنگ و کمبود بزرگ شد و نسلی که در انفجار اطلاعات رشد می‌کند. داده‌های جمعیتی و تحلیل‌های جامعه‌شناختی تصویری متمایز از این دو نسل ترسیم می‌کند؛ تصویری که در قالب ضرورت گفت‌وگوی بین‌نسلی باید بر آن تأمل کرد.
نوجوان امروز؛ دارای زیست دیجیتال و هوشمند
داده‌ها و تحلیل‌های جامعه‌شناختی تصویری متمایز از نوجوان امروز ارائه می‌دهد. یک ویژگی کلیدی، چرخش از آرمان‌گرایی ایدئولوژیک به کارآمدی‌محوری است. نوجوان امروز به‌شدت نتیجه‌گراست. او سیاست و جامعه را به‌صورت انضمامی و مبتنی بر تجربه زیسته‌اش می‌فهمد، نه صرفاً بر اساس آرمان‌هایی که در نسل‌های پیشین پررنگ‌تر بود. این نسل همچنین فردگراتر، هوشمندتر و چندوجهی‌نگرتر توصیف می‌شود؛ نسلی که پذیرش گروه همسالان در آن بالا رفته، اما اصالت خانواده در تربیت او در جدال میان سنت و مدرنیته کاهش یافته است. نوجوان امروز مضطرب است، اما با استفاده از فضای مجازی توانایی پنهان کردن آن را دارد. او در حوزه اعتقادات دین‌گریز نیست، اما نیاز به استدلال و راهنما برای انتخاب مسیر دارد و نگرش دوقطبی در او پررنگ‌تر است.
مهم‌ترین ویژگی نوجوانان امروز، دیجیتالی شدن زندگی آن‌هاست. نوجوانان متولد اواخر دهه ۸۰ و اوایل دهه ۹۰، یعنی نسل پایانی Z و آغازین آلفا، در محیطی رشد کرده‌اند که فضای مجازی و هوش مصنوعی بخشی از زیست روزمره آنان شده است. نوجوانان و دانش‌آموزان امروز در بسیاری از موضوعات، اطلاعاتی بیشتر و دسترسی سریع‌تری نسبت به معلمان خود دارند. این شکاف دانشی، معادله اقتدار سنتی معلم و والد را تغییر داده است.
پرورش ستون اصلی آموزش‌وپرورش است
حجت‌الاسلام‌والمسلمین علی انصاری، معاون پرورشی اداره‌کل آموزش‌وپرورش استان قزوین در گفت‌وگو با ایسنا اظهار کرد: پرورش ستون اصلی آموزش‌وپرورش است. آموزش بدون پرورش مانند ساختمان بدون فوندانسیون است، اگر مهارت‌های زندگی، اخلاق، تاب‌آوری و هویت‌یابی را در کنار آموزش‌های علمی به دانش‌آموزان یاد ندهیم، صرف آموختن دانش خیلی زود بی‌اثر می‌شود، علی‌الخصوص در این دوره که فشارهای روانی و اجتماعی افزایش یافته است، نقش مشاوران، مربیان پرورشی و برنامه‌های فرهنگی حیاتی‌تر است. پرورش یعنی کمک کنیم تا نوجوان بتواند خودش را بشناسد و انتخاب‌های درستی داشته باشد.
وی ادامه داد: مهم‌ترین ویژگی نوجوانان امروز، دسترسی سریع و بی‌واسطه به اطلاعات و شبکه‌های اجتماعی است. این مسئله هم فرصت بزرگی محسوب می‌شود و هم چالشی است که باید به آن توجه کرد. نوجوانان امروز از یک سو بسیار سریع‌تر از ما و هم‌نسل‌های ما با دنیا ارتباط برقرار می‌کنند، از سوی دیگر گاهی دچار سردرگمی و مقایسه‌های افراطی می‌شوند.
انصاری با بیان این جمله که یکی دیگر از ویژگی‌های نوجوانان امروزی این است که خیلی زودتر از نسل‌های قبلی به هویت و استقلال فکر می‌کنند، عنوان کرد: تفاوت اصلی نوجوانان امروز و دیروز در سرعت تغییرات و منبع الگوبرداری است، نسل ما بیشتر از خانواده، مدرسه و اطرافیان الگو می‌گرفت، اما نوجوان امروزی الگوهایش گسترده‌تر و گاهی هم متناقض است، فضای مجازی، اینفلوئنسرها و حتی محتواهای بین‌المللی تأثیر زیادی بر نوجوانان امروزی دارد.
معاون پرورشی اداره‌کل آموزش‌وپرورش استان قزوین خاطرنشان کرد: نوجوانان امروز از نظر مهارت‌های دیجیتال بسیار جلوتر از هم‌نسل‌های ما هستند، اما مهارت‌های ارتباطی حضوری و تحمل سختی‌ها در این نسل کمتر شده است، البته این به معنای ضعف نیست، بلکه شرایط زندگی امروز با گذشته متفاوت است و ما باید این تفاوت را درک کنیم، نه اینکه مدام همه چیز را با نسل خودمان مقایسه کنیم.
باید به نوجوان مسئولیت بدهیم تا خودش را پیدا کند
حجت‌الاسلام‌والمسلمین عبدالحمید نعمتی، کارشناس حوزه کودک و نوجوان در گفت‌وگو با ایسنا اظهار کرد: نوجوانی دوره گذر از کودکی به سمت جوانی و دوره هویت‌یابی به معنای کشف حقیقت خود است.
وی افزود: برداشت برخی این است که ایمان در نوجوانان امروزی ضعیف و گرایش به دین کمتر شده است، در صورتی که این‌طور نیست، در واقع نوجوان امروز به‌دنبال این است که خودش راهش را پیدا کند و تحمیل را نمی‌پذیرد، این در حالی است که در دهه شصت خانواده و امثالهم باعث می‌شدند نوجوان روش زندگی خود را انتخاب کند. امروز نوجوانان ما به‌خاطر استقلال اجتماعی به‌دنبال این هستند که خودشان راهشان را پیدا کنند، البته در این مسیر باید به آن‌ها کمک کرد و مراقبشان بود، چرا که ابزارهایی وجود دارد که ممکن است محاسبات نوجوان ما را به هم بریزد.
این کارشناس عنوان کرد: نوجوان به‌دنبال یافتن خود است، اگر او در این برهه نتواند خودش را بیابد، تبدیل به یک موجود غیرمستقل، باری به هر جهت و منفعل در برابر جامعه می‌شود. هویت‌یابی در دوره نوجوانی باید با مسئولیت‌سپاری همراه شود. به این معنا که باید به نوجوانان مسئولیت داد تا در این مسئولیت‌ها، توانمندی‌های خود را پیدا کنند، وقتی توانمندی خود را پیدا کنند برای دوره جوانی خود آماده می‌شوند.
وی بیان کرد: در دهه شصت خانواده‌ها بدون اینکه این ساختارهای علمی را بشناسند، همین روش را داشتند و به نوجوانان کار می‌سپردند و مسئولیت می‌دادند، در حالی که خانواده‌های امروزی به نوجوانان اعتماد نمی‌کنند که به آن‌ها کار بسپارند. باید به نوجوانان کار سپرد تا خودشان را پیدا کرده و خود را برای آینده آماده کنند.
شکاف میان «آنچه در واقعیت وجود دارد» و «آنچه نمایش داده می‌شود»
نوجوانان امروز با توجه به حضور گسترده در فضای مجازی، با طیفی از آسیب‌ها از جمله کاهش امیدواری نسبت به آینده، کاهش سطح تاب‌آوری و گرایش به رفتارهای پرخطر مواجه است. کارشناسان ریشه بخشی از این فشار روانی را در شکاف میان «آنچه در واقعیت وجود دارد» و «آنچه در فضای مجازی نمایش داده می‌شود» می‌دانند؛ شکافی که در بسیاری موارد به احساس ناتوانی و بی‌معنایی می‌انجامد. استفاده بیش از حد از تلفن همراه و حضور مداوم در فضای مجازی می‌تواند آثار رفتاری و روانی مخربی بر نوجوانان داشته باشد. امروز نوجوان ما در میان فشارهای خانوادگی، انتظارات تحصیلی و بمباران تصویری شبکه‌های اجتماعی، نیازمند حمایت نظام‌مند است.
نعمتی عنوان کرد: گذران وقت نوجوانان امروزی با دهه شصتی‌ها متفاوت است. نوجوان امروزی بخشی از وقتش را در فضای مجازی می‌گذراند. باید این را هم در نظر بگیریم که روزگار کنونی هم با روزگار دهه شصت متفاوت است. امروز دنیای ما دنیای پیشرفت به سمت فناوری است و نوجوانان باید استفاده بهینه از این فضا را یاد بگیرند. نکته حائز اهمیت این است که نوجوانان امروز باید مدیریت زیست در فضای فناورانه را یاد بگیرند، نه این‌طور باشد که بخواهیم آن‌ها را از این فضا محروم کنیم، نه این‌طور باشد که آن‌ها متوهمانه زندگی کنند.
این کارشناس حوزه کودک و نوجوان اظهار کرد: در کنار فعالیت در فضای مجازی، لازم است نوجوانان فعالیت‌های فیزیکی هم انجام دهند، همچنین ایجاد میز گفتمان در خانواده، استفاده از نظرات نوجوانان در مسائل مختلف و مسئولیت سپردن به آن‌ها از دیگر موارد حائز اهمیتی است که خانواده‌ها باید به آن‌ها توجه داشته باشند.
وی بیان کرد: امیرالمؤمنین(ع) فرمود فرزندانتان را برای زمانه خود بزرگ کنید. نوجوان ما باید یاد بگیرد در این فضای فناورانه زندگی کند، اما به این فضا اعتیاد و وابستگی پیدا نکند، ما به‌عنوان والد باید برای نوجوانمان جهت استفاده از فضای مجازی قانون بگذاریم و مدیریت کنیم، هنجارها و ناهنجارها را به او گوشزد کنیم. فضای فناورانه فضای مساعدی برای رشد نوجوانان همراه با جامعه پیرامون است.
نوجوان دهه شصت؛ ملاحظه‌کار، تاب‌آور، اهل کتاب
مهم‌ترین ویژگی نوجوانان دهه شصت، ملاحظه‌کاری بالا نسبت به نیازهای فردی بود. این ویژگی، از زیست در خانواده‌های پرجمعیت و امکانات محدود برخاسته بود. نسل شصت «پلی میان دنیای بدون اینترنت و دنیای مبتنی بر اینترنت» است و ارتباطات چهره‌به‌چهره، بخش جدایی‌ناپذیر تجربه او بوده است.
تاب‌آوری یکی دیگر از ویژگی‌های برجسته دهه شصتی‌هاست. جمعیت متولدین دهه شصت همواره بیش از امکانات موجود بود؛ چه در خانواده، چه در مدرسه و چه در جامعه. همین کمبود، قدرت سازگاری با دشواری‌ها را در او تقویت کرد. همچنین به‌دلیل نفوذ کمتر رسانه‌های دیداری، کتاب‌خوانی در میان این نسل رواج بیشتری داشت و همین امر به جامع‌نگری و توان تحلیل بالاتر او انجامید. در خصوص تغییرات بین نوجوانان دهه شصت و نوجوانان امروز، نه می‌توان گفت که این تغییرات بهتر هستند، نه می‌توان گفت که بدتر هستند، بلکه صرفاً می‌توان نام تفاوت را بر آن‌ها نهاد.
نعمتی اظهار کرد: زیست مداوم در فضای مجازی، نوجوان را متوهم، متوقع، حساس و شرطی بار می‌آورد و از زیست واقعی دور می‌کند. چنین نوجوانی دائم به‌دنبال پاداش پس از عمل می‌گردد.
وی افزود: از سوی دیگر نوجوانانی که دائم در فضای مجازی حضور دارند، تاب‌آوری اجتماعی پایینی دارند. فضای دیجیتال فضایی خشک است، وقتی بدن خشک و فاقد رطوبت شود، انسان عصبی می‌شود. اغلب بازی‌های دیجیتال هم بازی‌های خشنی هستند که لطافت را از روح انسان می‌گیرند.
این کارشناس حوزه کودک و نوجوان در خصوص ویژگی‌های مثبت نوجوانان امروز خاطرنشان کرد: نوجوانان امروز بسیار باهوش و آینده‌نگر هستند، روحیه پرسشگری دارند، درخواست‌های خود را به راحتی بیان می‌کنند و قدرت نه گفتن دارند.
نقش خانواده و مدرسه در تربیت نوجوانان، باید مکمل هم باشد
نکته حائز اهمیت در مقایسه بین نوجوانان دهه شصتی و نوجوانان امروز، پرهیز از نگاه تک‌عاملی و مقایسه‌های حسرت‌آمیز است. به این معنا که به جای حسرت بر گذشته و مقایسه آن با امروز، باید بررسی کرد که برای نسل امروز چه می‌توان کرد؟ نوجوان دهه شصت با حضور در کوچه پس‌کوچه‌ها، بازی با همسالان و مطالعه، و نوجوان امروز با گشت‌وگذار در شبکه‌های اجتماعی به‌دنبال کشف هویت خود است، این تفاوت‌ها به‌دلیل تفاوت در ابزارها و تجربه‌های زیسته است.
معاون پرورشی اداره‌کل آموزش‌وپرورش استان قزوین اظهار کرد: سعی ما این است که برنامه‌های متنوعی را برای اوقات فراغت نوجوانان آماده کنیم تا سلیقه‌های مختلف پوشش داده شود. از باشگاه‌های ورزشی، کانون‌های فرهنگی و هنری، اردوهای یک‌روزه و چندروزه، مسابقات علمی و مهارتی، کارگاه‌های مهارت‌آموزی تا هنرهای دستی، برنامه‌نویسی و عکاسی. همچنین تلاش می‌کنیم از ظرفیت مساجد، پایگاه‌های مقاومت و انجمن‌های اولیاء و مربیان هم استفاده کنیم تا پر کردن اوقات فراغت صرفاً به ایام مدرسه محدود نشود. هدف این است که نوجوان احساس کند گزینه‌های مثبت و جذابی برای پر کردن اوقاتش دارد، نه اینکه فقط در گوشی و فضای مجازی غرق شود.
انصاری خاطرنشان کرد: نوجوانان امروز ظرفیت‌های بالایی شامل خلاقیت، سرعت یادگیری و دغدغه‌مندی بالا نسبت به مسائل اجتماعی دارند. اگر بتوانیم فضای امن و حمایت‌گری برایشان بسازیم، خیلی از این انرژی‌ها می‌تواند به مسیر مثبت هدایت شود. در این زمینه نقش خانواده و مدرسه باید مکمل هم باشد، نه اینکه همدیگر را مقصر بدانند.
به گزارش ایسنا، روز نوجوان، اگرچه به یاد شهید فهمیده نام گرفته است، اما تنها به یک نسل یا یک الگوی ایثار محدود نمی‌شود. محمدحسین فهمیده در ۱۳ سالگی کاری کرد که بسیاری از بزرگسالان در آن شرایط از انجامش ناتوان بودند. نوجوان امروز نیز در ۱۳ سالگی با پرسش‌هایی روبه‌روست که شاید نوجوان دهه شصت هرگز با آن‌ها مواجه نبود: هویت در میان هزاران صدا، معنا در میان انبوهی از تصاویر، و تعلق در جهانی که هر لحظه او را به جای دیگری فرا می‌خواند. در این میان گفت‌وگوی بین‌نسلی دارای ضرورت است؛ گفت‌وگویی که در آن نسل گذشته تجربه تاب‌آوری خود را منتقل کند و نسل امروز، پرسشگری خود را به رسمیت بشناساند. نوجوان امروز، نه نسخه‌ای از نوجوان دیروز است و نه نسخه‌ای شکست‌خورده از او؛ او نوجوانی است در جهان خودش، که اگر شنیده شود، می‌تواند همان اندازه فهمیده‌وار عمل کند.
انتهای پیام
