مهسا پناهی‌شکوه در گفت‌وگو با ایسنا اظهار کرد: اهمیت مقاومت میکروبی در برابر آنتی‌بیوتیک‌ها از آنجا مشخص می‌شود که این مسئله، اثربخشی داروهایی را تهدید می‌کند که در سال‌ها و دهه‌های گذشته پایه اصلی درمان بسیاری از عفونت‌های باکتریایی بوده‌اند.
وی افزود: زمانی که یک باکتری به یک آنتی‌بیوتیک مقاوم می‌شود، درمان عفونت بسیار دشوار خواهد شد و ناچار هستیم به سراغ داروهای جایگزین برویم که عوارض بیشتر، هزینه بالاتر و گاهی دسترسی محدودتری دارند و همه افراد نمی‌توانند این داروها را تامین کنند.
عضو هیئت علمی گروه داروسازی بالینی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان ادامه داد: در کشور ما نیز تداوم مصرف غیرمنطقی آنتی‌بیوتیک‌ها، تجویزهای نامتناسب با شواهد علمی و ضعف در اجرای برنامه‌های کنترل مقاومت میکروبی موجب طولانی‌تر شدن مدت بستری بیماران، افزایش مرگ‌ومیر و بالا رفتن هزینه‌های درمان شده است.
پناهی‌شکوه با تأکید بر اینکه مقاومت میکروبی تنها به بیمارستان‌ها و به‌ویژه بخش‌های مراقبت‌های ویژه محدود نمی‌شود، تصریح کرد: این موضوع حتی می‌تواند درمان عفونت‌های شایع را نیز تحت تأثیر قرار دهد. همچنین باعث کاهش کیفیت و ایمنی اقدامات پزشکی در بیمارستان‌ها مانند جراحی، پیوند اعضا و شیمی‌درمانی شود؛ چراکه موفقیت بسیاری از این اقدامات، از جمله پیوند عضو و شیمی‌درمانی، تا حد زیادی به کنترل عفونت‌ها، پیشگیری از برخی عفونت‌ها و درمان عفونت‌های ایجادشده وابسته است.
وی خاطرنشان کرد: باید مقاومت میکروبی را بحرانی جدی در نظام سلامت بدانیم. اگر امروز سرمایه‌گذاری لازم برای کنترل آن انجام نشود و تدبیری برای این موضوع اندیشیده نشود، در آینده‌ای که چندان دور نیست، هزینه‌های انسانی و اقتصادی بسیار زیادی به جامعه تحمیل خواهد شد.
عضو هیئت علمی گروه داروسازی بالینی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان، مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک‌ها را یکی از مهم‌ترین عوامل تشدید مقاومت میکروبی دانست و گفت: هنگامی که یک آنتی‌بیوتیک مصرف می‌شود، باکتری‌های حساس به دارو از بین می‌روند، اما باکتری‌هایی که ویژگی مقاومت به دارو را دارند، ممکن است باقی بمانند، تکثیر شوند و ژن مقاومت را منتقل کنند. همچنین مصرف نادرست آنتی‌بیوتیک می‌تواند به گسترش سویه‌های مقاوم کمک کند و علاوه‌بر فرد مصرف‌کننده، سلامت سایر افراد را نیز از طریق انتقال باکتری‌های مقاوم تحت تأثیر قرار دهد.
پناهی‌شکوه مصرف آنتی‌بیوتیک برای بیماری‌های ویروسی را یکی از مهم‌ترین الگوهای نادرست مصرف این داروها در جامعه دانست و افزود: در فصلی قرار داریم که ممکن است برای یک سرماخوردگی ساده یا آنفلوانزا، بدون وجود شواهد عفونت باکتریایی اصرار بر دریافت آنتی‌بیوتیک وجود داشته باشد. این موضوع موجب بروز مقاومت میکروبی می‌شود و یکی از الگوهای نادرست مصرف آنتی‌بیوتیک به شمار می‌رود.
وی ادامه داد: مصرف داروهای باقی‌مانده از دوره‌های درمانی قبلی، یکی دیگر از الگوهای نادرست مصرف است. بیمار ممکن است یک دوره عفونت را پشت سر گذاشته باشد و در بازه زمانی دیگری به عفونت جدیدی مبتلا شود، اما به دلیل شباهت علائم بیماری فعلی با علائم قبلی و با این تصور که داروی پیشین موثر بوده است، دوباره به سراغ همان دارو برود.
عضو هیئت علمی گروه داروسازی بالینی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان اضافه کرد: گاهی یکی از اعضای خانواده به عفونتی مبتلا می‌شود و پس از دریافت آنتی‌بیوتیک خاصی بهبود پیدا می‌کند، سپس عضو دیگری از خانواده که به عفونت مبتلا شده است با این توجیه که علائم مشابهی دارد و بیماری از عضو دیگر خانواده منتقل شده است از همان آنتی‌بیوتیک استفاده می‌کند. این در حالی است که انتخاب آنتی‌بیوتیک باید بر اساس نوع عفونت و با در نظر گرفتن شرایط بیمار انجام شود و لزوماً همان آنتی‌بیوتیک برای درمان عفونت عضو دیگر خانواده مناسب نیست.
پناهی‌شکوه گفت: تغییر خودسرانه دوز دارو، مصرف یک یا چند دوز کمتر از مقدار تجویزشده و قطع درمان بلافاصله پس از بهبود علائم بدون تکمیل دوره درمان، از دیگر الگوهای نادرست مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها به شمار می‌رود. این رفتارها می‌توانند اثربخشی و ایمنی درمان را تحت تأثیر قرار دهند. گاهی فشار بیمار یا خانواده او بر پزشک موجب می‌شود درمان‌های غیرضروری در این زمینه انجام شود.
عضو هیئت علمی گروه داروسازی بالینی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان با اشاره به اهمیت تجویز منطقی داروها افزود: اگر این موارد را به‌صورت یک زنجیره در نظر بگیریم، تجویز در ابتدای این زنجیره قرار می‌گیرد و در ادامه، عرضه دارو و تجویز آن باید بر اساس ضوابط و با در نظر گرفتن مبانی و دستورالعمل‌های درمانی انجام شود. هدف، محدود کردن دسترسی بیمار به دارو نیست، بلکه تقویت نظارت بر تجویز و عرضه آن است. این موضوع در بیمارستان‌ها و در کمیته‌های مختلف نیز مطرح می‌شود و تجویز ضابطه‌مند و قانونمند داروها از سوی تیم‌های درمانی مورد ارزیابی قرار می‌گیرد.
وی ادامه داد: این ارزیابی می‌تواند به‌صورت موردی در ارتباط با یک بیماری خاص یا درباره موضوعی عمومی در بیمارستان انجام شود. در داروخانه‌ها نیز رعایت ضوابط در زمان عرضه دارو اهمیت زیادی دارد. داده‌های آزمایشگاهی برای انجام مطالعات مختلف در زمینه مقاومت میکروبی کارآمد هستند، البته به شرط آنکه بیمارستان‌ها و آزمایشگاه‌ها نتایج را به‌صورت منظم ثبت کنند تا بتوانیم از این داده‌ها استفاده کنیم.
پناهی‌شکوه با تأکید بر اهمیت آموزش عمومی و حرفه‌ای اظهار کرد: هر دو نوع آموزش ضروری هستند. ابتدا باید برای مردم توضیح داده شود که آنتی‌بیوتیک‌ها برای همه عفونت‌ها مفید نیستند، حتی در برخی موارد ضرورتی برای مصرف آن‌ها وجود ندارد. داروهای باقی‌مانده نیز نباید به‌صورت خودسرانه مصرف شوند و انتخاب یا تغییر درمان باید با نظر پزشک انجام شود. در حوزه آموزش حرفه‌ای نیز پزشکان و داروسازان باید با الگوهای مقاومت میکروبی و اصول تجویز دارو آشنا باشند و اطلاعات خود را در این زمینه به‌روز نگه دارند.
عضو هیئت علمی گروه داروسازی بالینی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان پیشگیری را نیز حائز اهمیت دانست و گفت: واکسیناسیون و آموزش‌های مربوط به کنترل عفونت‌ها، به‌ویژه کنترل عفونت‌های بیمارستانی، می‌توانند احتمال افزایش مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها در بیمارستان را کاهش دهند. در نهایت باید برنامه‌هایی را که در تمام این حوزه‌ها تدوین و برای آن‌ها برنامه‌ریزی شده است با شاخص‌های مختلف ارزیابی کنیم تا مشخص شود میزان پایبندی به دستورالعمل‌ها در زمینه تجویز، توزیع، پایش و آموزش چگونه بوده و این پایبندی تا چه اندازه رعایت شده است.
وی اظهار کرد: همکاری دانشگاه‌ها، داروسازان و وزارت بهداشت برای کاهش مصرف غیرمنطقی آنتی‌بیوتیک‌ها و حفظ اثربخشی داروهای موجود ضرورت دارد. همکاری همه‌جانبه در هر سه سطح دانشگاه‌ها، داروسازان و وزارت بهداشت ضروری است و خدماتی که در بخش‌های مختلف ارائه می‌شود باید در این مسیر هماهنگ باشد. دانشگاه‌ها می‌توانند از طریق آموزش اصول تجویز منطقی آنتی‌بیوتیک‌ها بر اساس پروتکل‌های رسمی، بررسی الگوهای مصرف دارو، تهیه دستورالعمل‌های درمانی و آموزش آن‌ها نقش مؤثری داشته باشند.
پناهی‌شکوه ادامه داد: داروسازان، به‌ویژه داروسازان بالینی و متخصصان داروسازی بالینی که در بیمارستان‌ها حضور فعال دارند و عضوی از تیم درمانی هستند، می‌توانند بر اساس نتیجه کشت و آنتی‌بیوگرام یا آزمون حساسیت میکروبی در صورت نیاز، کاهش مصرف دارو، تغییر نوع داروی انتخابی، اصلاح دوز مصرفی یا تغییر مسیر تجویز را پیشنهاد دهند یا اصلاحات لازم را انجام دهند.
وی تصریح کرد: داروسازان بالینی می‌توانند از ارزیابی انتخاب دارو و دوز مناسب گرفته تا بررسی تداخلات دارویی، در نظر گرفتن عملکرد کبد و کلیه، پایش عوارض داروها، ارزیابی پاسخ به درمان و در نهایت پیشنهاد اصلاح رژیم دارویی نقش بسیار مؤثری داشته باشند. داروسازان می‌توانند با بررسی نسخه‌ها تا حدودی مصرف نامناسب دارو را شناسایی کنند و با ارجاع به‌موقع بیمار به پزشک، گام مهمی در کاهش مصرف غیرمنطقی آنتی‌بیوتیک‌ها بردارند.
پناهی‌شکوه درباره وظایف وزارت بهداشت اظهار کرد: این وزارتخانه در سطح کلان می‌تواند با تعیین اهداف ملی و تدوین برنامه‌هایی که قابلیت ارزیابی و اندازه‌گیری داشته باشند، نظام پایش مقاومت میکروبی و مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها را تقویت کند. همچنین از برنامه‌های اجرایی در این زمینه حمایت کامل داشته باشد و بر اجرای ضوابط مربوط به عرضه و مصرف دارو و تمام زنجیره تولید تا مصرف نظارت کند. شواهد آزمایشگاهی و نتایج مطالعات انجام‌شده نشان می‌دهد که مقاومت میکروبی، به‌ویژه در مورد برخی باکتری‌های گرم‌منفی، نگرانی جدی محسوب می‌شود.
عضو هیئت علمی گروه داروسازی بالینی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان افزود: با توجه به گزارش‌های متعدد برآمده از مطالعات مختلف، میزان بالای مقاومت، به‌ویژه در برابر داروهای سفالوسپورین نسل سوم و فلوروکینولون‌ها، گزارش شده است. همچنین مقاومت به کارباپنم‌ها، به‌ویژه در ارتباط با باکتری‌های مهم بیمارستانی مانند باکتری‌های کلبسیلا و سودوموناس، قابل توجه بوده است. این یافته‌ها از نظر بالینی نیز اهمیت زیادی دارند، زیرا باکتری‌هایی که به آن‌ها اشاره شد، همچنین باکتری‌هایی مانند اشرشیا کلی در بروز عفونت‌های ادراری، عفونت‌های خونی و عفونت‌های جدی نقش دارند.
وی تصریح کرد: مقاومت باکتری‌ها به درمان‌های رایج می‌تواند انتخاب درمان تجربی را دشوار کرده و احتمال نیاز به دریافت داروهای وسیع‌الطیف یا در برخی موارد داروهای بسیار گران‌قیمت را افزایش دهد.
عضو هیئت علمی گروه داروسازی بالینی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان با اشاره به افزایش عفونت‌های ناشی از باکتری‌های مقاوم به چندین دارو گفت: این عفونت‌ها چالشی مهم در بیمارستان‌ها، به‌ویژه در بخش‌های مراقبت ویژه، محسوب می‌شوند و این روند رو به افزایش است.
پناهی‌شکوه افزود: عفونت‌های ناشی از این باکتری‌ها می‌توانند موجب شکست درمان اولیه شوند و انتخاب آنتی‌بیوتیک را بسیار دشوار کنند. در چنین شرایطی ممکن است با بستری‌های طولانی‌مدت مواجه شویم که چند پیامد مهم به دنبال دارد. طول مدت بستری افزایش پیدا می‌کند و هزینه‌های درمان از جمله هزینه تأمین دارو، هزینه‌های تشخیصی و مراقبتی افزایش می‌یابد؛ برای مثال انجام کشت‌های مکرر و پایش‌های آزمایشگاهی که هنگام دریافت دارو برای بیمار ضروری است هزینه‌های بیشتری به دنبال دارد.
عضو هیئت علمی گروه داروسازی بالینی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان خاطرنشان کرد: این شرایط خطر بروز عوارض را نیز افزایش می‌دهد، به‌ویژه در بیمارانی که سالمند هستند، سیستم ایمنی ضعیفی دارند یا به بیماری‌های زمینه‌ای مبتلا هستند، این شرایط آن‌ها را مستعد عوارض ناشی از دارو می‌کند. اشغال طولانی‌تر تخت‌های بیمارستانی و مصرف بیشتر منابع، فشار بیشتری بر نظام درمانی وارد می‌کند و امکان ارائه خدمات بهتر را نیز کاهش می‌دهد.
وی با اشاره به عوامل مؤثر در شکل‌گیری مقاومت میکروبی اظهار کرد: تمام این عوامل در شکل‌گیری و بروز این مسئله نقش دارند. مقاومت میکروبی موضوعی چندعاملی است و مسئولیت و علت بروز آن را نمی‌توان صرفا متوجه بیمار یا پزشک دانست. تجویز غیرضروری این داروها در مراکز درمانی و استفاده از آن‌ها در سیستم کشاورزی و دامپروری، همگی می‌توانند در ایجاد و گسترش این بحران نقش بسزایی داشته باشند.
پناهی‌شکوه ادامه داد: در مراکز درمانی تجویز آنتی‌بیوتیک بدون شواهد کافی انتخاب دارویی با طیف اثر گسترده، استفاده طولانی‌مدت از دارو و ادامه درمان تجربی بدون توجه به نتیجه کشت بیمار از مهم‌ترین مواردی هستند که با آن‌ها مواجه می‌شویم، البته این موارد قابل اصلاح هستند. گاهی به دلیل تأخیر در تشخیص، محدودیت امکانات بیمارستانی از نظر تجهیزات آزمایشگاهی یا نگرانی از وخامت حال بیمار، درمان تجربی با داروهای وسیع‌الطیف آغاز می‌شود. پس از دریافت نتیجه کشت و اطلاعات تشخیصی تکمیلی، در صورت امکان، طیف اثر دارو محدود می‌شود و دارویی متناسب با میکروب شناسایی‌شده بر اساس نتیجه کشت انتخاب می‌شود.
عضو هیئت علمی گروه داروسازی بالینی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان با اشاره به استفاده از آنتی‌بیوتیک‌ها در دامداری و کشاورزی اظهار کرد: استفاده غیرمنطقی از آنتی‌بیوتیک‌ها در این صنایع نیز می‌تواند نقش زیادی در بروز میکروب‌های مقاوم به آنتی‌بیوتیک داشته باشد. این باکتری‌ها از طریق تماس مستقیم، زنجیره غذایی، آب، خاک، حتی پساب‌ها می‌توانند منتشر شوند و مقاومت میکروبی را از مرز بیمارستان‌ها و جامعه فراتر ببرند و کل جامعه را درگیر کنند.
وی درباره اقدامات ضروری برای مقابله با مقاومت میکروبی گفت: در تمام این زمینه‌ها از تجویز و توزیع تا پایش و آموزش باید اقدامی جامع و همه‌جانبه انجام شود. به برنامه‌ای مستمر نیاز داریم که بتوانیم در ادامه آن را ارزیابی کرده و نقاط ضعف و قوتش را مشخص کنیم
عضو هیئت علمی گروه داروسازی بالینی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان با تأکید بر اهمیت انتشار منظم اطلاعات افزود: ضروری است اطلاعات به‌دست‌آمده از مطالعات مختلف و گزارش‌هایی که به وزارت بهداشت می‌رسد، بر اساس اهداف تعیین‌شده و برنامه‌های تدوین‌شده به‌صورت منظم منتشر شود تا سیاست‌گذاران و مراکز درمانی بتوانند عملکرد خود را ارزیابی کنند و برای بهبود آن تلاش داشته باشند.
پناهی‌شکوه ادامه داد: با این کار می‌توان نقاط ضعف را شناسایی کرد و مواردی را که در آن‌ها اقدام مؤثری انجام شده و تا حدی از مصرف غیرمنطقی آنتی‌بیوتیک‌ها جلوگیری شده است، مشخص کرد. همچنین هر بیمارستان یا سازمان می‌تواند بر اساس نتایج به‌دست‌آمده، برنامه‌ریزی‌های لازم را انجام دهد.
وی تأکید کرد: امروزه با تبدیل مصرف منطقی آنتی‌بیوتیک‌ها به اولویتی واقعی در زمینه آموزش پایه، سیاست‌گذاری و مشاهده آثار مثبت آن در بالین، می‌توانیم از بیماران محافظت کنیم و اثربخشی داروها را برای نسل‌های آینده حفظ کنیم؛ پیش از آنکه داروهایی را که در حال حاضر در دسترس داریم خیلی زود و به‌سادگی از دست بدهیم.
انتهای پیام
