مسیر پیشرفت علمی کشور، تنها با فراهم کردن امکان تحصیل برای زنان به پایان نمی‌رسد؛ آنچه این مسیر را به توسعه‌ای پایدار تبدیل می‌کند، میدان دادن به استعدادهایی است که می‌توانند از کلاس درس و آزمایشگاه فراتر بروند و در تعیین اولویت‌های علمی، هدایت پژوهش‌ها و حل مسائل جامعه نقش‌آفرینی کنند. زنان بسیاری در دانشگاه‌ها و مراکز علمی کشور، در کنار تدریس و پژوهش، مسئولیت‌های اجرایی و مدیریتی بر عهده دارند و با دستاوردهای خود نشان داده‌اند که می‌توانند در مرزهای دانش نیز حضوری اثرگذار داشته باشند.
تأکید رهبر شهید انقلاب بر حضور فعال زنان در عرصه‌های علمی و اجتماعی و معرفی آنان به‌عنوان الگوهایی برای دیگران، توجه به این ظرفیت را دوچندان می‌کند؛ همان‌گونه که حضرت زهرا(س) نیز در نگاه دینی، الگویی از مسئولیت‌پذیری و حضور آگاهانه در عرصه‌های مختلف زندگی به شمار می‌روند.
با این حال، مسیر زنان در عرصه علم و مدیریت علمی همچنان با پرسش‌ها و موانعی همراه است؛ از دشواری دسترسی به جایگاه‌های تصمیم‌گیری و کلیشه‌های جنسیتی گرفته تا ضرورت سازگار کردن مسئولیت‌های خانوادگی با فعالیت‌های پژوهشی و حرفه‌ای. در چنین شرایطی، معرفی تجربه زنان موفق و بررسی راه‌های تبدیل توان علمی آنان به اثرگذاری واقعی، می‌تواند تصویری روشن‌تر از فرصت‌ها و چالش‌های پیش‌روی دختران دانشجو و پژوهشگران جوان ارائه دهد؛ الگویی که در آن، موفقیت علمی نه نقطه پایان، بلکه آغازی برای پذیرفتن مسئولیت‌های بزرگ‌تر است.
در همین راستا، خبرنگار ایسنا برای بررسی ضرورت حضور و اثرگذاری زنان در عرصه‌های علمی و پژوهشی، موانع پیش‌روی آنان در مسیر مدیریت و تصمیم‌سازی، چگونگی الگوسازی برای دختران دانشجو و راهکارهای حمایت از فعالیت علمی زنان، با سه تن از زنان دانشگاهی و فعال در این حوزه، منیره هوشمند کفاشیان -عضو هیئت علمی دانشگاه بین‌المللی امام رضا(ع)- طاهره رحیم‌پورازغدی -عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد- فهیمه شریعتی -عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد- به گفت‌وگو نشست.
حضور زنان در تصمیم‌گیری‌های کلان علمی یک ضرورت است
منیره هوشمند کفاشیان -عضو هیئت علمی دانشگاه بین‌المللی امام رضا(ع)- در گفت‌وگو با ایسنا، در تشریح سوابق علمی و پژوهشی خود اظهار کرد: پایه‌های علمی من در مدرسه تیزهوشان و با بهره‌مندی از معلمان برجسته شکل گرفت. پس از آن، مقاطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری مهندسی برق را در دانشگاه فردوسی مشهد گذراندم و سپس به عضویت هیئت علمی دانشگاه بین‌المللی امام رضا(ع) درآمدم.
وی افزود: ورود من به دنیای جذاب محاسبات کوانتومی از دوران دکتری آغاز شد و از آن زمان تاکنون به‌صورت تخصصی در این حوزه فعالیت پژوهشی دارم. از جمله سوابق علمی من می‌توان به گذراندن دوره‌های پسادکتری در دانشگاه ملی سنگاپور (NUS)، دانشگاه طراحی و فناوری سنگاپور (SUTD) و مرکز فناوری‌های کوانتومی در پاریس، انتشار مقالات و کتاب‌های بین‌المللی و داخلی، اجرای طرح‌های پژوهشی ملی، عضویت در کمیته علمی همایش‌های بین‌المللی و راهنمایی دانشجویان تحصیلات تکمیلی اشاره کرد.
این عضو هیئت علمی دانشگاه بین‌المللی امام رضا(ع) به سوابق اجرایی خود اشاره کرد و گفت: در حوزه اجرایی نیز مسئولیت‌هایی همچون مدیریت آموزش‌های الکترونیکی، مدیریت تحصیلات تکمیلی و در حال حاضر معاونت آموزشی و تحصیلات تکمیلی دانشگاه بین‌المللی امام رضا(ع) را بر عهده دارم.
هوشمند کفاشییان با اشاره به اهمیت نقش‌آفرینی زنان در عرصه‌های علمی اظهار کرد: جامعه علمی زمانی به حداکثر بهره‌وری میرسد که از تمام ظرفیت‌های فکری و سرمایه انسانی خود استفاده کند و نادیده گرفتن این پتانسیل عظیم، به معنای هدررفت ایده‌ها و استعدادهای پژوهشی است.
وی افزود: پژوهش در دنیای مدرن و حوزه فناوری‌های نوین به نگاه‌های چندبعدی نیاز دارد و حضور زنان پژوهشگر با تجربه‌ها و زاویه‌دیدهای منحصربه‌فرد، می‌تواند کمک شایانی به نوآوری و حل مسائل پیچیده کند. از این رو، حضور زنان در عرصه علم و تولید دانش، ضرورتی راهبردی برای پیشرفت همه‌جانبه و پویایی علمی کشور به شمار می‌رود.
عضو هیئت علمی دانشگاه بین‌المللی امام رضا(ع) در تشریح موانع پیش روی زنان پژوهشگر و استادان دانشگاه بیان کرد: برخی نگرش‌های سنتی و باورهای کلیشه‌ای ناخودآگاه، توانمندی مدیریت‌های کلان را بیشتر مردانه می‌پندارند. این نگاه موجب شکل‌گیری پدیده‌ای به نام سقف شیشه‌ای می‌شود؛ به این معنا که زنان با وجود برخورداری از شایستگی علمی بالا، دیرتر یا دشوارتر از مردان به کرسی‌های تصمیم‌گیری و سیاست‌گذاری کلان علم راه پیدا می‌کنند.
هوشمند کفاشیان ادامه داد: نکته دیگر، ضرورت فرهنگ‌سازی درباره این واقعیت است که نقش‌آفرینی علمی زنان نه‌تنها در تعارض با جایگاه اصیل مادری و تحکیم نهاد خانواده نیست، بلکه می‌تواند با بهره‌گیری از مهارت‌هایی همچون مدیریت زمان، صبر استراتژیک و تدبیر عاطفی، عمق و پختگی بیشتری به فعالیت‌های پژوهشی و تربیتی ببخشد. زنان اندیشمند با الگوسازی مؤثر برای نسل جوان و پیوند زدن تخصص علمی با اصالت خانواده، می‌توانند جهت‌گیری پژوهش‌ها را به سمت حل مسائل واقعی جامعه و تعالی انسانی هدایت کنند.
این استاد دانشگاه درباره راهکارهای افزایش نقش مؤثر زنان در تولید علم و مدیریت علمی کشور گفت: مدیران ارشد وزارت علوم و رؤسای دانشگاه‌ها باید با نگاهی مبتنی بر شایسته‌سالاری محض و عبور از کلیشه‌های جنسیتی، از زنان متخصص و توانمند در شوراهای سیاست‌گذاری پژوهشی، کمیته‌های تخصصی و پست‌های کلان مدیریتی بهره ببرند.
وی افزود: برای حضور زنان در کرسی‌های تصمیم‌گیری کلان، باید برنامه‌های رسمی توانمندسازی، کارگاه‌های آموزش مدیریت راهبردی و شبکه‌های منتورینگ ایجاد شود تا تجربه مدیران موفق زن به نسل جدید پژوهشگران منتقل شود و اعتمادبه‌نفس نهادینه‌تری برای پذیرش مسئولیت‌های کلان در آنان شکل بگیرد.
هوشمند کفاشیان با تأکید بر ضرورت اصلاح سازوکارهای ارزیابی اعضای هیئت علمی اظهار کرد: شاخص‌های ارزیابی اعضای هیئت علمی و اعطای گرنت‌های پژوهشی باید به گونه‌ای بازطراحی شوند که وقفه‌های اجتناب‌ناپذیر ناشی از فرزندآوری و مسئولیت‌های مادری را به‌عنوان نقطه‌ضعف تلقی نکنند.
اعتماد راهبردی به زنان؛ ضرورت تحول در مدیریت علمی کشور
عضو هیئت علمی دانشگاه بین‌المللی امام رضا(ع) در پاسخ به این پرسش که مهم‌ترین حمایت مورد نیاز زنان دانشمند و پژوهشگر برای تبدیل حضور علمی آنان به ظرفیتی پایدار در پیشرفت کشور چیست، اظهار کرد: نقطه عطف تحول، شکستن سقف شیشه‌ای در مدیریت‌های کلان و ارتقای حمایت‌ها به سطح اعتماد راهبردی است.
وی ادامه داد: نظام آموزش عالی باید با عبور از کلیشه‌های جنسیتی و اتخاذ نگاهی کاملاً مبتنی بر شایسته‌سالاری، مسئولیت‌های کلان در شوراهای عالی پژوهشی، کمیته‌های تخصصی و کرسی‌های تصمیم‌گیری را به زنان دانشمند و متخصص بسپارد.
هوشمند کفاشیان تأکید کرد: زمانی که زنان پژوهشگر به‌عنوان بازیگران اصلی در اتاق‌های فرمان علم حضور داشته باشند و عاملیت تصمیم‌سازی به آنان اعطا شود، خرد تخصصی و پویایی علمی این قشر به موتور محرکه قدرتمندی برای توسعه متوازن و پیشرفت همه‌جانبه کشور تبدیل خواهد شد.
وی با اشاره به ضرورت انعطاف در قوانین و مقررات آموزش عالی گفت: آیین‌نامه‌ها و قوانین ارتقا و اعطای گرنت‌های پژوهشی باید با به رسمیت شناختن واقعیت‌های زیستی و مسئولیت‌های فردی و خانوادگی زنان، از انعطاف لازم برخوردار باشند.
سهم ۳۱ درصدی زنان از اعضای هیئت علمی؛ روایت یک تحول علمی
طاهره رحیم‌پور ازغدی -عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد- درباره اهمیت حضور زنان و ضرورت نقش‌آفرینی فعالانه آنان به خبرنگار ایسنا گفت: زنان نیمی از جمعیت کشور را تشکیل می‌دهند و محروم ماندن جامعه از توانمندی‌های علمی، خلاقیت و نوآوری آنان به معنای هدررفت نیمی از سرمایه انسانی و فکری جامعه است.
وی با اشاره به دیدگاه امام خمینی(ره) درباره حضور اجتماعی زنان اظهار کرد: امام خمینی(ره) می‌فرمایند زنان در جامعه اسلامی آزادند و از رفتن آنان به دانشگاه، ادارات و مجلس به هیچ‌وجه جلوگیری نمی‌شود؛ آنچه از آن جلوگیری می‌شود، فساد اخلاقی است که زن و مرد نسبت به آن مساوی هستند و برای هر دو حرام است.
این عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به تأکید رهبر شهید ایران بر حضور فکری بانوان ادامه داد: ایشان معتقدند اگر زنان یک جامعه به فکری مؤمن شوند و با وجود موانع در مسیر آن حرکت کنند، تأثیر این اقدام بر فرزندان، همسران، برادران و پدرانشان، تأثیری تعیین‌کننده و سازنده خواهد داشت؛ زیرا مادر در درجه نخست، تربیت‌کننده جوانان و هدایتگر آنان به مسیرهای گوناگون است.
وی تنوع‌بخشی به رویکردهای پژوهشی را از دیگر دلایل اهمیت حضور زنان در عرصه علم دانست و افزود: حضور زنان در پژوهش و تولید دانش، زاویه دیدهای تازه‌ای را به مسائل علمی، اجتماعی، پزشکی و اقتصادی وارد می‌کند؛ چراکه برخی از چالش‌های جامعه نیازمند نگاه و تجربه زیسته متفاوتی هستند که زنان به‌خوبی می‌توانند به آن بپردازند.
رحیم‌پور ازغدی با اشاره به دیدگاه رهبر شهید ایران درباره رشد علمی بانوان اظهار کرد: ایشان رشد علمی زنان را مایه مباهات می‌دانند و معتقدند افتخار به حضور زنان روشنفکر، تحصیل‌کرده، شهادت‌طلب و مجاهد در میدان‌های گوناگون بجاست، اما نباید معیار ارزش‌گذاری زنان را صرفاً تعداد وزیران، نمایندگان، معاونان و رؤسای زن مؤسسات تجاری قرار داد؛ زیرا هویت و شخصیت زن در جنس خود او، هویتی والا و باکرامت است و از بعضی جهات از مردها بالاتراست.
وی الگوسازی برای نسل‌های آینده را از دیگر ابعاد اهمیت حضور زنان در عرصه علم و پژوهش برشمرد و گفت: وجود زنان دانشمند، استادان برجسته و پژوهشگران موفق در دانشگاه‌ها، انگیزه‌بخش دختران جوان است و موجب می‌شود آنان با اعتمادبه‌نفس بیشتری مسیرهای علمی و تخصصی را دنبال کنند.
عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد افزود: بررسی‌های آماری بازار نشر و جشنواره‌های ادبی نشان می‌دهد پس از پیروزی انقلاب اسلامی، زنان ،بیش از نیمی از شاعران جوان، پژوهشگران حوزه‌های علوم انسانی، ادبیات، هنر و علوم اجتماعی را تشکیل می‌دهند. همچنین طی سال‌های اخیر در بسیاری از جوایز ادبی معتبر کشورمانند رمان، شعر و ترجمه ، زنان سهم عمده‌ای داشته است.
وی با اشاره به روند حضور زنان در چهار حوزه مورد اشاره از سال ۱۳۵۸ تا ۱۴۰۵ بیان کرد: این روند با سیر صعودی و تحولی چشمگیر همراه بوده است؛ به‌گونه‌ای که سهم زنان از اعضای هیئت علمی و استادان و پژوهشگران که در دهه‌های ۵۰ و ۶۰ کمتر از ۱۰ درصد بود، در سال‌های اخیر به حدود ۳۱ درصد از کل اعضای هیئت علمی رسیده است. توسعه علمی کشور زمانی همه‌جانبه و متوازن خواهد بود که تمام ارکان جامعه در تولید علم و فناوری مشارکت فعال داشته باشند و ظرفیت‌های علمی و تخصصی زنان نیز در این مسیر به کار گرفته شود.
تعارض مسئولیت‌های خانوادگی و شغلی؛ از موانع فعالیت زنان پژوهشگر
عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد، درباره مهم‌ترین موانع پیش روی زنان پژوهشگر و استادان دانشگاه برای حضور مؤثرتر در عرصه علمی گفت: یکی از مهم‌ترین موانع، تعارض میان مسئولیت‌های خانوادگی و فعالیت حرفه‌ای است. بار سنگین مسئولیت‌های خانوادگی و فرزندپروری، به‌ویژه در نبود زیرساخت‌های حمایتی کافی مانند مهدکودک‌های استاندارد در محل کار یا ساعت کاری انعطاف‌پذیر، انرژی زیادی از زنان پژوهشگر می‌گیرد.
رحیم‌پور ازغدی سقف شیشه‌ای در مدیریت و تصمیم‌گیری را از دیگر موانع پیش روی زنان دانست و اظهار کرد: وجود برخی نگاه‌های سنتی یا ساختارهای غیررسمی مردسالارانه در ارکان مدیریتی دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی، مانع ارتقای عادلانه زنان به پست‌های کلیدی مدیریت مراکز علمی و پژوهشکده‌ها می‌شود.
وی با اشاره به موانع ارتقای زنان در سال‌های طلایی زندگی علمی، بیان کرد: ازطرفی سال‌های آغازین فعالیت علمی زنان معمولاً با دوران بارداری، فرزندآوری و تربیت فرزند هم‌زمان می‌شود و ازسوی دیگر از منظر اسلام مادر از هر سازنده‌ای، سازنده‌تر و باارزش‌تر است. به نظر میرسد، حمایت‌های قانونی و امتیازات جبرانی برای رفع می تواند در رفع این تزاحم موثر باشد.
ضرورت عبور از حضور کمی زنان به اثرگذاری مدیریتی و تصمیم‌گیری
رحیم‌پور ازغدی در تشریح راهکارهای ارتقای نقش زنان از حضور کمی به اثرگذاری کیفی، مدیریتی و تصمیم‌گیری اظهار کرد: ایجاد بسترهای حمایتی برای حضور زنان در مناصب مدیریتی از اهمیت زیادی برخوردار است. در این زمینه می‌توان با ایجاد الزامات قانونی یا آیین‌نامه‌های تشویقی، زمینه حضور زنان متخصص را در شوراهای پژوهشی، هیئت‌های ممیزه و مراکز تصمیم‌گیری علمی فراهم کرد تا زنان بتوانند متناسب با توانمندی‌ها و تخصص خود در سیاست‌گذاری و مدیریت علمی نقش‌آفرینی کنند.
عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد اصلاح آیین‌نامه‌های ارتقای اعضای هیئت علمی را از دیگر راهکارهای ضروری دانست و بیان کرد: قوانین ارتقای اعضای هیئت علمی در مراحل پایه، دانشیاری و استادی باید به‌گونه‌ای اصلاح شوند که دوران بارداری، شیردهی و مرخصی‌های زایمان به‌عنوان زمان توقف یا کاهش امتیاز پژوهشی محاسبه نشود و فرصت جبران برای پژوهشگر در نظر گرفته شود.
وی با تأکید بر ضرورت توانمندسازی زنان پژوهشگر ادامه داد: برگزاری دوره‌های تخصصی مدیریت پژوهش و راهبری علمی برای زنان پژوهشگر می‌تواند به افزایش مهارت‌های آنان کمک کند و زمینه حضور مؤثرترشان را درکلان پروژه‌های ملی و بین‌المللی فراهم آورد.
زیرساخت‌های خانواده‌محور و حمایت مالی؛ لازمه حضور پایدار زنان در علم
رحیم‌پور ازغدی درباره مهم‌ترین حمایت‌های موردنیاز برای تبدیل حضور زنان به یک ظرفیت پایدار پیشرفت اظهار کرد: توسعه زیرساخت‌های حمایتی خانواده‌محور از جمله اقدامات ضروری در این زمینه است. فراهم کردن مهدکودک‌های روزانه یا ساعتی یارانه‌ای در جوار مراکز علمی، اعطای مرخصی‌های با حقوق و امکان دورکاری برای پژوهشگران جوان در سال‌های نخست ازدواج، می‌تواند به حفظ استمرار فعالیت علمی زنان کمک کند.
این عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد اختصاص تسهیلات مالی پژوهشی را از دیگر حمایت‌های ضروری برشمرد و گفت: گرنت‌های ویژه باید به زنان پژوهشگر، به‌ویژه پس از بازگشت از مرخصی‌های زایمان، اختصاص یابد تا بتوانند پروژه‌های متوقف‌شده خود را احیا کنند و دستیار پژوهشی استخدام کنند.
وی با تأکید بر اهمیت امنیت شغلی و حمایتی پایدار بیان کرد: تضمین ثبات شغلی و رفع دغدغه‌های معیشتی و اداری زنان دانشمند ضروری است تا آنان بتوانند تمام تمرکز خود را بر خلق نوآوری، حل مسائل کشور و تولید علم نافع قرار دهند. امنیت روانی خانواده و امنیت شغلی زنان نیز باید مورد توجه قرار گیرد. در آموزه‌های اسلامی، حقوق شایسته‌ای برای زنان بر عهده مردان قرار داده شده است.
رحیم‌پور ازغدی با اشاره به روایتی از پیامبر اکرم(ص) درباره حقوق زن بر شوهر افزود: در این روایت، زنی به نام معاذ نزد پیامبر اکرم(ص) آمد و پرسید حق زن بر شوهر چیست؟ پیامبر(ص) در پاسخ فرمودند مرد نباید به صورت زن بزند و از او بدگویی کند، باید از غذایی که خود می‌خورد به زن نیز بخوراند، از لباسی که می‌پوشد به زن بپوشاند و از او دوری نکند. همچنین از پیامبر اکرم(ص) نقل شده است که فرمودند از خدا درباره زنان خود بترسید؛ زیرا شما آنان را به‌عنوان امانت الهی گرفته‌اید و به کلام خداوند بر شما حلال شده‌اند.
این استاد دانشگاه با اشاره به تأکیدات رهبر انقلاب درباره امنیت زنان در محیط کار بیان کرد: زن باید در محیط کار از امنیت کامل شغلی، جانی و اخلاقی برخوردار باشد و کارفرمایان و نهادهای ذی‌ربط موظف‌اند شرایطی فراهم کنند تا زنان بدون دغدغه و با آرامش خاطر به فعالیت بپردازند. در اسلام، ارزش کار انسان‌ها فارغ از جنسیت مورد احترام است و نباید به بهانه اشتغال، کرامت و امنیت زن خدشه‌دار شود.
انتقاد از نگاه ابزاری نظام سرمایه‌داری غرب به اشتغال زنان
عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد یکی دیگر از محورهای مهم این بحث را انتقاد از نگاه سرمایه‌داری غربی به زن و اشتغال او دانست و گفت: در نظام غربی، از زن به‌عنوان ابزاری برای تبلیغات، جذب مشتری و بهره‌گیری از نیروی کار ارزان‌تر استفاده می‌شود. در مقابل، نظام اسلامی بر این باور است که اشتغال زن نباید با کرامت انسانی و نقش مادری و همسری او در تضاد باشد، بلکه باید به‌گونه‌ای برنامه‌ریزی شود که هر دو بعد رشد فردی و اجتماعی زنان و تحکیم بنیان خانواده حفظ شود.
رحیم‌پور ازغدی در پایان بر ضرورت توجه هم‌زمان به جایگاه علمی، اجتماعی و خانوادگی زنان تأکید کرد و گفت: تبدیل ظرفیت زنان به عاملی پایدار برای پیشرفت کشور، نیازمند فراهم کردن زمینه‌های علمی، مدیریتی، شغلی و حمایتی است تا زنان بتوانند ضمن حفظ کرامت و هویت خود، در تولید دانش، حل مسائل جامعه و پیشرفت کشور نقش‌آفرینی مؤثر داشته باشند.
مسئولیت خانوادگی نباید مانع فعالیت علمی و اجتماعی زنان شود
فهیمه شریعتی -عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد- در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به قابلیت الگوبرداری دختران دانشجو از سیره حضرت فاطمه زهرا(س)، اظهار کرد: ایشان در نقش‌های مختلفی از جمله مادری، دختری، همسری، معلمی و همکاری حضور داشتند و می‌توان از ابعاد گوناگون زندگی ایشان برای الگوبرداری در شرایط امروز استفاده کرد. اصولی مانند اخلاق‌مداری، عطوفت، مسئولیت‌پذیری و توجه به دیگران، محدود به زمان و مکان خاصی نیستند و همچنان می‌توانند در زندگی فردی و اجتماعی مورد توجه قرار گیرند.
وی با اشاره به اهمیت نقش مادری و شیوه تربیتی حضرت زهرا(س) افزود: یکی از ویژگی‌های قابل توجه در این زمینه، آموزش از طریق عمل بود؛ به این معنا که مفاهیم اخلاقی و انسانی صرفاً در قالب توصیه بیان نمی‌شدند، بلکه در رفتار و عملکرد ایشان نمود داشتند. این رویکرد می‌تواند در تربیت فرزندان و همچنین در تعاملات اجتماعی و محیط‌های آموزشی امروز نیز مورد توجه قرار گیرد.
شریعتی با بیان اینکه حضور اجتماعی همراه با وقار و رعایت شئونات، از دیگر ابعاد قابل توجه این الگوست، تصریح کرد: حضور حضرت زهرا(س) در موقعیت‌هایی که نیاز به فعالیت اجتماعی و بیان دیدگاه وجود داشت، نشان می‌دهد که مسئولیت‌های اجتماعی زنان می‌تواند در کنار حفظ ارزش‌های اخلاقی دنبال شود. از این منظر، فعالیت در محیط‌های علمی، آموزشی و اجتماعی و حضور مؤثر در جامعه، از محورهایی است که دختران دانشجو می‌توانند در مسیر زندگی خود به آن توجه کنند.
این استاد دانشگاه ادامه داد: در زندگی مشترک نیز عطوفت، مشورت و تقسیم مسئولیت‌ها از جمله مواردی است که می‌تواند مورد توجه قرار گیرد. در واقع، محبت، حمایت متقابل و مسئولیت‌پذیری در خانواده، در کنار حضور اجتماعی و علمی، از ویژگی‌هایی است که می‌توان با توجه به شرایط امروز در زندگی فردی و حرفه‌ای به کار گرفت.
توجه به خانواده نباید مانع فعالیت علمی و اجتماعی شود
وی در پاسخ به این پرسش که کدام ویژگی شخصیتی و اجتماعی حضرت زهرا(س) می‌تواند برای دانشجوی امروز الهام‌بخش باشد، اظهار کرد: یکی از نکات مهم این است که ایشان با وجود اهتمام ویژه به خانواده و فرزندان، فعالیت اجتماعی خود را نیز دنبال می‌کردند و مسئولیت‌های خانوادگی مانع حضور ایشان در موقعیت‌های اجتماعی و آموزشی نمی‌شد.
عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد افزود: آنچه می‌توان از این الگو دریافت کرد، ضرورت توجه هم‌زمان به خانواده و فعالیت‌های علمی و اجتماعی است. هرکدام از این مسئولیت‌ها جایگاه خود را دارند و نباید به‌گونه‌ای در نظر گرفته شوند که پرداختن به یکی، به معنای کنار گذاشتن دیگری باشد. این نگاه می‌تواند برای دانشجویان امروز نیز راهگشا باشد تا مسئولیت‌های خانوادگی و مسیر علم‌آموزی و فعالیت اجتماعی را در کنار یکدیگر ببینند.
شریعتی در پاسخ به این پرسش که دانشگاه‌ها چگونه می‌توانند به‌جای معرفی مناسبتی حضرت فاطمه زهرا(س)، زمینه شناخت عمیق‌تر و کاربردی‌تر سیره ایشان را فراهم کنند، گفت: یکی از راهکارها، استفاده از تصویرسازی‌هایی است که ویژگی‌های مورد توجه در این الگو را در موقعیت‌های ملموس زندگی امروز نشان دهد؛ برای مثال، می‌توان زنی را در حال تدریس در کلاس درس یا دانشجویی را در حال مطالعه و آماده شدن برای امتحان در کنار رسیدگی به فرزندان به تصویر کشید و در کنار آن، به ویژگی مرتبط با سیره حضرت زهرا(س) اشاره کرد.
وی ادامه داد: در واقع، باید مفاهیم و آموزه‌هایی را که در متون قدیمی وجود دارد، در قالب مصادیق امروزی بازنمایی کنیم تا مخاطب بتواند ارتباط آن‌ها را با زندگی روزمره خود درک کند. استفاده از تصاویر مرتبط با محیط دانشگاه، خوابگاه و موقعیت‌های واقعی زندگی دانشجویان، می‌تواند این مفاهیم را از حالت صرفاً مناسبتی خارج کند و به شناخت کاربردی‌تری از الگوهای رفتاری منجر شود.
عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد خاطرنشان کرد: برای نمونه، می‌توان دانشجویی را به تصویر کشید که در کنار انجام فعالیت‌های روزمره، برای درس خواندن و پیشرفت علمی نیز برنامه‌ریزی می‌کند و سپس یکی از ویژگی‌های اخلاقی و رفتاری حضرت زهرا(س) را که در زندگی این دانشجو نمود پیدا می‌کند، در کنار تصویر توضیح داد. چنین اقداماتی می‌تواند به انتقال مفاهیم به زبان قابل فهم برای نسل امروز کمک کند.
شریعتی در پاسخ به این پرسش که مهم‌ترین پیامی که دختران دانشجوی امروز می‌توانند از زندگی حضرت زهرا(س) برای مسیر علمی، اجتماعی و آینده خود دریافت کنند، اظهار کرد: توجه به خانواده و نقش مادری اهمیت زیادی دارد، اما این موضوع نباید به معنای کنار گذاشتن علم‌آموزی و فعالیت اجتماعی باشد. توجه به خانواده، فرزندآوری و مسئولیت‌های علمی و اجتماعی می‌توانند در کنار یکدیگر مورد توجه قرار گیرند و نباید میان آن‌ها تعارضی قطعی در نظر گرفت.
وی با تأکید بر اینکه الگوبرداری از حضرت زهرا(س) به معنای تکرار عین‌به‌عین رفتارهای ایشان در همه شرایط نیست، بیان کرد: شرایط زندگی و مقتضیات زمان تغییر کرده است؛ بنابراین، لازم است خطوط کلی رفتاری را بشناسیم و متناسب با شرایط امروز به کار بگیریم. ممکن است شکل و میزان حضور زنان در جامعه و محیط‌های علمی با گذشته متفاوت باشد، اما اصولی مانند اخلاق‌مداری، مهربانی، مسئولیت‌پذیری و توجه به خانواده همچنان قابلیت استفاده دارند.
این استاد دانشگاه افزود: آنچه اهمیت دارد، شناخت این اصول و تطبیق آن‌ها با شرایط زندگی امروز است. دختران دانشجو می‌توانند ضمن توجه به مسئولیت‌های خانوادگی، برای تحصیل، پیشرفت علمی و حضور مؤثر در جامعه نیز برنامه‌ریزی کنند و از ظرفیت‌های موجود برای تحقق هم‌زمان این مسئولیت‌ها بهره بگیرند.
از حضور علمی تا اثرگذاری؛ مسیری که باید برای زنان هموارتر شود
تجربه‌های مطرح‌شده از سوی این سه استاد دانشگاه، از سه زاویه متفاوت به یک مسئله مشترک میرسد: حضور زنان در عرصه علم زمانی به ظرفیت واقعی برای پیشرفت تبدیل می‌شود که دستاوردهای فردی آنان با فرصت‌های برابر برای رشد، پذیرش مسئولیت و مشارکت در تصمیم‌گیری همراه باشد. از یک سو، زنان پژوهشگر برای ادامه مسیر علمی به زیرساخت‌های حمایتی و ارزیابی‌های منعطف نیاز دارند و از سوی دیگر، عبور از کلیشه‌های جنسیتی و اعتماد به توان تخصصی آنان می‌تواند راه را برای حضور مؤثرترشان در مدیریت دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی باز کند.
الگوسازی نیز در همین نقطه معنا پیدا می‌کند؛ وقتی دختران دانشجو بتوانند زنان دانشمند و استادانی را ببینند که از مسیر تحصیل و پژوهش به جایگاه‌های اثرگذار رسیده‌اند، افق‌های تازه‌تری پیش روی خود خواهند داشت. معرفی این تجربه‌ها، در کنار اصلاح موانع ساختاری و فراهم کردن فرصت‌های واقعی، می‌تواند به نسلی از زنان منجر شود که نه‌تنها در علم می‌آموزند و تولید می‌کنند، بلکه در تعیین مسیر علمی کشور نیز سهم دارند؛ نسلی که توانایی‌هایش دیده می‌شود و فرصت می‌یابد اثر آن را در جامعه به نمایش بگذارد.
انتهای پیام
