گاهی تاریخ را باید قدم زد؛ باید از میان سنگ‌هایی گذشت که هرکدام نامی و روایتی را در دل خود جای‌داده‌اند و به تماشای آرامگاه‌هایی نشست که صاحبانشان روزگاری در ساختن فرهنگ، هنر و هویت یک سرزمین سهم داشته‌اند. تخت فولاد اصفهان از همان مکان‌هایی است که سکوتش، برخلاف ظاهر آرام آن، سرشار از روایت است؛ از اندیشه و عرفان میرفندرسکی و هنر ماندگار عبدالمجید طالقانی، استاد نامدار خط شکسته، تا نام بی‌بی مریم بختیاری، زنی که شجاعت و ایستادگی‌اش در تاریخ ایران ماندگار شده است.
امروز دهم آبان ماه، در تکیه میرفندرسکی، یکی از زیباترین تکایای این مجموعه تاریخی، کلاس درس شکل دیگری به خود گرفته بود. دختران دانش‌آموز با نقشه‌هایی در دست و در گروه‌های شش‌نفره، پس از انتخاب سرگروه، راهی مسیری شدند که قرار بود آن‌ها را به کشف نام‌ها و روایت‌های کمتر شناخته‌شده برساند. نه زنگ مدرسه‌ای در کار بود و نه نیمکتی؛ پنج ایستگاه، چند معما و بومی که باید با کنار هم قرارگرفتن تکه‌های اطلاعاتی تکمیل می‌شد.
«چالش دل‌باز» نام این بازی محیطی بود؛ تجربه‌ای که در آن دانش‌آموزان باید با جست‌وجو، هم‌فکری و حل معما، نشانه‌های مربوط به شخصیت‌های مدفون در تخت فولاد را پیدا می‌کردند. هر سرنخ، بخشی از زندگی‌نامه یک شخصیت را آشکار می‌کرد و دانش‌آموزان با جمع‌آوری این تکه‌ها، تصویری کلی از زندگی و جایگاه او به دست می‌آوردند.
در فضای تکیه، گروه‌ها با شوروشوق میان ایستگاه‌ها حرکت می‌کردند؛ گاهی برای یافتن مسیر به نقشه رجوع می‌کردند، گاهی پاسخ معما را با یکدیگر به بحث می‌گذاشتند و گاهی با پیداکردن نشانه‌ای تازه، هیجان خود را با دیگر اعضای گروه تقسیم می‌کردند. با وجود این جنب‌وجوش، حواسشان به حرمت مکان نیز بود؛ از کنار مزارها با احترام می‌گذشتند و مراقب بودند شور بازی، خلوت و شأن خفتگان این تکیه را بر هم نزند.
پنج ایستگاه برای کشف زندگی مفاخر تخت فولاد
فاطمه ورپایی، مسئول اجرایی چالش «دل‌باز» در مجموعه تاریخی تخت فولاد درباره شکل‌گیری این برنامه به ایسنا اظهار می‌کند: این چالش حاصل ایده‌پردازی اتاق فکر مجموعه است و در چند ماه گذشته برای دانش‌آموزان دختر و پسر در گروه سنی ۱۰ سال به بالا اجرا شده است.
وی می‌افزاید: در حال حاضر، اردوی عملی آمادگی دفاعی دانش‌آموزان ناحیه دو آموزش‌وپرورش اصفهان به مدت ۱۲ روز در تکیه میرفندرسکی برگزار می‌شود و خوشبختانه دانش‌آموزان استقبال خوبی از این برنامه داشته‌اند.
مسئول اجرایی چالش «دل‌باز» با اشاره به ویژگی‌های محیطی محل اجرای بازی ادامه می‌دهد: تکیه میرفندرسکی که به عروس تکایای تخت فولاد شهرت دارد، از نظر زیبایی و فضای تاریخی برای دانش‌آموزان جذابیت زیادی دارد و به همین دلیل این مکان برای اجرای چالش انتخاب شده است.
ورپایی درباره مراحل بازی توضیح می‌دهد: این برنامه پنج مرحله و پنج ایستگاه دارد که دانش‌آموزان در هر بخش، قسمتی از زندگی یکی از شخصیت‌های مدفون در تخت فولاد را کشف می‌کنند و اطلاعات به‌دست‌آمده را در بوم طراحی‌شده قرار می‌دهند.
وی ادامه می‌دهد: دانش‌آموزان در جریان بازی با نام یک شخصیت، محل آرامگاه و بخش‌هایی از زندگی‌نامه او آشنا می‌شوند و این اطلاعات را مانند قطعات یک پازل کنار هم می‌چینند تا بوم خود را تکمیل کنند و در پایان، شناختی کلی از آن شخصیت به دست آورند.
این مسئول با اشاره به سابقه برگزاری اردوهای آمادگی دفاعی در تخت فولاد خاطرنشان می‌کند: این اردوها در سال‌های گذشته نیز در مجموعه برگزار شده‌اند و استقبال دانش‌آموزان از فضای تاریخی و محیطی تخت فولاد، زمینه اجرای شکل کامل‌تر و بازی‌محور این برنامه را فراهم کرده است.
در میان تکایای تخت فولاد، تکیه میرفندرسکی با معماری چشم‌نواز و فضای آرام خود، حال‌وهوایی متفاوت دارد. درختان چند ده‌ساله، شاخه‌هایشان را به‌سوی آسمان آبی کشیده‌اند و سایه آن‌ها بر سنگ‌فرش‌ها و آرامگاه‌ها افتاده است. آب‌پاشی بر مزارها، طراوتی به فضا بخشیده و در کنار مزار میرفندرسکی، یادآور پیوند همیشگی این مکان با احترام به بزرگان و پاسداشت خاطره آنان است.
دختران در میان این زیبایی‌ها، گاه برای یافتن نشانی یک آرامگاه مکث می‌کردند و گاه نامی را روی سنگ قبر می‌خواندند. آن‌ها در جریان بازی می‌کوشیدند هم مأموریت گروهی خود را پیش ببرند و هم حرمت فضای معنوی تکیه را نگه دارند؛ حرکتی پرهیجان در دل مکانی که آرامش و سکوت، بخشی از هویت آن است.
نوجوانان را از دنیای مجازی به میراث معنوی شهر بیاوریم
پشت طراحی این تجربه، دغدغه‌ای فراتر از برگزاری یک اردوی آموزشی قرار دارد؛ اینکه نوجوانان تنها از کنار نام بزرگان شهر عبور نکنند، بلکه فرصتی برای شناخت زندگی، اندیشه و ویژگی‌های اخلاقی آن‌ها پیدا کنند.
عصمت ورپایی، مسئول آمادگی دفاعی مدارس متوسطه اول دخترانه ناحیه ۲ اصفهان و مسئول بسیج دانش‌آموزی حوزه ۸ سمیه، زیر نظر ناحیه امام صادق (ع) درباره هدف اجرای این برنامه اظهار می‌کند: چالش «دل‌باز» یک بازی گروهی و هیجان‌انگیز است که دانش‌آموزان در جریان آن با علما و بزرگان مدفون در تکایای تخت فولاد آشنا می‌شوند و درباره ویژگی‌های اخلاقی، خصوصیات فردی و سبک زندگی این شخصیت‌ها اطلاعاتی به دست می‌آورند.
وی با اشاره به دغدغه آشنایی نوجوانان با فضای تاریخی و معنوی تخت فولاد می‌افزاید: در گفت‌وگوهایی که با مجموعه تخت فولاد داشتیم، این موضوع مطرح شد که شرایطی فراهم کنیم تا نوجوانان بیشتر با این مجموعه آشنا شوند؛ چراکه بخش زیادی از وقت آن‌ها در فضای مجازی می‌گذرد و می‌خواستیم فرصتی ایجاد شود تا برای مدتی از این فضا فاصله بگیرند و در یک محیط واقعی تجربه‌ای متفاوت داشته باشند.
مسئول آمادگی دفاعی مدارس متوسطه اول دخترانه ناحیه ۲ اصفهان ادامه می‌دهد: بازی‌های رومیزی و انواع بازی‌های دیگر وجود دارند، اما در این برنامه تلاش کردیم از یک بازی محیطی استفاده کنیم تا دانش‌آموزان در قالب گروه‌های مختلف حرکت کنند، با ابزارهای بازی سروکار داشته باشند و در کنار مشاهده فضای تاریخی، فعالیتی گروهی و پرهیجان را تجربه کنند.
ورپایی با تأکید بر ظرفیت معنوی نوجوانان توضیح می‌دهد: بچه‌ها فطرت پاکی دارند و تلاش کردیم با تکیه بر همین ظرفیت، زمینه آشنایی آن‌ها با مسائل معرفتی و معنوی را فراهم کنیم. امیدواریم توانسته باشیم در این مسیر موفق عمل کنیم.
وی با اشاره به گستردگی مجموعه تخت فولاد خاطرنشان می‌کند: این مجموعه حدود ۴۰ تکیه دارد که هرکدام ویژگی‌های خاص خود را دارند. معرفی همه آن‌ها به زمان زیادی نیاز دارد، اما در کنار بازی، بخش‌هایی از اطلاعات مربوط به دیگر تکایا نیز برای دانش‌آموزان روایت می‌شود.
در گوشه‌ای از تکیه، گروهی دور نقشه جمع شده بودند و هرکدام نشانی را دنبال می‌کردند. یکی مسیر را روی نقشه بررسی می‌کرد و دیگری سرنخ‌های به‌دست‌آمده را با اطلاعات قبلی تطبیق می‌داد. اینجا رقابت برای رسیدن به پاسخ بود، اما هیچ‌کس نمی‌خواست به بهای برهم‌زدن آرامش تکیه، زودتر از دیگران به مقصد برسد.
بعضی از دانش‌آموزان در گفت‌وگوهای کوتاه میان بازی از تغییر نگاهشان به تخت فولاد می‌گفتند؛ مکانی که پیش از این در ذهنشان بیشتر به شکل یک قبرستان قدیمی و متروکه تصور می‌شد، اما حالا با دیدن معماری، درختان، تکیه‌ها و آرامگاه شخصیت‌های نامدار، تصویری تازه از آن پیدا کرده بودند. برای آن‌ها تخت فولاد دیگر فقط محل دفن رفتگان نبود؛ مجموعه‌ای زنده از تاریخ، هنر و هویت اصفهان بود.
آمادگی دفاعی؛ از آموزش نظری تا تجربه عملی
اردوی تخت فولاد در عین حال بخشی از برنامه آموزشی درس آمادگی دفاعی مدارس را نیز تشکیل می‌دهد؛ درسی که دانش‌آموزان باید بخشی از آموخته‌های نظری آن را در میدان عمل تجربه کنند.
احمدیان، مربی پرورشی دبیرستان فرزانگان امین ناحیه ۲ اصفهان درباره ضرورت برگزاری این اردو اظهار می‌کند: درس آمادگی دفاعی از دو بخش نظری و عملی تشکیل شده است که بخش عملی آن هشت نمره دارد و دانش‌آموزان باید زیر نظر بسیج، آموزش‌های مربوط به این بخش را به‌صورت تجربی فرابگیرند.
وی می‌افزاید: دانش‌آموزان مطالبی را در کتاب به شکل نظری مطالعه می‌کنند، اما در بخش عملی باید آن آموزش‌ها را تجربه کنند. حضور در این اردوها بخشی از الزامات آموزشی درس آمادگی دفاعی است و دانش‌آموزانی که به هر دلیل امکان شرکت در برنامه را نداشته باشند، می‌توانند از دوره‌های جبرانی که بسیج برگزار می‌کند استفاده کنند.
مربی پرورشی دبیرستان با اشاره به سابقه برگزاری این اردوها تصریح می‌کند: حدود ۱۶ تا ۱۷ سال یا حتی بیشتر از ارائه درس آمادگی دفاعی در مدارس می‌گذرد و در این مدت، اردوهای عملی آن نیز برگزار شده است. در سال‌های گذشته، گلستان شهدا یا برخی مدارس میزبان این برنامه‌ها بودند، اما امسال برای نخستین‌بار مجموعه تاریخی تخت فولاد میزبانی این اردو را بر عهده گرفته است.
احمدیان آشنایی دانش‌آموزان با ظرفیت‌های تاریخی مجموعه را از نکات مثبت این برنامه دانسته و می‌گوید: بسیاری از دانش‌آموزان پیش از حضور در این اردو، از وجود چنین تکیه‌ای یا شخصیت‌های مدفون در آن اطلاع نداشتند. این برنامه در کنار آموزش‌های آمادگی دفاعی، فرصتی برای آشنایی آن‌ها با مفاخر فرهنگی و تاریخی اصفهان فراهم کرده است.
راهنمایانی که مسیر را نشان می‌دهند، نه پاسخ آن‌را
در طول بازی، دانش‌آموزان برای یافتن ایستگاه‌ها و حل معماها از نقشه استفاده می‌کردند؛ نقشه‌ای که قرار بود مسیر را نشان دهد، اما پیداکردن پاسخ نهایی بر عهده خود گروه‌ها بود.
زهرا امینی، پشتیبان و راهنمای بازی «چالش دل‌باز» درباره وظیفه راهنمایان در این برنامه اظهار می‌کند: زمانی که دانش‌آموزان در پیداکردن مسیر یا انجام یکی از مراحل بازی دچار سردرگمی می‌شوند، برای راهنمایی به سراغ آن‌ها می‌رویم تا بتوانند فعالیت خود را ادامه دهند.
وی می‌افزاید: گاهی اعضای یک گروه نمی‌دانند باید چه کاری انجام دهند یا در پیداکردن محل موردنظر متوقف می‌شوند. در چنین شرایطی، راهنمایان با راهنمایی‌های محدود به آن‌ها کمک می‌کنند تا مسیر را پیدا کنند.
این راهنمای چالش دل‌باز با اشاره به استفاده دانش‌آموزان از نقشه می‌گوید: در خواندن نقشه نیز فقط راهنمایی مختصری ارائه می‌دهیم؛ برای مثال، به آن‌ها کمک می‌کنیم مبدأ ورود خود را تشخیص دهند و با توجه به موقعیتشان، مسیر رسیدن به ایستگاه بعدی را پیدا کنند. قرار نیست پاسخ معماها در اختیار دانش‌آموزان قرار بگیرد، بلکه باید خودشان مراحل بازی را پیش ببرند.
در همین رفت‌وآمدها، تکیه میرفندرسکی گاه به صحنه‌ای از هیجان نوجوانانه و گاه به فضایی برای مکث و تماشا تبدیل می‌شد. دختران با شوق به دنبال نشانه‌ها می‌رفتند، اما وقتی به آرامگاهی می‌رسیدند، صدایشان را پایین می‌آوردند و با دقت به نوشته‌های روی سنگ‌ها نگاه می‌کردند. درختان سایه‌گستر، معماری چشم‌نواز و مزارهایی که هرکدام بخشی از تاریخ را در خود جای‌داده‌اند، به آن‌ها یادآوری می‌کرد که این بازی در مکانی معمولی جریان ندارد.
«این اردو برخلاف تصورم خیلی جذاب بود»
برای بسیاری از دانش‌آموزان، حضور در تخت فولاد تجربه‌ای تازه بود؛ به‌ویژه آن‌هایی که پیش از این، تکیه میرفندرسکی و فضای تاریخی آن را از نزدیک ندیده بودند.
آوا فرهمندنژاد، دانش‌آموز دبیرستان فرزانگان امین ۲ اصفهان درباره تجربه حضور در این برنامه اظهار می‌کند: امروز برای اردوی آمادگی دفاعی به تخت فولاد آمدیم و در جریان بازی باید معماهایی را حل کنیم تا به اطلاعاتی دست پیدا کنیم. این موضوع برای من و دوستانم بسیار جالب بوده و تجربه جدیدی به شمار می‌رود.
وی می‌افزاید: برخلاف تصور برخی از دانش‌آموزان که اردوهای آمادگی دفاعی را چندان جذاب نمی‌دانند، این برنامه برای ما بسیار هیجان‌انگیز بود.
این دانش‌آموز با اشاره به نخستین حضور خود در تکیه میرفندرسکی می‌گوید: تا به حال به این تکیه نیامده بودم و فضای آن برایم بسیار جالب بود. معماری زیبایی دارد و از حضور در این مکان لذت بردم.
فرهمندنژاد درباره پیشنهاد خود برای بهترشدن اجرای برنامه نیز تأکید می‌کند: اگر جمعیت بهتر مدیریت شود و زمانی که یک گروه در حال انجام فعالیت در یک اتاق یا ایستگاه است، گروه‌های دیگر وارد آن بخش نشوند، روند بازی منظم‌تر و بهتر پیش می‌رود.
آیدا جهانگیری؛ از کشف یک آرامگاه تا آرزوی بازگشت دوباره
با نزدیک‌شدن به پایان مراحل، هیجان گروه‌ها بیشتر شده بود. هر گروه تلاش می‌کرد قطعات باقی‌مانده را پیدا کند و بوم خود را به پایان برساند. در میان این رقابت دوستانه، گروهی موفق شد زودتر از دیگران مأموریتش را کامل کند و عنوان تیم برنده را به دست آورد.
آیدا جهانگیری، سرگروه تیم برنده، از شور و شوقی که پس از پیروزی در چهره‌اش پیدا بود، نمی‌توانست پنهان کند که چقدر از این تجربه لذت برده است. او در جریان بازی با آرامگاه آیت‌الله درچه‌ای نیز آشنا شده بود و این کشف را بخشی از تجربه متفاوت خود در تخت فولاد می‌دانست.
جهانگیری با تأکید بر علاقه‌اش به چالش «دل‌باز» از مربیان و مسئولان خواست زمینه‌ای فراهم کنند تا دانش‌آموزان هر ماه به این بازی و مجموعه تخت فولاد دعوت شوند؛ درخواستی که نشان می‌داد این تجربه برای او تنها یک اردوی یک‌روزه نبوده و اشتیاق بازگشت دوباره را در او ایجاد کرده است.
تخت فولاد؛ از تصور یک قبرستان متروکه تا کشف یک گنجینه تاریخی
وقتی آخرین تکه‌های بوم کنار هم قرار گرفت و گروه‌ها از نتیجه تلاش خود باخبر شدند، بازی به پایان رسید، اما آنچه در ذهن دانش‌آموزان باقی ماند، تنها خاطره یک رقابت گروهی نبود. آن‌ها در این مسیر، از کنار آرامگاه‌هایی عبور کرده بودند که پیش از این شاید نام صاحبانشان را نمی‌شناختند؛ درختان چند ده‌ساله و معماری تکیه را دیده بودند و در میان بازی، فرصت کرده بودند به سنگ‌نوشته‌ها و روایت‌های نهفته در این مجموعه توجه کنند.
تخت فولاد برای بسیاری از این دختران، پیش از حضور در اردو تصویری از یک قبرستان قدیمی و کم رفت‌وآمد داشت؛ اما دیدن تکیه میرفندرسکی، مزار میرفندرسکی، آرامگاه بزرگان و جلوه‌های معماری و طبیعی مجموعه، آن تصویر را تغییر داد.
آن‌ها دریافتند پشت نام تخت فولاد، جهانی از تاریخ، هنر، عرفان و فرهنگ نهفته است؛ جهانی که شناخت آن می‌تواند بخشی از پیوند نسل امروز با گذشته شهرش باشد.
شاید مهم‌ترین دستاورد «چالش دل‌باز» همین باشد؛ اینکه نوجوانی در میانه یک بازی، نامی را کشف کند، درباره صاحب آن کنجکاو شود و از مربیانش بخواهد ماه آینده دوباره به همان مکان بیاید. در تخت فولاد، این بار تاریخ نه از پشت صفحات کتاب، بلکه از مسیر قدم‌های دخترانی روایت شد که هم شور بازی را تجربه کردند و هم حرمت آرامگاه خفتگان را پاس داشتند.
انتهای پیام
