امیرمهدی حکیمی، یکشنبه ۱۰ آبان‌ماه در هفتمین جلسه انجمن عصر سینما و آیین رونمایی از آثار جدید پویانمایی این مؤسسه به مناسبت روز جهانی انیمیشن که با موضوع «روایت ایرانی، زبانی جهانی؛ نقش انیمیشن کوتاه هنری در بازنمایی فرهنگ ایرانی ـ اسلامی» که در مدرسه عالی هنر مشهد برگزار شد، با تأکید بر ظرفیت بالای هنرمندان ایرانی در عرصه پویانمایی اظهار کرد: با وجود محدودیت امکانات و زیرساخت‌ها، انیمیشن‌سازان ایرانی در جشنواره‌های بین‌المللی می‌درخشند، اما این هنر هنوز در کشور به یک صنعت فراگیر تبدیل نشده و برای توسعه آن به حمایت و سرمایه‌گذاری جدی نیاز است.
وی با اشاره به توانمندی هنرمندان ایرانی در حوزه پویانمایی افزود: با وجود اینکه امکانات و زیرساخت‌های مورد نیاز برای تولید انیمیشن در ایران با آنچه در کشورهای دیگر وجود دارد قابل مقایسه نیست و از امکانات بسیار کمتری برخورداریم، ظرفیت انیمیشن‌سازان و هنرمندان این حوزه در کشور فوق‌العاده است. هنرمندان ایرانی با قدرت و توانمندی در این عرصه فعالیت می‌کنند و آثار کوتاه آن‌ها در جشنواره‌های مختلف جهان حضور پیدا می‌کند و می‌درخشد. این موضوع افتخاری برای هنر انیمیشن ایران است و نشان می‌دهد که هنرمندان کشور با وجود محدودیت‌ها، توانایی ارائه آثار ارزشمند در سطح بین‌المللی را دارند.
مدیر مؤسسه آفرینش‌های هنری آستان قدس رضوی با بیان اینکه انیمیشن در ایران هنوز به یک صنعت تبدیل نشده است، تصریح کرد: اتفاقی که باید برای شکل‌گیری و توسعه این صنعت در کشور رخ می‌داد، محقق نشده است. این مسئله را نباید به حساب هنرمندان و فعالان حوزه انیمیشن گذاشت، بلکه ضعف اصلی در بخش سیاست‌گذاری است؛ چراکه اقداماتی که باید برای این حوزه انجام می‌دادیم، ازجمله سرمایه‌گذاری و فراهم کردن زمینه‌های لازم برای شکل‌گیری یک جریان مؤثر، به اندازه کافی انجام نشده است.
حکیمی با تأکید بر نقش تربیتی انیمیشن در شکل‌دهی به ذهن و نگرش نسل جدید بیان کرد: انیمیشن یک مدرسه بزرگ برای تربیت کودکان ماست. بخش قابل توجهی از آنچه کودکان از طریق پویانمایی مشاهده می‌کنند و می‌آموزند، در اختیار ما نیست و تولیدکنندگان و جریان‌های فرهنگی دیگری محتوای مورد استفاده آن‌ها را شکل می‌دهند. از این منظر، انیمیشن صرفاً یک سرگرمی برای کودکان نیست، بلکه می‌تواند حامل مباحث نظری و فلسفی باشد و بر مخاطبان مختلف جامعه تأثیر بگذارد.
وی با اشاره به سابقه فعالیت‌ها در این حوزه اظهار کرد: پیش از این نیز مدیران و مجموعه‌های مختلف و افراد مؤثری در حوزه انیمیشن فعالیت و تلاش کرده‌اند، اما متأسفانه بودجه متناسب با اقداماتی که باید در این زمینه انجام شود، در اختیار مؤسسه آفرینش‌های هنری آستان قدس رضوی نبوده است. امیدواریم در آینده شرایط به‌گونه‌ای فراهم شود که این مجموعه بتواند نقش مؤثرتری در حمایت از هنر انیمیشن ایفا کند.
مدیر مؤسسه آفرینش‌های هنری آستان قدس رضوی با اشاره به آغاز برخی پروژه‌ها در این زمینه افزود: اقداماتی در این حوزه آغاز شده و امیدواریم این تلاش‌ها به یک جریان بزرگ در عرصه انیمیشن تبدیل شود. آرزو داریم آستان مقدس حضرت رضا(ع) یکی از مجموعه‌هایی باشد که به‌صورت جدی از این هنر پیشرو حمایت می‌کند و با فراهم کردن زیرساخت‌های لازم، زمینه توسعه آن را فراهم می‌سازد.
حکیمی با اشاره به ظرفیت آثار کوتاه پویانمایی در شرایط فعلی کشور گفت: آنچه امروز در حوزه انیمیشن ایران در اختیار داریم، تا حدی متناسب با شرایط و امکانات موجود شکل گرفته است. در گذشته نیز تجربه‌هایی در زمینه تولید آثار کوتاه وجود داشته که می‌تواند در مسیر رسیدن به تولید آثار بلندتر مؤثر باشد، اما در حال حاضر آثار کوتاه انیمیشن ایران ظرفیت قابل توجهی برای معرفی توانمندی‌های هنری کشور دارند.
وی ادامه داد: آثار کوتاه پویانمایی را می‌توان سفیران فرهنگی و هنری ایران در جهان دانست؛ چراکه این آثار توانسته‌اند قدرت هنری انیمیشن ایران را در عرصه‌های بین‌المللی به نمایش بگذارند. شاید در شرایط کنونی ظرفیت تولید بسیاری از آثار بلند را نداشته باشیم، اما در قالب آثار کوتاه نیز توانسته‌ایم اتفاقات بزرگی رقم بزنیم و توانمندی هنرمندان ایرانی را نشان دهیم.
مدیر مؤسسه آفرینش‌های هنری آستان قدس رضوی با تأکید بر نقش آثار پویانمایی در بازنمایی فرهنگ ایرانی ـ اسلامی اظهار کرد: بسیاری از این انیمیشن‌ها مسئولیت انتقال مفاهیم فرهنگ ایرانی ـ اسلامی را برعهده داشته‌اند و با حضور در جشنواره‌های مختلف، این مسیر را پیش برده‌اند. این آثار علاوه بر نمایش ظرفیت‌های هنری کشور، امکان معرفی فرهنگ و مفاهیم ایرانی ـ اسلامی را در عرصه‌های مختلف فراهم کرده‌اند.
ایران یکی از ۱۲ کشور غیرآمریکایی موفق در کسب جوایز آثار انیمیشن کوتاه
ناصر جاهدنیا، مدیرعامل بنیاد پویانمایی ایران در ادامه اظهار کرد: این مؤسسه اگرچه مسئولیت مستقیم فعالیت در حوزه انیمیشن را بر عهده ندارد، اما طی سال‌های گذشته در این زمینه فعالیت کرده و به‌ویژه در تولید آثار بلند، اقدامات آن برای انیمیشن مشهد و کشور اثرگذار بوده است. همچنین وضعیت فعلی صنعت انیمیشن با توجه به شرایط اقتصادی و چالش‌هایی همچون گسترش هوش مصنوعی چندان مطلوب نیست، در کنار مشکلات موجود باید ظرفیت‌ها و دستاوردهای این حوزه را نیز مورد توجه قرار داد؛ چراکه انیمیشن ایران در بخش‌های مختلف، از تولید آثار کوتاه و سینمایی تا مجموعه‌های تلویزیونی، توانمندی‌های قابل توجهی دارد.
وی با اشاره به موفقیت آثار کوتاه ایرانی در جشنواره‌های بین‌المللی افزود: ایران یکی از ۱۲ کشور غیرآمریکایی موفق در کسب جوایز آثار انیمیشن کوتاه است. یکی از آثار تولیدشده در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان نیز تاکنون ۲۶۶ جایزه بین‌المللی دریافت کرده که بخشی از این جوایز از جشنواره‌های معتبر بوده است. آثار انیمیشن کوتاه ایران طی سه سال پیاپی کاندیدای اسکار قرار گرفته‌اند. این موفقیت‌ها نشان می‌دهد که تولیدات ایرانی، با وجود محدودیت‌ها، از ظرفیت حضور و رقابت در عرصه‌های بین‌المللی برخوردارند.
مدیرعامل بنیاد پویانمایی ایران با اشاره به توان تولید انیمیشن بلند در کشور گفت: در حال حاضر حدود ۲۰ کشور در جهان توانایی تولید آثار انیمیشن بلند را دارند و ایران نیز در شمار این کشورها قرار گرفته است. در سال ۱۴۰۴ نیز شش اثر انیمیشن بلند در کشور تولید شده است. همچنین آثار ایرانی در بازارهای خارجی نیز با استقبال مواجه شده‌اند، محصولات انیمیشن ایرانی طی دو تا سه سال گذشته بیش از هشت میلیون دلار فروش در بازارهای خارجی داشته‌اند.
جاهدنیا با اشاره به ظرفیت ایران در تولید مجموعه‌های تلویزیونی انیمیشن خاطرنشان کرد: میزان تولید سالانه انیمیشن سریالی در کشور به حدود ۳۵۰ ساعت می‌رسد؛ ظرفیتی که نشان‌دهنده گستردگی فعالیت استودیوهای ایرانی در این حوزه است. بر اساس بررسی‌های انجام‌شده، حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد تولیدات سالانه برخی کشورهای حوزه خلیج فارس در بخش انیمیشن با استفاده از ظرفیت تولیدی ایران انجام می‌شود. همچنین بیش از نیمی از تولیدات تلویزیونی ترکیه در این حوزه در استودیوهای ایرانی تولید می‌شود. این آمارها نشان می‌دهد که صنعت انیمیشن ایران، علاوه بر تولید آثار داخلی، توانسته است در زمینه ارائه خدمات تولید به کشورهای دیگر نیز جایگاه قابل توجهی به دست آورد و بخشی از نیاز بازارهای خارجی را تأمین کند.
وی با اشاره به روند شکل‌گیری جایگاه انیمیشن در اکران سینمای ایران اظهار کرد: انیمیشن ایرانی در سال‌های گذشته برای ورود به چرخه اکران با چالش‌های متعددی مواجه بود، اما به‌تدریج و با تلاش تولیدکنندگان و افزایش اعتماد مخاطبان توانست جایگاه خود را پیدا کند. آثاری مانند «تهران ۱۵۰۰» و «شاهزاده روم» در شکل‌گیری این مسیر نقش داشتند و پس از آن، تولیداتی همچون «فیلشاه»، «پسر دلفینی»، «لوپتو»، «بچه زرنگ» و «ببعی قهرمان» به توسعه اکران انیمیشن کمک کردند؛ به‌طوری‌که در سال ۱۴۰۴ شش اثر انیمیشن در سینماها اکران شد.
مدیرعامل بنیاد پویانمایی ایران با تأکید بر ضرورت تداوم تولید و حمایت از این صنعت افزود: تثبیت جایگاه انیمیشن در سینما به استمرار اکران، تقویت فرهنگ سینمارفتن در خانواده‌ها و حمایت هوشمندانه مالی و قانونی دولت و دستگاه‌های حاکمیتی نیاز دارد. همچنین اختصاص سیمرغ بلورین و ایجاد بخش تخصصی انیمیشن در جشنواره فیلم فجر، حاصل پیگیری چندین‌ساله فعالان این حوزه بوده و در افزایش اعتمادبه‌نفس تولیدکنندگان و دیده‌شدن آثار انیمیشن تأثیرگذار است.
انیمیشن ایران ظرفیت بالایی برای صادرات و اشتغال‌زایی دارد
در ادامه محمدمهدی مشکوری، تهیه‌کننده انیمیشن، با اشاره به ظرفیت اقتصادی و صادراتی صنعت پویانمایی اظهار کرد: انیمیشن به‌ویژه در ژانر کودک و فانتزی، به دلیل برخورداری از مخاطبان و دغدغه‌های مشترک در کشورهای مختلف، قابلیت بالایی برای عرضه در بازارهای جهانی و صادرات دارد.
وی افزود: یکی از ویژگی‌های مهم صنعت انیمیشن، میزان اشتغال‌زایی و تعداد نیروهای انسانی درگیر در فرایند تولید است. برخلاف سینمای رئال که بخش قابل توجهی از عوامل آن در دوره محدود تصویربرداری فعالیت می‌کنند، تولید یک اثر انیمیشنی ممکن است حدود سه سال زمان ببرد و در این مدت نیروهای متعددی به‌صورت مستمر یا چرخشی در بخش‌های مختلف تولید مشغول فعالیت باشند. از این منظر، انیمیشن ظرفیت قابل توجهی برای ایجاد اشتغال و گردش اقتصادی دارد.
این تهیه‌کننده انیمیشن با اشاره به توانمندی‌های ایران در این حوزه بیان کرد: کشور از نظر زیرساخت، نیروی انسانی متخصص و خلاق، ظرفیت‌های مناسبی در صنعت انیمیشن دارد. نیروهای ایرانی در زمینه کار با نرم‌افزارهای تخصصی این حوزه نیز از توانایی بالایی برخوردارند و در کنار این ظرفیت‌ها، بازار فروش و امکان صادرات محصولات انیمیشنی نیز وجود دارد.
مشکوری با تأکید بر اینکه یکی از موانع اصلی بهره‌برداری از این ظرفیت‌ها به مسئله مالکیت فکری بازمی‌گردد، گفت: خلأ مهم در این صنعت، آنجاست که مالکیت فکری و معنوی اثر و شخصیت‌هایی که در جریان تولید خلق می‌شوند، لزوماً در اختیار تیم تولید قرار نمی‌گیرد. برای مثال، ممکن است مجموعه‌ای انیمیشنی با سفارش یک سازمان تولید شود، اما تمام حقوق مربوط به اثر و شخصیت‌های آن در اختیار سفارش‌دهنده قرار گیرد و گروه سازنده امکان بهره‌برداری مستقل از ظرفیت‌های تجاری آن را نداشته باشد.
وی ادامه داد: مالکیت فکری تنها به نسخه تولیدشده از یک اثر محدود نمی‌شود، بلکه شخصیت‌ها و برند خلق‌شده نیز بخشی از دارایی معنوی آن محسوب می‌شوند. اگر حقوق مربوط به این بخش‌ها به‌درستی تعریف و میان سفارش‌دهنده و گروه تولید تقسیم نشود، سازندگان نمی‌توانند از ظرفیت‌های جانبی محصول خود استفاده کنند.
این تهیه‌کننده انیمیشن با اشاره به ظرفیت تجاری‌سازی محصولات جانبی آثار پویانمایی اظهار کرد: یک اثر انیمیشنی می‌تواند زمینه تولید و عرضه کتاب و محصولات فرهنگی مرتبط با شخصیت‌های خود را فراهم کند. برای نمونه، در یکی از تجربه‌های تولید، کتاب‌های مرتبط با یک اثر انیمیشنی با دریافت مجوز منتشر شد و در مدت یک هفته حدود ۳۰ هزار نسخه از آن به فروش رسید. این نمونه نشان می‌دهد که آثار انیمیشنی می‌توانند فراتر از محصول اصلی، زمینه ایجاد گردش مالی و فعالیت‌های اقتصادی دیگری را نیز فراهم کنند.
مشکوری با تأکید بر ضرورت توجه به حقوق تولیدکنندگان افزود: برای بهره‌برداری کامل از ظرفیت اقتصادی انیمیشن، لازم است سازوکارهای حقوقی و قانونی مالکیت معنوی آثار، شخصیت‌ها و محصولات جانبی آن‌ها شفاف‌تر شود. همچنین نحوه انتشار و بهره‌برداری از آثار در پلتفرم‌ها از موضوعاتی است که باید در این زمینه مورد توجه قرار گیرد.
وی با اشاره به ظرفیت انیمیشن برای انتقال مفاهیم دینی و فرهنگی اظهار کرد: برای تولید آثار مذهبی، لزوماً نباید مستقیماً به زندگی پیامبران و امامان یا موضوعات فقهی پرداخت، بلکه می‌توان مفاهیم دینی و اعتقادی را در قالب داستان‌ها و شخصیت‌های جذاب و قابل‌درک برای مخاطب، به‌ویژه کودکان، روایت کرد. انتقال غیرمستقیم پیام‌ها و مفاهیم، از طریق جهان داستانی و شخصیت‌پردازی، می‌تواند اثرگذاری بیشتری داشته باشد.
این تهیه‌کننده انیمیشن با انتقاد از برخی محدودیت‌ها و نگاه‌های سخت‌گیرانه در تولید آثار کودک و نوجوان افزود: گاهی تأکید بیش از اندازه بر گنجاندن مستقیم مفاهیم و واژه‌های ایدئولوژیک در دیالوگ‌ها، به روایت آسیب می‌زند و آن را از حالت طبیعی خارج می‌کند. از سوی دیگر، دست‌کم گرفتن مخاطب کودک و نوجوان و محدود کردن بیش از حد موضوعات و روابط انسانی، دست تولیدکنندگان را می‌بندد. به همین دلیل، تولید آثار متنوع و اثرگذار برای نوجوانان، به‌ویژه با توجه به دشواری پرداختن به موضوعاتی مانند روابط دختر و پسر، با چالش‌هایی روبه‌رو است.
انتهای پیام
