دو نمایش نخست پیش‌تر اجرا شده‌اند و از کارهای موفق این حوزه به شمار می‌روند و نمایش سوم برای نخستین بار اجرا می‌شود. این سه‌گانه بهانه‌ای است برای نگاهی به مقوله‌ای که در ایران هنوز آن‌چنان که باید شناخته شده نیست؛ تئاتر عروسکی برای تماشاگر بزرگسال.
به گزارش ایسنا، در تئاتر ایران، نام زهرا صبری با تئاتر عروسکی گره خورده است؛ هنرمندی که سال‌هاست عروسک را نه فقط برای سرگرم کردن کودکان، بلکه برای گفتن حرف‌های جدی به بزرگسالان به صحنه می‌آورد.
گرچه در بخش نخست کارنامه هنری او اجرای نمایشی چون «دختر انار» که ویژه کودکان است و دهه ۸۰ در تالار هنر روی صحنه رفته، به چشم می خورد اما عمده فعالیت خود را بر اجرای نمایش عروسکی ویژه تماشاگران بزرگسال اختصاص داده است. حالا هم سه نمایش او در کنار هم اجرا می‌شوند.
«زمین و چرخ» و «تا یک بشمار» پیش‌تر با استقبال مخاطبان روبه‌رو شده‌اند و حالا در کنار «بشنو»، که تازه‌ترین تجربه اوست و تاکنون در ایران اجرا نشده، سه‌گانه‌ای را شکل داده‌اند که می‌تواند فرصتی برای دیده‌شدن یکی از مهجورترین گونه‌های تئاتر ایران باشد.
شاید تصور عمومی بر این باشد که عروسک، فقط برای سرگرم کردن کودکان است اما در تئاتر عروسکی بزرگسال، مضامین تغییر می‌کنند و عروسک به واسطه‌ای برای بیان دغدغه‌های این گروه سنی تبدیل می‌شود. یکی از مهم‌ترین کارکردهای این هنر، ایجاد فاصله‌ای امن برای مواجهه با موضوعات دشوار است. عروسک لایه‌ای از انتزاع ایجاد می‌کند که به تماشاگر اجازه می‌دهد بدون درگیر شدن مستقیم با شدت عاطفی بالا، با مسائلی مانند سلامت روان، تنهایی، ترس یا تروما روبه‌رو شود. همچنین تئاتر عروسکی این امکان را فراهم می‌کند که بزرگسالان به جهان تخیل و زبان بصری بازگردند؛ زبانی که در بزرگسالی تمایل داریم آن را فراموش کنیم.
اما در کنار اینها، یکی دیگر از کارکردهای کلیدی تئاتر عروسکی بزرگسال، توان آن در نقد اجتماعی است. عروسک به دلیل ماهیت غیرانسانی و انتزاعی‌اش می‌تواند حامل نقدهایی باشد که طرح مستقیم آنها از زبان یک انسان، گاه تند، توهین‌آمیز یا غیرقابل تحمل تلقی می‌شود ولی وقتی نقد از زبان عروسک بیان می‌شود، تماشاگر آن را راحت‌تر می‌پذیرد؛ چون عروسک نه به عنوان یک شخص واقعی با موضع شخصی، بلکه به عنوان یک واسطه هنری و نمادین سخن می‌گوید. این ویژگی به تئاتر عروسکی امکان می‌دهد به سراغ موضوعاتی برود که در گفتار روزمره یا حتی در تئاتر بازیگرمحور، تابو یا پرهزینه محسوب می‌شوند: قدرت، بوروکراسی، تبعیض، فساد، جنگ و بحران‌های اجتماعی.
ضمن اینکه عروسک در قیاس با انسان محدودیت کمتری دارد. می‌تواند بمیرد و دوباره زنده شود، تغییر شکل بدهد، تکثیر شود، از اندازه طبیعی خارج شود یا به موجودی غیرانسانی تبدیل شود؛ امکاناتی که بازیگر انسانی یا اصلاً ندارد یا فقط با دشواری و هزینه زیاد می‌تواند به آنها دست پیدا کند. همین آزادی فرمی به کارگردان اجازه می‌دهد نقد اجتماعی را نه به شکل شعارگونه، بلکه در قالب تصویر، استعاره و طنز تلخ ارائه کند. به همین دلیل، تئاتر عروسکی بزرگسال نه فقط یک سرگرمی متفاوت، بلکه می‌تواند رسانه‌ای هنری برای گفتن حرف‌هایی باشد که گفتن‌شان از زبان انسان، سخت یا غیرممکن است.
نمونه‌های موفق در ایران
مسیر زهرا صبری خود گواهی بر توانمندی این ژانر است. او سال‌هاست در این حوزه کار می‌کند و آثارش در جشنواره‌های داخلی و خارجی اجرا شده‌اند. اما موفقیت‌های این حوزه محدود به او نیست.
اجرای نمایش‌هایی مانند «رومئو و ژولیت»، «ملاقات بانوی سالخورده» به کارگردانی هادی حجازی‌فر، «پرواز هفتصد و چهل و هفت» و «دویست و هشتادمین شب سال» به کارگردانی مرجان پورغلامحسین، «مامان» به کارگردانی الهام محمودی، «بیست و یک» به کارگردانی بهادر مالکی، «کلاغ» به کارگردانی شیوا مسعودی و ... از نمونه‌های موفق دو دهه گذشته‌اند که نشان می‌دهند مخاطب ایرانی برای این نوع تئاتر وجود دارد. این آثار ثابت کرده‌اند که عروسک، وقتی برای بزرگسالان به صحنه می‌آید، می‌تواند به اندازه تئاتر بازیگرمحور جدی، عمیق و تأثیرگذار باشد.
در کنار این آثار، هنرمندان دیگری هم در زمینه نمایش عروسکی دست به تجربه زده‌اند؛ هنرمندانی چون نادر برهانی مرند، کورش نریمانی و محمد چرم‌شیر در زمینه نگارش متن و حسن معجونی و محمد عاقبتی و افشین هاشمی و ... در زمینه اجرای نمایش. بنابراین شاید اگر زمینه‌ای برای اجرای نمایش‌های عروسکی بزرگسال فراهم شود، این هنرمندان نیز دوباره در این عرصه فعالیت کنند.
یکی از موفق‌ترین نمونه‌های نمایش عروسکی بزرگسال در سال‌های اخیر «مثلث» به کارگردانی قیس یساقی است؛ نمایشی که (با حمایت هادی حجازی‌فر) بیش از یک سال در تئاتر هامون روی صحنه ماند و با اقبال تماشاگران رو به رو شد. ماهیت کمدی پارودی این نمایش، بخت بیشتری برای جذب تماشاگر برای او به همراه رقم زد. هرچند نمایش بعدی این گروه، «جک نارن» به موفقیت «مثلث» دست نیافت و حدود یک ماه بر صحنه ماند، اما همین نمایش هم جزو گونه‌های موفق نمایش عروسکی بزرگسال به شمار می‌آید چراکه در کنار دیگر نمایش‌های روی صحنه موفق شد مخاطبان را با خود همراه کند.
اما چرا این ژانر هنوز مهجور است؟
با وجود این نمونه‌های درخشان، تئاتر عروسکی بزرگسال در ایران با موانع جدی روبه‌روست. کمبود بودجه، نبود سالن‌های تخصصی و دشواری تولید برای مخاطب بزرگسال از مهم‌ترین این چالش‌هاست. از آنجا که جامعه هدف این آثار کوچک‌تر است، تقاضا برای تولید نیز کمتر بوده و این چرخه‌ای معیوب ایجاد کرده است: چون شناخته شده نیست، کمتر تولید می‌شود و چون کمتر تولید می‌شود، همچنان ناشناخته می‌ماند. به همین دلیل، برخی کارگردانان معتقدند تنها راه تغییر این وضعیت، تولید و اجرای مستمر این آثار است تا به تدریج این باور غلط که «عروسک فقط برای کودکان است» جای خود را به یک باور درست بدهد و این امر نیازمند همراهی مدیران سالن هاست تا این ریسک را بپذیرند و با ارایه نوبت اجرا به گروه‌های نمایشی بزرگسال، زمینه را برای آشنایی تماشاگران با این گونه نمایشی فراهم کنند. این موضوعی است که فعالان رشته عروسکی بزرگسال بارها بر آن تاکید کرده‌اند.
در کنار تجربیاتی که از آنها نام بردیم، بهروز غریب پور هم دیگر کارگردان پیشکسوتی است که با اجرای اپراهای عروسکی ویژه تماشاگران بزرگسال، گروه‌های متعددی از تماشاگران را طی دو دهه اخیر به تالار فردوسی فراخوانده است. او این روزها نیز مشغول اجرای تازه‌ترین اثر خود با عنوان «اپرای عروسکی عشق» در همین تالار است.
به هر روی، سه‌گانهٔ زهرا صبری در همین مسیر گامی عملی است. عروسک هم به تماشاگر بزرگسال اجازه می‌دهد از فاصله‌ای امن به مسائل دشوار نگاه کند و هم به هنرمند این امکان را می‌دهد که نقد اجتماعی را بی‌واسطه محدودیت‌های گفتار انسانی بیان کند؛ و شاید همین دو ویژگی، مهم‌ترین دلیل ضرورت اجرای تئاتر عروسکی بزرگسال در ایران امروز باشد. اگر این اجراها با استقبال روبه‌رو شوند، می‌توانند به تداوم این حرکت کمک کنند و نشان دهند که عروسک، حتی برای بزرگسالان، می‌تواند راوی عمیق‌ترین و پیچیده‌ترین احساسات و اندیشه‌ها باشد.
گفتنی است در حال حاضر نمایش «زمین و چرخ» به عنوان اولین اثر از این سه‌گانه هر شب ساعت ۱۹:۴۵ دقیقه در تالار قشقایی مجموعه تئاترشهر روی صحنه است. اجرای این نمایش تا ۱۵ آبان ماه ادامه دارد و گروه اجرایی آن به شرح زیر هستند:طراح: زهرا صبری (با نگاهی به اشعار مولانا)، کارگردان: زهرا صبری، تهیه‌کننده: زهرا صبری و رها جهانشاهی، بازیگران: رکسانا بهرام، فاطمه عباسی، مونا سربندی، آهنگساز: بابک نصیری خواه، نریشن: رضا بهبودی، آوا: حسامدین باتمانی، طراح نور: جلال تهرانی، ساخت عروسک: زهرا صبری، فاطمه عباسی عکاس: کیارش مسیبی، طراح گرافیک: علی انصاری، ساخت تیزر: محمدحسن طباطبایی جعفری، طراح گریم: کامبیز مومن خانی.
انتهای پیام
