غلامرضا هادربادی در حاشیه نشست تخصصی چالش‌های درختکاری در ایران که روز سه‌شنبه ۱۲ آبان با همکاری دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران در کرج برگزار شد، با اشاره به بحران کم‌آبی و ضرورت توجه به این واقعیت در برنامه‌های احیای مناطق بیابانی مطرح کرد: در عملیات احیا باید این فرض را بپذیریم که کم‌آبی واقعیت و پرآبی غیرواقعی است. بر همین اساس، انتخاب گونه مهمترین اصل در احیاست و گونه‌های مورد استفاده باید با تکیه بر گونه‌های بومی و سازگار و با قابلیت مقاومت در برابر کم‌آبی انتخاب شوند.
هادربادی ادامه داد: انتخاب گونه تنها ملاک پایداری عملیات احیا نیست، بلکه این اقدامات باید با اقتصاد، درآمد و معیشت جوامع محلی نیز پیوند بخورد.
وی با اشاره به ضرورت استفاده از روش‌های خلاقانه در عملیات کاشت بیان کرد: در استان‌های گلستان و خراسان شمالی، همزمان با عملیات کاشت از کاه و کلش استفاده کردیم که موجب کاهش دفعات آبیاری شد. همچنین مدیریت روان‌آب و ایجاد هلالی‌های آبگیر در کنار عملیات کاشت مورد توجه قرار گرفت تا آب به سمت پای بوته‌ها هدایت شود.
مدیرکل دفتر امور بیابان سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور ، گفت: در مدیریت منابع آب، استفاده از عملیات تلفیقی اهمیت زیادی دارد و صرفاً نهال‌کاری نمی‌تواند پاسخگوی نیازهای احیای مناطق بیابانی باشد.
هادربادی در ادامه با اشاره به نیازهای پژوهشی حوزه مقابله با بیابان‌زایی اظهار کرد: با توجه به قرار گرفتن ایران در کمربند خشک جهان، مهمترین نیاز ما توسعه روش‌هایی است که کمترین وابستگی را به آب داشته باشند.
وی با اشاره به رویکرد از بیابان برای بیابان در مقابله با بیابان‌زایی خاطرنشان کرد: باید از ظرفیت‌های خود محیط بیابان برای مقابله با این پدیده استفاده کنیم. برای مثال، تپه‌های ماسه‌ای که یک تهدید محسوب می‌شوند، می‌توانند با استفاده از روش‌هایی مانند بادشکن‌های کوتاه به فرصت تبدیل شوند.
هادربادی با اشاره به طراحی یک ابتکار در زمینه کنترل فرسایش بادی اظهار کرد: در این روش از ماسه‌های بادی در کیسه‌ها و گونی‌ها برای ایجاد بادشکن‌های کوتاه استفاده شده است که طراحی آن انجام شده و قرار است طی چند ماه آینده به عنوان یک ابتکار جمهوری اسلامی ایران در کنترل فرسایش بادی رونمایی شود.
مدیرکل دفتر امور بیابان سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور خاطرنشان کرد: انتظار داریم دانشگاه‌ها بر روش‌های کم‌آب‌بر تثبیت ماسه‌های روان و مقابله با بیابان‌زایی تمرکز بیشتری داشته باشند. استفاده از مالچ‌های رُسی، بادشکن‌های غیرزنده و روش‌هایی که اجرای عملیات را با دقت و سرعت بیشتری امکان‌پذیر می‌کنند، از جمله زمینه‌های مورد نیاز برای پژوهش است.
وی همچنین در این نشست، مطرح کرد: یک باور نادرست در کشور وجود دارد که اهمیت جنگل‌کاری و کاشت درخت در بیابان را کمتر از مناطق شمالی و غربی می‌دانند، در حالی که بیابان دیرتر از سایر مناطق احیا می‌شود و حذف بوته‌ها در این مناطق خطر بیشتری دارد.
مدیرکل دفتر امور بیابان سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور افزود: باید احتمال کم‌آبی را مبنای برنامه‌ریزی قرار دهیم، نه اینکه اجرای طرح‌ها را به امید بارندگی‌های مناسب پیش ببریم.
هادربادی با اشاره به محدودیت منابع مالی، به ویژه اعتبارات دولتی، بر ضرورت مشارکت واقعی جوامع محلی تأکید کرد و گفت: مشارکت واقعی زمانی اتفاق می‌افتد که منافع حاصل از انتخاب گونه و احیای عرصه به معیشت و درآمد ذینفعان، به ویژه مرتعداران و دامداران، گره بخورد.
وی افزود: اگر گونه‌ای مقاوم به خشکی و گرما انتخاب شود اما منفعت اقتصادی برای دامدار و بهره‌بردار نداشته باشد، نمی‌توان انتظار داشت که مشارکت و نگهداری پایداری شکل بگیرد.
مدیرکل دفتر امور بیابان سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور با اشاره به ضرورت استفاده از خلاقیت و دانش بومی در مقابله با بیابان‌زایی اظهار کرد: در احیای مناطق بیابانی باید به جای تمرکز صرف بر رفع مشکلات، تهدیدها را به فرصت تبدیل کنیم. این اتفاق زمانی رخ می‌دهد که دانش بومی و دانش فنی در کنار یکدیگر قرار بگیرند.
وی با اشاره به مستندسازی تجربیات موفق کشور در این حوزه مطرح کرد: طی یک ماه گذشته تجربیات موفق ایران در زمینه مقابله با بیابان‌زایی در ۲۲ استان بیابانی کشور به شیوه مستندسازی تدوین شده است.
هادربادی با اشاره به تجربه کاشت تاغ در مناطق بیابانی بیان کرد: تاغ از گونه‌های مناسب برای احیای مناطق بیابانی است، اما نباید آن را به تنهایی کشت کرد. حدود ۲۵ سال پیش در یکی از مناطق مرزی با افغانستان، هنگام اجرای عملیات تاغ‌کاری، یک چوپان محلی پیشنهاد کرد در کنار تاغ، درمنه و اشنان نیز کاشته شود. پیشنهادی که در آن زمان اهمیت آن به خوبی درک نشد.
وی ادامه داد: سال گذشته با حمله ملخ کوهان‌دار به برخی عرصه‌ها، اهمیت این پیشنهاد بیشتر مشخص شد. بررسی‌ها نشان داد درمنه و اشنیان به دلیل اسانس موجود در آنها می‌توانند در دفع این آفت مؤثر باشند. بر همین اساس، به استان‌ها توصیه کرده‌ایم در مناطقی که شرایط رویشی اجازه می‌دهد، تاغ را به تنهایی نکارند و ترکیب گونه‌ای مناسب را در نظر بگیرند.
مدیرکل دفتر امور بیابان سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، اظهار کرد: در برخی مناطق، کاشت یک گونه ممکن است زمینه افزایش جمعیت جوندگان را فراهم کند یا ویژگی‌های یک گونه مانند قابلیت برداشت چوب، انگیزه قطع آن را ایجاد کند. بنابراین باید ترکیب گونه‌ای و ویژگی‌های هر گیاه را در برنامه‌ریزی‌ها لحاظ کنیم.
وی با اشاره به اینکه احیای مناطق بیابانی لزوماً به معنای کاشت مستقیم نهال نیست، اظهار کرد: گاهی باید به جای کاشت نهال، اقداماتی انجام دهیم که شرایط استقرار طبیعی بذر و رشد پوشش گیاهی فراهم شود.
هادربادی با اشاره به اجرای عملیات تله‌رسوب‌گیر در محور خور و بیابانک به طبس توضیح داد: در محدوده کیلومتر ۸۰ خور و بیابانک به سمت طبس، ۵۷ کیلومتر تله‌رسوب‌گیر اجرا کردیم. امسال در پشت این سازه‌ها، گونه رمث به صورت طبیعی مستقر شده است. در حالی که در آن منطقه نه بذرپاشی انجام شده بود و نه نهال‌کاری صورت گرفته بود.
وی افزود: در این عملیات با متوقف کردن حرکت بذر و رسوبات، شرایط برای استقرار طبیعی پوشش گیاهی فراهم شد. همچنین در حسین‌آباد میش‌مست قم، با اجرای بادشکن‌های کوتاه و شطرنجی در قالب یک کار مشترک با طرف چینی، حرکت ماسه‌ها کنترل و شرایط برای سبز شدن تاغ فراهم شد.
مدیرکل دفتر امور بیابان سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور با اشاره به تجربه اجرای طرح‌های احیا افزود: در فروردین‌ماه امسال در منطقه هامون، حدود پنج هزار هکتار عملیات احیا با کمک مدیریت و پخش روان‌آب انجام شد و این اقدام به استقرار طبیعی بذرها کمک کرد.
هادربادی درباره استفاده از فناوری و مکانیزاسیون در حوزه منابع طبیعی و بیابان‌زدایی اظهار کرد: مکانیزاسیون تنها مختص مزارع گندم، جو و برنج نیست و باید در جنگل کاری، بیابان‌زدایی، نهال کاری و بذرپاشی نیز مورد توجه قرار گیرد.
وی با اشاره به آغاز برخی اقدامات مکانیزه در این حوزه بیان کرد: در سمنان از دستگاه‌های ساده برای جمع‌آوری بذر استفاده شده است. مکانیزاسیون لزوماً به معنای استفاده از دستگاه‌های پیچیده و مجهز به حسگر نیست و حتی ساده سازی برخی فرآیندها نیز می‌تواند مؤثر باشد.
هادربادی افزود: جمع‌آوری ملخ کوهان‌دار در دامغان، احداث هلالی‌های آبگیر در خراسان جنوبی و استفاده از پهپاد برای بذرپاشی در نیشابور و کنترل آفات در گناباد از جمله تجربه‌های اجرایی در این زمینه است.
وی با اشاره به ظرفیت اقتصادی گونه اشنیان اظهار کرد: در گذشته خانواده‌ها از اشنیان به عنوان صابون طبیعی برای شست و شوی ظروف استفاده می‌کردند و امروز نیز می‌توان با توسعه کارخانه‌های کوچک صابون‌سازی و استفاده از این گیاه به عنوان ماده اولیه، زمینه گسترش رویش آن را فراهم کرد.
وی گفت: در حال حاضر برای تولید نهال گونه‌های باغی مانند گیلاس، زردآلو و سیب یارانه‌هایی در نظر گرفته می‌شود، اما بخش خصوصی برای تولید نهال گونه‌هایی مانند تاغ و آتریپلکس انگیزه کافی ندارد. پیشنهاد می‌کنیم با پیگیری مشترک، یارانه تولید نهال گونه‌های منابع طبیعی نیز در نظر گرفته شود.
مدیرکل دفتر امور بیابان سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور ادامه داد: این گونه‌ها می‌توانند به عنوان بادشکن زنده مورد استفاده قرار گیرند و حتی به افزایش محصولات کشاورزی کمک کنند. نباید گونه‌های بیابانی را غیرمثمر بدانیم.
هادربادی با اشاره به اقدامات انجام شده برای توسعه گونه لگجی گفت: امسال با کمک خیران، تاکنون یک میلیون اصله نهال لگجی در ۱۵ استان کشور و در مناطقی که رویشگاه طبیعی این گونه است، کشت شده است.
وی با اشاره به تجربه احیای جنگل‌های طاغ در روستای علی‌آباد قریشی خواف در خراسان رضوی اظهار کرد: در این منطقه با اجرای عملیات پرورشی در سطح ۴۸۰ هکتار، زمینه درآمدزایی حدود ۲۰ میلیارد تومانی برای مردم فراهم شد. همچنین مردم در سطح ۲۰۰ هکتار اقدام به کاشت کردند و با اجرای اقداماتی مانند احداث آبشخور، استفاده از انرژی خورشیدی و غبان‌گیری، در مدیریت عرصه مشارکت داشتند.
مدیرکل دفتر امور بیابان سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور با اشاره به ظرفیت فناوری کشت بافت در تولید نهال گونه‌های بیابانی گفت: باید در زمینه تولید نهال گونه‌هایی مانند طاغ و اسکامبیل نیز از روش‌های نوین استفاده کنیم و ویژگی‌های مطلوب این گونه‌ها را در فرآیند تولید نهال توسعه دهیم. هزینه تولید نهال در بخش بیابان بالاست و به دلیل نبود تقاضای کافی، بخش خصوصی انگیزه چندانی برای ورود به این حوزه ندارد.
وی همچنین صندوق‌های حمایت از توسعه منابع طبیعی را از ابزارهای مهم تحقق مشارکت دانست و اظهار کرد: در ۱۳ استان کشور صندوق‌های حمایت از توسعه منابع طبیعی شکل گرفته است و برای تحقق مشارکت واقعی باید این صندوق‌ها تقویت شوند. تجربه نشان می‌دهد که صندوق‌های حمایتی می‌توانند زمینه مشارکت و تأمین منابع مورد نیاز برای توسعه نهال‌کاری را فراهم کنند.
وی گفت: ایران عضو فعال کنوانسیون‌های بین‌المللی است و در دو سال اخیر نیز در این حوزه موفقیت‌هایی داشته است.
انتهای پیام
