به گزارش ایسنا، به نقل از تابناک، یک جمله کوتاه از سخنگوی سپاه کافی بود تا پرونده برد موشک‌های ایران دوباره در کانون توجه رسانه‌ها و محافل نظامی قرار بگیرد؛ «این محدودیت برای ما برداشته شده است.» سردار حسین محبی، ۱۶ آبان ۱۴۰۵، در پاسخ به پرسشی درباره محدودیت ۲ هزار کیلومتری برد موشک‌های ایران، از پایان این محدودیت خبر داد. این اظهارنظر چند روز پس از تأکید رهبر انقلاب بر پاسخ فوری و مؤثر به هر سطح از تهدید، بدون محدودیت جغرافیایی، مطرح شد. اما معنای واقعی این خبر چیست؟ آیا ایران فقط یک محدودیت سیاسی را کنار گذاشته یا قرار است فصل تازه‌ای از توسعه موشک‌های دوربرد را آغاز کند؟
برای فهم اهمیت این جمله باید به واقعیتی توجه کرد که در بسیاری از تحلیل‌ها به حاشیه می‌رود: ایران پیش از این ماهواره‌برهای چندمرحله‌ای ساخته، آزمایش کرده و ماهواره‌هایی را با فناوری داخلی به مدار زمین فرستاده است. این دستاورد فقط یک موفقیت در حوزه فضایی نیست؛ پشت آن سال‌ها تجربه در طراحی و ساخت موتورهای موشکی، سازه‌های پرتاب، سامانه‌های کنترل پرواز، جدایش مراحل و مدیریت یک پرتاب چندمرحله‌ای قرار دارد. بخشی از همین دانش، در توسعه موشک‌های بالستیک دوربرد نیز کاربرد دارد.
اینجا باید مکث کرد. کشوری که توان طراحی و پرتاب ماهواره‌بر را به دست آورده، از مرحله ابتدایی فناوری پرتاب عبور کرده است. بنابراین نمی‌توان توان موشکی آن را صرفاً با سقف اعلام‌شده ۲ هزار کیلومتر سنجید. این سقف، یک محدودیت سیاسی و خودخواسته بود؛ نه دیواری فنی که مهندسان را از تحقیق و توسعه در حوزه سامانه‌های دوربرد بازدارد. البته این گزاره به معنای آن نیست که هر ماهواره‌بر آماده‌ای را می‌توان بدون تغییر به موشک قاره‌پیما تبدیل کرد؛ اما تجربه فضایی ایران نشان می‌دهد بخشی از دانش و زیرساخت لازم برای توسعه پرتابگرهای بزرگ‌تر از قبل شکل گرفته است.
محدودیت ۲ هزار کیلومتری؛ تصمیم سیاسی بود، نه سقف توان مهندسی
محدودیت ۲ هزار کیلومتری برد موشک‌های ایران سال‌ها در مواضع رسمی مقام‌های نظامی کشور تکرار می‌شد. در سال ۱۳۹۶ نیز فرمانده وقت سپاه اعلام کرده بود که این محدودیت بر اساس نظر رهبر شهید انقلاب اعمال شده است. منطق اعلام‌شده این بود که اهداف راهبردی موردنظر ایران در منطقه با همین برد قابل دسترسی هستند و توسعه برد بیشتر ضرورت فوری ندارد.
اما در ارزیابی نظامی باید میان توانایی فنی و تصمیم سیاسی تفاوت گذاشت. ممکن است کشوری فناوری ساخت یک سامانه را در اختیار داشته باشد، اما به دلایل راهبردی، سیاسی یا اقتصادی تصمیم بگیرد آن را وارد مرحله عملیاتی نکند. محدودیت ۲ هزار کیلومتری ایران نیز در همین چارچوب قابل بررسی بود. این محدودیت به معنای توقف توسعه فناوری‌های فضایی یا کنار گذاشتن تحقیقات درباره موتورهای بزرگ‌تر نبود.
حالا سخنگوی سپاه رسماً از برداشته شدن این محدودیت صحبت کرده است. اهمیت این موضع فقط در افزایش احتمالی برد موشک‌ها نیست؛ پیام آن این است که سقف سیاسی پیشین دیگر به‌عنوان محدودیت اعلام‌شده برنامه موشکی مطرح نیست. از این پس، ارزیابی توان ایران باید با توجه به ظرفیت‌های موجود، مسیر توسعه فناوری و تصمیم‌های جدید نظامی انجام شود.
بخش دیگری از سخنان محبی نیز قابل توجه بود. او تأکید کرد که توانمندی‌ها باید در میدان نشان داده شوند و نباید پیش از اثبات عملی، صرفاً درباره آن‌ها ادعا کرد. این موضع نشان می‌دهد حتی در روایت رسمی سپاه نیز میان ظرفیت بالقوه و توان عملیاتی تفاوت وجود دارد؛ تفاوتی که در پرونده موشکی اهمیت تعیین‌کننده‌ای دارد.
ماهواره‌برهای ایران؛ حلقه‌ای که در محاسبات موشکی نباید نادیده گرفته شود
ایران در برنامه فضایی خود به یک ماهواره‌بر محدود نمانده است. خانواده‌های سفیر، سیمرغ، قاصد، ذوالجناح و قائم ۱۰۰ هر کدام بخشی از مسیر توسعه فناوری پرتاب فضایی کشور را نشان می‌دهند. این سامانه‌ها از نظر نوع پیشران، تعداد مراحل و مأموریت با یکدیگر تفاوت دارند و بررسی آن‌ها تصویر روشن‌تری از ظرفیت صنعتی و فناورانه ایران ارائه می‌کند.
سفیر نخستین تجربه موفق ایران در قرار دادن ماهواره در مدار بود. پس از آن، سیمرغ به‌عنوان ماهواره‌بری بزرگ‌تر و دومرحله‌ای معرفی شد. اهمیت سیمرغ در ابعاد و ظرفیت حمل محموله آن است؛ سامانه‌ای که برای قرار دادن ماهواره در مدار پایین زمین طراحی شده و توسعه آن به تجربه بیشتری در زمینه موتورهای موشکی و کنترل مراحل پرواز نیاز داشت.
در ادامه، برنامه فضایی سپاه با پرتابگر قاصد وارد مرحله تازه‌ای شد. قاصد در فروردین ۱۳۹۹ توانست ماهواره نظامی نور را در مدار قرار دهد. این پرتاب از نظر ترکیب فناوری‌های سوخت مایع و جامد اهمیت داشت. پس از آن، خانواده قائم ۱۰۰ با پیشران سوخت جامد معرفی شد. ذوالجناح نیز به‌عنوان یک پرتابگر سه‌مرحله‌ای با ترکیبی از فناوری‌های پیشران مطرح شد. این نام‌ها صرفاً فهرستی از پروژه‌های فضایی نیستند؛ هر کدام تجربه‌ای در توسعه موتور، سازه، کنترل پرواز و سامانه‌های پرتاب به همراه داشته‌اند.
در ارزیابی نظامی این دستاوردها باید یک نکته را در نظر گرفت: ماهواره‌بر و موشک بالستیک دوربرد از نظر اصول فیزیکی و بخشی از فناوری‌های پایه به یکدیگر نزدیک‌اند، اما مأموریت یکسانی ندارند. ماهواره‌بر باید محموله را در مدار قرار دهد؛ موشک بالستیک باید محموله خود را در مسیر مشخصی به سوی هدف زمینی برساند و در بخش بازگشت به جو نیز عملکرد قابل اتکایی داشته باشد. الزامات حرارتی، دقت، قابلیت اطمینان، آمادگی عملیاتی و شرایط استفاده نظامی، تفاوت‌های مهم این دو حوزه هستند.
پس استدلال اصلی این نیست که چون ایران ماهواره‌بر دارد، موشک قاره‌پیما نیز آماده عملیات در اختیار دارد. استدلال دقیق‌تر این است که ایران بخشی از زیرساخت دانش و تجربه لازم برای توسعه سامانه‌های پرتاب دوربرد را ایجاد کرده و دیگر نمی‌توان ظرفیت بالقوه آن را با محدودیت سیاسی گذشته یکسان دانست.
کدام موشک‌های ایران در این پرونده اهمیت بیشتری دارند؟
در میان موشک‌های شناخته‌شده ایران، خرمشهر یکی از نام‌هایی است که در بررسی ظرفیت افزایش برد مطرح می‌شود. این موشک با سوخت مایع و ظرفیت حمل محموله سنگین معرفی شده و برد اعلام‌شده آن در محدوده ۲ هزار کیلومتر قرار دارد. کارشناسان درباره رابطه میان وزن محموله و برد این خانواده بحث کرده‌اند؛ زیرا وزن محموله یکی از عوامل اثرگذار بر مسافت پرواز موشک‌های بالستیک است. با این حال، هیچ داده علنی و مستقلی وجود ندارد که بتوان بر اساس آن یک نسخه عملیاتی ۱۲ هزار کیلومتری از خرمشهر را تأیید کرد.
سجیل نیز به‌دلیل استفاده از سوخت جامد و ساختار دومرحله‌ای، در بررسی آینده برنامه موشکی ایران اهمیت دارد. سوخت جامد از نظر نگهداری و آمادگی عملیاتی مزیت‌هایی دارد و توسعه آن به معنای پیشرفت در یکی از بخش‌های مهم فناوری موشکی است. اما بردهای اعلام‌شده برای سجیل همچنان در محدوده موشک‌های میان‌برد قرار می‌گیرد و نباید آن را با یک موشک قاره‌پیما اشتباه گرفت.
در کنار این دو، خانواده‌های شهاب ۳، قدر و عماد نیز نشان‌دهنده تجربه ایران در توسعه موشک‌های بالستیک هستند. با این حال، پرونده جدید موشکی را نمی‌توان فقط با نام‌گذاری موشک‌های موجود پیش برد. موضوع اصلی، ظرفیت توسعه نسل‌های بعدی و استفاده از تجربه‌ای است که در برنامه فضایی کشور به دست آمده است.
عدد ۱۲ هزار کیلومتر از کجا وارد بحث می‌شود؟
برد ۱۲ هزار کیلومتر در طبقه موشک‌های قاره‌پیما قرار می‌گیرد؛ سامانه‌هایی که قادرند فاصله‌های بسیار طولانی میان قاره‌ها را پوشش دهند. چنین بردی به معنای ورود به سطحی متفاوت از فناوری موشکی است و صرفاً با افزایش ابعاد یا تغییر یک موتور به دست نمی‌آید. کشورهای دارای موشک‌های قاره‌پیما برای رسیدن به این توان، سال‌ها آزمایش، توسعه و سرمایه‌گذاری انجام داده‌اند.
در مورد ایران، هیچ موشک عملیاتی با برد تأییدشده ۱۲ هزار کیلومتر در اطلاعات علنی و منابع معتبر شناخته نشده است. بنابراین معرفی خرمشهر، سجیل یا هر سامانه دیگری به‌عنوان موشک ۱۲ هزار کیلومتری، بدون سند فنی و آزمایش قابل راستی‌آزمایی، ادعایی فراتر از اطلاعات موجود خواهد بود.
اما چرا این عدد در تحلیل آینده برنامه موشکی اهمیت پیدا می‌کند؟ پاسخ را باید در ماهواره‌برهای چندمرحله‌ای جست‌وجو کرد. تجربه ساخت و پرتاب این سامانه‌ها نشان می‌دهد ایران در بخشی از فناوری‌های موردنیاز برای توسعه پرتابگرهای بزرگ‌تر پیشرفت کرده است. گزارش‌های فنی مراکزی مانند مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی آمریکا و مؤسسه بین‌المللی پژوهش‌های صلح استکهلم نیز به هم‌پوشانی فناوری ماهواره‌برها و موشک‌های دوربرد اشاره کرده‌اند.
ببای نمونه، کارشناسان مرکز CSIS درباره ماهواره‌بر سیمرغ نوشته‌اند که برخی اجزای آن می‌توانند در توسعه موشک‌های بالستیک دوربرد کاربرد داشته باشند. مؤسسه SIPRI نیز در بررسی فناوری‌های ایران، به ظرفیت بالقوه برخی فناوری‌های توسعه‌یافته در برنامه فضایی برای عبور از محدوده بردهای قبلی اشاره کرده است.
با این حال، تبدیل یک ظرفیت فضایی به یک موشک قاره‌پیمای عملیاتی به مجموعه‌ای از فناوری‌ها و آزمون‌های مستقل نیاز دارد. فناوری بازگشت محموله به جو، قابلیت اطمینان، دقت، پایداری عملکرد و امکان استقرار عملیاتی از جمله موضوعاتی هستند که نمی‌توان موفقیت یک پرتاب فضایی را جایگزین اثبات آن‌ها دانست.
دیه‌گو گارسیا؛ ماجرایی که بحث برد موشکی ایران را جدی‌تر کرد
در اسفند ۱۴۰۴ دقیقا در اوایل جنگ رمضان گزارش‌هایی درباره شلیک دو موشک بالستیک از ایران به سمت پایگاه مشترک آمریکا و بریتانیا در دیه‌گو گارسیا، در اقیانوس هند، منتشر شد. این پایگاه حدود ۴ هزار کیلومتر با ایران فاصله دارد. دولت بریتانیا گزارش مربوط به شلیک را تأیید کرد، اما ایران مسئولیت آن را نپذیرفت و این گزارش را رد کرد.
مارکوس شیلر، پژوهشگر ارشد مؤسسه بین‌المللی پژوهش‌های صلح استکهلم، در بررسی این رویداد گفت اگر گزارش‌ها درست باشند، موضوع به توان شلیک در بردی نزدیک به ۴ هزار کیلومتر مربوط می‌شود. او خرمشهر را یکی از گزینه‌های قابل بررسی دانست و توضیح داد که کاهش وزن محموله می‌تواند در افزایش برد یک موشک مؤثر باشد. با این حال، اطلاعات موجود برای تعیین قطعی نوع موشک و اثبات توان عملیاتی آن کافی نیست.
اهمیت این ماجرا در آن است که بحث عبور از سقف ۲ هزار کیلومتر، پیش از اظهارات اخیر سخنگوی سپاه نیز در محافل تخصصی مطرح شده بود. حالا که محدودیت خودخواسته برد رسماً کنار گذاشته شده، موضوع از سطح گمانه‌زنی درباره عبور احتمالی از یک سقف اعلام‌شده فراتر رفته و به یکی از محورهای مهم ارزیابی آینده توان دفاعی ایران تبدیل شده است.
پیام راهبردی برای آمریکا و اروپا چیست؟
اگر سقف سیاسی ۲ هزار کیلومتری کنار گذاشته شده باشد، محاسبات امنیتی آمریکا و کشورهای اروپایی نیز باید تغییر کند. تا پیش از این، بخش عمده بحث‌های مربوط به برد موشک‌های ایران بر تهدید اهداف منطقه‌ای متمرکز بود. حالا اعلام رسمی برداشته شدن محدودیت، این احتمال را مطرح می‌کند که توسعه بردهای بیشتر در دستور کار آینده قرار بگیرد.
این تحول به معنای آن نیست که ایران در کوتاه‌مدت موشکی با قابلیت هدف قرار دادن هر نقطه‌ای از جهان در اختیار خواهد داشت. اما برای دستگاه‌های اطلاعاتی و نظامی غرب، مسئله فقط توان عملیاتی امروز نیست؛ مسیر توسعه فناوری و ظرفیت صنعتی کشورها نیز در محاسبات دفاعی اهمیت دارد.
پرونده موشکی ایران را نباید تنها با عدد برد سنجید. دقت اصابت، قابلیت اطمینان، توان عبور از سامانه‌های پدافندی، بقاپذیری سامانه‌ها، سرعت آماده‌سازی و امکان تولید انبوه، همگی در ارزش نظامی یک موشک نقش دارند. موشکی با برد بسیار زیاد اما دقت پایین یا قابلیت اطمینان محدود، الزاماً ابزار بازدارندگی مؤثرتری از یک موشک میان‌برد دقیق و قابل اتکا نیست.
از حاج حسن طهرانی‌مقدم تا نسل تازه هوافضا؛ میراثی که ادامه دارد
در روایت برنامه موشکی ایران، نمی‌توان از کنار نام حاج حسن طهرانی‌مقدم گذشت؛ فرمانده‌ای که بخش مهمی از عمر خود را صرف پایه‌گذاری توان موشکی بومی کرد و در روزگاری که ایران برای تأمین تجهیزات موشکی به خارج از کشور وابسته بود، مسیر ساخت و توسعه داخلی را دنبال کرد. او فقط یک فرمانده نظامی نبود؛ حلقه اتصال میان میدان جنگ، مهندسی، دانشگاه و صنعت دفاعی را شکل داد و گروهی از متخصصان و نیروهای جوان را گرد خود جمع کرد که بعدها در بخش‌های مختلف صنعت هوافضای کشور نقش‌آفرین شدند.
طهرانی‌مقدم و تیمش از تجربه محدود موشکی ایران در سال‌های جنگ تحمیلی شروع کردند؛ تجربه‌ای که به‌تدریج به ساخت، آزمایش و توسعه سامانه‌های بومی رسید. مسیر دشوار بود و با کمبود تجهیزات، محدودیت‌های فنی و فشار تحریم‌ها همراه شد، اما همان تلاش‌های اولیه، پایه شکل‌گیری ساختاری شد که امروز در حوزه موشک‌های بالستیک، پهپادها و پرتابگرهای فضایی فعالیت می‌کند.
شهادت حاج حسن طهرانی‌مقدم در ۲۱ آبان ۱۳۹۰، پایان آن مسیر نبود. دانش و تجربه‌ای که او و همکارانش در این حوزه ایجاد کردند، در سال‌های بعد در پروژه‌های مختلف هوافضایی ادامه پیدا کرد؛ از توسعه موشک‌های سوخت جامد تا پرتاب ماهواره‌برهایی که توان ایران برای حضور در مدار زمین را به نمایش گذاشتند. یادآوری نام طهرانی‌مقدم بدون اشاره به مهندسان، متخصصان، نیروهای فنی و همکارانی که در کنار او این مسیر را ساختند، تصویر کاملی از تاریخ موشکی ایران ارائه نمی‌دهد.
وقتی سخنگوی سپاه از برداشته شدن محدودیت برد موشکی سخن می‌گوید و هم‌زمان از دستاوردهای هوافضا صحبت می‌شود، بخشی از این روایت به همان نسلی بازمی‌گردد که روزی ساخت نخستین سامانه‌های بومی را آغاز کرد. نسل تازه هوافضا میراث‌دار تلاش کسانی است که باور داشتند وابستگی دائمی به خارج، سرنوشت محتوم صنعت دفاعی ایران نیست.
پرونده جدید موشکی ایران را باید با همین نگاه دنبال کرد؛ نه با بزرگ‌نمایی اعداد تأییدنشده و نه با نادیده گرفتن دستاوردهای واقعی. آنچه امروز در اختیار ایران قرار دارد، حاصل چند دهه تلاش نظامی، مهندسی و صنعتی است؛ مسیری که نام حاج حسن طهرانی‌مقدم و هم‌رزمان و همکارانش در آغاز آن ثبت شده و فصل‌های بعدی آن همچنان نوشته می‌شود.
انتهای پیام
