«آواز با عشق» اثری که با بازآفرینی یکی از روایت‌های عاشقانه و منظوم مازندران، تلاش دارد بخشی از حافظه فرهنگی این سرزمین را از بستر روایت شفاهی به قالبی هنری و امروزی منتقل کند. این اثر که سال ۱۴۰۴ ضبط و آماده شده بود، به‌دلیل حوادث سال گذشته، شامگاه سه‌شنبه ۱۹ آبان در آیینی با همکاری مدیریت اسناد و کتابخانه ملی مازندران و حوزه هنری مازندران رونمایی شد.
در این برنامه، رضا ستاری، پژوهشگر شاهنامه و مدرس دانشگاه، درباره «ادبیات بومی و حافظه فرهنگی» سخن گفت و بر ضرورت ثبت، بازخوانی و احیای روایت‌های شفاهی برای جلوگیری از فراموشی میراث فرهنگی تأکید کرد.
ادبیات شفاهی؛ حافظه‌ای در معرض فراموشی
ستاری با اشاره به پیشینه شفاهی فرهنگ ایرانی اظهار کرد: جامعه ایران تا حدود دو قرن اخیر، بیش از آن که فرهنگی مبتنی بر سواد مکتوب داشته باشد، از فرهنگ شفاهی برخوردار بوده است. حتی در آستانه شکل‌گیری انقلاب مشروطه نیز بنا بر برخی روایت‌ها، میزان باسوادی جامعه حدود پنج درصد بود؛ آن هم با این توضیح که بخشی از این افراد تنها توانایی خواندن یا نوشتن داشتند.
وی افزود: ادبیات بومی ما نیز بیشتر شفاهی بوده و جامعه‌ای با چنین پیشینه‌ای همواره در معرض فراموشی داشته‌های فرهنگی خود قرار دارد. آنچه میان نسل‌ها پیوند ایجاد می‌کند باید زنده بماند تا حافظه فرهنگی نیز استمرار پیدا کند. این پژوهشگر با بیان این که حافظه فرهنگی در هنرهایی مانند ادبیات، نقاشی، موسیقی و تصویر تثبیت و ماندگار می‌شود، گفت: انسان به واسطه ظرفیت حافظه، خاطرات خود را مرور می‌کند و آنچه را ارزشمند می‌داند برای انتقال به آینده نگه می‌دارد. شخصیت قهرمان در ادبیات نیز از همین مسیر شکل می‌گیرد؛ آنچه باقی می‌ماند، میراثی است که گذشتگان برای ما به ارمغان گذاشته‌اند و حفظ آن به کوشش و استمرار نیاز دارد.
از «نیرنگستان» هدایت تا «فرهنگ و مردم» انجوی شیرازی
ستاری در ادامه با اشاره به تلاش‌های پیشگامان گردآوری فرهنگ عامه، صادق هدایت و کتاب «نیرنگستان» را از نخستین نمونه‌های مکتوب در این زمینه دانست و به فعالیت‌های ابوالقاسم انجوی شیرازی در برنامه رادیویی «فرهنگ و مردم» از سال ۱۳۴۱ اشاره کرد.
وی با بیان این که انجوی شیرازی از مردم می‌خواست حکایت‌ها، داستان‌ها، مثل‌ها و روایت‌های بومی را گردآوری و برای او ارسال کنند، افزود: انجوی این افراد را «فرهنگیار» می‌نامید. این جریان با بهره‌گیری از رسانه فراگیر و اثرگذار رادیو، زمینه‌ای برای ثبت و حفظ بخش مهمی از ادبیات شفاهی ایران فراهم کرد و امروز نیز افرادی مانند علی صادقی و رحمان قدمی در ادامه این سنت فعالیت می‌کنند.
این پژوهشگر با اشاره به نظریه حافظه فرهنگی یان آسمن، دو مفهوم «کانون» و «آرشیو» را برای تبیین وضعیت میراث فرهنگی توضیح داد و گفت: برخی داشته‌های فرهنگی مانند داستان‌ها و موسیقی همچنان در زندگی روزمره مردم حضور دارند و در کانون فرهنگ زنده‌اند؛ اما برخی دیگر به آرشیو حافظه فرهنگی منتقل شده و در مخزن خاطرات و داشته‌های تاریخی باقی مانده‌اند.
وی تاکید کرد: این بخش از میراث فرهنگی برای بازگشت به زندگی اجتماعی به فعال‌سازی نیاز دارد. قصه‌نمایش می‌تواند یکی از راهبردهای اثرگذار برای انتقال عناصر فرهنگی از آرشیو به کانون فرهنگ زنده باشد.
پیوند ادبیات بومی و ملی؛ راهی برای احیای زبان تبری
ستاری با تاکید بر ارتباط نظام‌مند ادبیات بومی و ادبیات ملی اظهار کرد: ادبیات ملی دارای لایه‌های پنهانی است که به ادبیات بومی پیوند خورده‌اند؛ هرچند از نظر زبان، قالب و محتوا تفاوت‌هایی میان آن‌ها وجود دارد. بسیاری از آثاری که امروز به شکل مکتوب در اختیار ما هستند، در گذشته خاستگاهی شفاهی داشته‌اند و پس از ثبت و انتشار در قالب‌های ادبی جدید، امکان احیا و بازآفرینی فرهنگ بومی را فراهم کرده‌اند.
وی با اشاره به خطر فراموشی زبان‌ها و خرده‌فرهنگ‌ها افزود: پژوهش‌های جدید نشان می‌دهند که در صورت تداوم روندهای موجود، زبان‌های بسیاری در بلندمدت در معرض فراموشی قرار می‌گیرند و به دنبال آن، خرده‌فرهنگ‌های وابسته به این زبان‌ها نیز آسیب خواهند دید. یکی از راه‌های مقابله با این روند، ثبت و احیای میراث فرهنگی در قالب‌های هنری جدید است.
این پژوهشگر، زبان تبری را از مهم‌ترین ارکان فرهنگ مازندران دانست و گفت: موسیقی، داستان و بخش بزرگی از فرهنگ ما به این زبان تکیه دارد. اگر ما نگهبان زبان خود نباشیم، هیچ نگهبان دیگری نخواهد داشت. زبان مازندرانی از ادبیات برخوردار است و زبان بدون ادبیات به سوی مرگ می‌رود. این زبان همچنان زنده است، اما کم‌جان مانده و برای تداوم حیات آن باید تلاش کرد.
ستاری خاطرنشان کرد: تجربه زیسته مردم در ادبیات بومی انعکاس یافته است و بازخوانی این آثار می‌تواند امکان انتقال تجربه‌ها و ارزش‌های فرهنگی به نسل‌های آینده را فراهم کند. هر یک از ما باید به اندازه توان خود برای فرهنگی که در آن زیسته‌ایم و به آن مدیون هستیم، قدمی برداریم.
بازآفرینی یک منظومه عاشقانه با مشارکت ۲۰ هنرمند
در بخش دیگری از این آیین، قصه‌نمایش شنیداری «آواز با عشق» معرفی شد؛ اثری که با مشارکت ۲۰ هنرمند و در مدت‌زمان ۶۳ دقیقه، روایت عاشقانه تقی لپوری و معصومه باکر را در قالب نمایشی و همراه با موسیقی پیش روی مخاطبان قرار می‌دهد.
بستر پژوهشی این اثر، ۵۰ بیت از منظومه شفاهی تقی لپوری و معصومه باکر است که حسن علی‌تبار، پژوهشگر و نوازنده مازندرانی، آن‌ها را از شجاع محمدزاده، خیاط بابلی، ثبت کرده و برای نگارش و تبدیل به قصه‌نمایش در اختیار علی صادقی روزنامه‌نگار و پژوهشگر قرهنگ و ادبیات بومی قرار داده است.
علی صادقی با همکاری رحمان قدمی، این روایت را به اثری نمایشی تبدیل کرده‌اند تا منظومه‌ای که در حافظه شفاهی مردم باقی مانده بود، در قالبی تازه امکان شنیده‌شدن و بازشناسی پیدا کند.
در اجرای رونمایی این منظومه، الهه جباری راوی اثر بود و حسن علی‌تبار در جایگاه پژوهشگر و نوازنده مازندرانی، صالح جعفری با کمانچه، فرهاد محمدی سوادکوهی با دوتار و روجا احسانی با دف در بخش موسیقی و اجرا حضور داشتند.
ثبت میراث شفاهی با تکیه بر کار جمعی
علی صادقی، نویسنده و تهیه‌کننده «آواز با عشق» با اشاره به روند تولید اثر اظهار کرد: به دلیل برخی محدودیت‌ها، تعدادی از بازیگران امروز حضور ندارند و این اثر با مشارکت ۲۰ هنرمند بومی به رونمایی رسید و آنچه امروز شنیدید، نسخه صوتی این اثر نمایشی است.
وی با بیان این که «آواز با عشق» اثری دراماتیک و برخوردار از ظرفیت‌های فرهنگی و زبانی فراوان است، افزود: در این اثر، رسم‌ها، آیین‌ها و واژگان بومی بسیاری به کار رفته که می‌تواند برای مخاطبان امروز و نسل‌های آینده ارزشمند باشد.
صادقی با قدردانی از مدیریت اسناد و کتابخانه ملی مازندران برای حمایت و میزبانی این رویداد گفت: این کار با روحیه جمعی و بدون چشمداشت مالی، با هدف ثبت و حفظ میراث شفاهی انجام شده است و همچنان این اشتیاق برای ثبت و بازآفرینی گسترده‌تر روایت‌های بومی وجود دارد.
رحمان قدمی، کارگردان این اثر، با تبریک هفته مازندران گفت: این کار به عشق همین سرزمین اجرا شد؛ چراکه تا عاشق نباشیم، این قصه‌ها را نمی‌شناسیم.
حمایت از بازآفرینی منظومه‌های حماسی مازندران
در پایان این آیین اعلام شد حوزه هنری مازندران از تولید و بازآفرینی منظومه‌های حماسی و پهلوانی مازندران نیز حمایت خواهد کرد؛ موضوعی که می‌تواند زمینه‌ساز ثبت و احیای بخش دیگری از گنجینه ادبیات شفاهی این سرزمین باشد.
«آواز با عشق» نمونه‌ای از تلاش برای پیوند پژوهش، ادبیات، موسیقی و هنرهای نمایشی در مسیر حفظ میراث ناملموس مازندران است؛ تلاشی که می‌خواهد روایت‌های به‌جامانده از حافظه نسل‌های گذشته را از خطر فراموشی دور کند و بار دیگر در زندگی فرهنگی امروز به جریان بیندازد.
انتهای پیام
