نسلی که شاید بیش از هر زمان دیگری به گفتوگو، همدلی و درک شدن نیاز دارد، اما گاهی برای بیان سادهترین دغدغههایش نیز از قضاوت شدن، سرزنش یا بیتوجهی اطرافیان واهمه دارد. حالا یک صفحه گفتوگوی هوشمند، بدون اخم، اعتراض و پیشداوری، آماده پاسخگویی است؛ شنوندهای که همیشه در دسترس است و برخلاف اعضای خانواده، خسته نمیشود و میان حرفهایش نمیپرد.
اما آیا این استقبال، صرفاً نشانه پیشرفت فناوری و تغییر شیوه ارتباط نسل جدید است یا باید آن را زنگ خطری برای روابط عاطفی خانوادهها دانست؟ وقتی جوانی ترجیح میدهد عمیقترین نگرانیهایش را با یک سامانه هوشمند در میان بگذارد، باید از خود بپرسیم چه چیزی در روابط خانوادگی کم شده است که یک ماشین توانسته جای خالی شنیدن را پر کند؟ آیا والدین فرصت گفتوگو را از فرزندانشان گرفتهاند یا فاصله میان نسلها آنقدر عمیق شده که زبان مشترکی برای بیان احساسات باقی نمانده است؟ مسئله، دشمنی با فناوری یا انکار کاربردهای هوش مصنوعی نیست؛ مسئله آنجاست که پاسخهای سریع و کلمات آرامشبخش یک الگوریتم، جای نگاه مهربان، آغوش امن و همراهی واقعی انسانها را بگیرد.
حرف زدن با یک برنامه راحتتر است
امیر مرادی، ۱۸ ساله، از جمله جوانانی است که گاهی برای بیان مسائل و دغدغههای شخصی خود به هوش مصنوعی مراجعه میکند.
وی معتقد است: صحبت با خانواده و دوستان درباره همه موضوعات آسان نیست و گاهی ترجیح میدهم حرفها را با کسی در میان بگذارم که نگران قضاوت یا واکنش او نباشم.
مرادی درباره دلیل تمایل برخی جوانان به گفتوگو با هوش مصنوعی گفت: همیشه نمیتوان درباره هر موضوعی با خانواده یا دوستان صحبت کرد. بعضی وقتها ترجیح میدهم حرفها را جایی بزنم که نگران واکنش طرف مقابل نباشم
وی افزود: وقتی مشکلی داری و میخواهی با کسی صحبت کنی، قبل از شروع حرفهایت به این فکر میکنی که طرف مقابل چه واکنشی نشان میدهد؛ ممکن است قضاوتت کند، نصیحتت کند یا اصلاً مشکلت را جدی نگیرد. گاهی هم چون نمیخواهی خانوادهات را نگران کنی به همین دلیل صحبت با هوش مصنوعی برای بعضی افراد راحتتر است.
این جوان دهههشتادی یکی دیگر از دلایل استفاده از هوش مصنوعی را امکان بیان موضوعاتی دانست که صحبت درباره آنها در یک گفتوگوی رودررو دشوار است.
وی ادامه داد: گاهی خودت هم دقیقاً نمیدانی چه چیزی ناراحتت کرده است. شروع به نوشتن میکنی و کمکم متوجه میشوی مشکل از کجاست. شاید پاسخهایی که دریافت میکنی همیشه درست نباشد، اما همین که میتوانی حرفهایت را بیان کنی، برایت مفید است.

مرادی با اشاره به کمتر شدن فرصت گفتوگو در خانوادهها اظهار کرد: امروزه بیشتر افراد درگیر کار و تحصیل هستند و وقتی به خانه برمیگردند، بخش زیادی از وقتشان را با تلفن همراه میگذرانند. گاهی همه اعضای خانواده در خانه حضور دارند، اما هرکدام سرگرم کار خودشان هستند و فرصتی برای صحبت درباره اتفاقات روزمره و مشکلاتشان پیدا نمیکنند.
وی ادامه داد: ممکن است چند ساعت کنار هم باشیم، اما درباره اینکه روزمان چطور گذشته یا چه مشکلی داریم، حرفی نزنیم. در چنین شرایطی اگر بخواهی با کسی درد دل کنی، شاید هوش مصنوعی اولین گزینهای باشد که به ذهنت میرسد.
نگرانی برخی جوانان از قضاوت دیگران
زهرا جوادی دیگر جوانی که برای گفتوگو درباره موضوعات مختلف از هوش مصنوعی استفاده میکند، دسترسی آسان و همیشگی به این فناوری را یکی از دلایل استقبال جوانان از آن میداند.
وی گفت: ممکن است نیمهشب موضوعی ذهن آدم را درگیر کند و بخواهد درباره آن صحبت کند. در چنین ساعتی نمیتوان با هر کسی تماس گرفت یا حتی گاهی در خانه کسی نیست که بتوان به راحتی با او حرف زد، اما هوش مصنوعی همیشه در دسترس است و میتوان هر زمان که خواست، گفتوگو را با آن شروع کرد.
جوادی با اشاره به نگرانی برخی جوانان از قضاوت دیگران اظهار کرد: وقتی با کسی درد دل میکنی، ممکن است بعداً حرفهایت را برای دیگران تعریف کند یا برداشت اشتباهی از صحبتهایت داشته باشد. بعضی موضوعات را نمیتوان به راحتی با هر کسی در میان گذاشت، اما هنگام گفتوگو با هوش مصنوعی این نگرانی کمتر است و فرد راحتتر درباره مسائل شخصی خود صحبت میکند.
باید دید چرا جوانان به جای خانواده سراغ هوش مصنوعی میروند
گسترش استفاده از هوش مصنوعی، پای این فناوری را به خصوصیترین بخش زندگی افراد، یعنی گفتوگو درباره دغدغهها و مسائل شخصی، باز کرده است؛ تا جایی که برخی جوانان ترجیح میدهند به جای خانواده و دوستان، با یک سامانه هوشمند درد دل کنند؛ اما چرا یک ابزار دیجیتال توانسته به شنوندهای در دسترس و قابل اعتماد برای آنها تبدیل شود؟
یک جامعهشناس و استاد دانشگاه، با اشاره به گسترش استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در زندگی روزمره معتقد است: استقبال از این فناوری را نمیتوان تنها به جذابیتهای تکنولوژیک آن محدود کرد. گرایش برخی افراد به درد دل کردن با هوش مصنوعی، موضوعی است که باید در کنار تغییرات روابط اجتماعی و خانوادگی بررسی شود.
عباس عابدی اظهار کرد: هوش مصنوعی به دلیل دسترسی آسان، سرعت پاسخگویی و امکان استفاده در ساعتهای مختلف شبانهروز، به سرعت در زندگی مردم جای خود را باز کرده است. افراد برای انجام کارهای روزمره، تحصیل، کسب اطلاعات و حتی بررسی مسائل شخصی از این ابزار استفاده میکنند؛ بنابراین طبیعی است که با افزایش کاربرد آن، شکل ارتباط مردم با این فناوری نیز تغییر کند.
وی با اشاره به اینکه برخی افراد مسائل شخصی و نگرانیهای خود را با هوش مصنوعی در میان میگذارند، اظهار کرد: برای بررسی این موضوع باید به این پرسش پاسخ دهیم که چه اتفاقی افتاده است که فرد گاهی ترجیح میدهد با یک سامانه هوشمند صحبت کند، اما همان حرفها را به نزدیکترین افراد زندگی خود نمیگوید.
این جامعهشناس خاطرنشان کرد: یکی از دلایل مهم این گرایش میتواند ترس از قضاوت شدن باشد. فرد ممکن است نگران باشد که اگر درباره مشکل خود با اعضای خانواده صحبت کند، به جای شنیدن و درک شدن، با سرزنش یا نصیحت روبهرو شود.
عابدی ادامه داد: در برخی خانوادهها فرصت کافی برای گفتوگو وجود ندارد. ممکن است فرزند بخواهد درباره موضوعی صحبت کند، اما والدین به دلیل مشغلههای روزمره فرصت شنیدن نداشته باشند. گاهی هم فرد تجربه خوبی از گفتوگوهای قبلی ندارد و تصور میکند مطرح کردن دوباره مشکلاتش نتیجهای نخواهد داشت.
وی معتقد است: در چنین شرایطی نباید تمام مسئولیت را متوجه فناوری دانست. اگر فرد در محیط خانواده احساس کند کسی به حرفهایش توجه نمیکند، طبیعی است که برای بیان نگرانیهای خود به دنبال فضای دیگری باشد. این فضا ممکن است در گذشته یک دوست یا آشنای مورد اعتماد بوده باشد، اما امروز هوش مصنوعی نیز به یکی از گزینههای پیش روی افراد تبدیل شده است.

این استاد دانشگاه با اشاره به تغییر سبک زندگی خانوادهها گفت: یکی از مسائلی که در سالهای اخیر بیشتر دیده میشود، کاهش گفتوگوهای رودررو است. ممکن است اعضای خانواده ساعتهای زیادی در کنار یکدیگر باشند، اما هر کدام درگیر تلفن همراه یا فعالیتهای شخصی خود باشند.
عابدی افزود: گاهی خانواده دور یک میز غذا مینشیند، اما به جای صحبت درباره اتفاقات روز، هر یک مشغول بررسی تلفن همراه خود هستند. در چنین وضعیتی، حضور فیزیکی اعضای خانواده به معنای ارتباط واقعی نیست. ممکن است پدر و مادر از بسیاری از مسائل ذهنی و عاطفی فرزندانشان خبر نداشته باشند و فرزندان نیز از مشکلات و دغدغههای والدین خود بیاطلاع بمانند.
وی ادامه داد: مسئله فقط استفاده از تلفن همراه نیست. فناوری بخشی از زندگی امروز است و نمیتوان انتظار داشت افراد آن را کنار بگذارند. مشکل زمانی به وجود میآید که ابزارهای دیجیتال جای ارتباطات روزمره را بگیرند و افراد به تدریج فرصت صحبت کردن و شنیدن یکدیگر را از دست بدهند.
عابدی با بیان اینکه روابط خانوادگی صرفاً با زندگی زیر یک سقف حفظ نمیشود، تصریح کرد: زن و شوهر، والدین و فرزندان باید برای یکدیگر وقت بگذارند. درباره اتفاقات روزمره صحبت کنند و فرصت بیان نگرانیها و احساسات را به هم بدهند. اگر چنین فضایی در خانواده وجود نداشته باشد، به تدریج فاصله عاطفی شکل میگیرد؛ حتی اگر اعضای خانواده هر روز یکدیگر را ببینند.
وی یکی دیگر از دلایل گرایش به گفتوگو با هوش مصنوعی را آسان بودن این ارتباط دانست و اظهار کرد: در ارتباط با یک سامانه هوشمند، فرد معمولاً نگران واکنش عاطفی طرف مقابل نیست. میتواند هر موضوعی را مطرح کند و هر زمان که بخواهد گفتوگو را متوقف کند. همین موضوع باعث میشود این شیوه برای بعضی افراد کم دردسرتر از ارتباط با دیگران باشد.
این جامعهشناس تأکید کرد: آسان بودن یک ارتباط نباید با کامل بودن آن اشتباه گرفته شود. در ارتباط انسانی ممکن است اختلاف نظر پیش بیاید، طرف مقابل همیشه پاسخ مورد انتظار ما را ندهد یا حتی نتواند در همان لحظه به درستی واکنش نشان دهد. با این حال، انسان در همین روابط است که مهارت گفتوگو، تحمل تفاوتها و درک متقابل را یاد میگیرد.
انسان فقط به شنیدن پاسخ نیاز ندارد. گاهی فردی که ناراحت است، اصلاً نمیخواهد کسی برای او راهحل ارائه کند. فقط میخواهد یک نفر کنارش باشد و به حرفهایش گوش دهد. این نیاز با دریافت چند جمله پاسخگو به طور کامل برطرف نمیشود.
عابدی با اشاره به تفاوت میان پاسخهای هوش مصنوعی و محبت انسانی اظهار کرد: در یک رابطه واقعی، افراد خاطرات مشترک دارند، نسبت به یکدیگر احساس مسئولیت میکنند و در شرایط دشوار کنار هم میمانند. ممکن است یک ابزار هوشمند بتواند جملاتی تولید کند که از نظر زبانی همدلانه به نظر برسند، اما محبت انسانی در رفتار، حضور و همراهی معنا پیدا میکند.
وی افزود: استفاده از هوش مصنوعی به خودی خود مسئله نگرانکنندهای نیست، اما زمانی که این ابزار به تنها محل مراجعه فرد برای بیان مشکلات عاطفی تبدیل شود، باید نسبت به آن حساس بود.
وی ادامه داد: اگر فرد برای هر مسئلهای به هوش مصنوعی مراجعه کند و به تدریج ارتباطش با خانواده، دوستان و اطرافیان کاهش پیدا کند، این وضعیت نیازمند توجه است. نباید اجازه دهیم یک ابزار دیجیتال جای همه روابط انسانی را بگیرد.
این جامعهشناس با تأکید بر ضرورت مدیریت استفاده از فناوری در خانوادهها تصریح کرد: راهحل، مقابله با هوش مصنوعی نیست. باید یاد بگیریم چگونه از این ابزار استفاده کنیم، بدون اینکه روابط خانوادگی و اجتماعی ما آسیب ببیند.
عابدی پیشنهاد داد: خانوادهها زمان مشخصی را برای گفتوگو در نظر بگیرند و هنگام صرف غذا یا دورهمیهای خانوادگی، تلفنهای همراه را کنار بگذارند. گاهی یک گفتوگوی کوتاه درباره اتفاقات روز میتواند از بسیاری سوءتفاهمها و فاصلههای عاطفی جلوگیری کند.
وی همچنین نقش والدین را در این زمینه مهم دانست و گفت: فرزندان بیش از آنکه به توصیههای مستقیم توجه کنند، رفتار والدین را میبینند. وقتی پدر و مادر خودشان بیشتر وقتشان را با تلفن همراه میگذرانند، نمیتوانند انتظار داشته باشند فرزندانشان الگوی متفاوتی داشته باشند.
عابدی تأکید کرد: هوش مصنوعی میتواند ابزار مفیدی برای زندگی باشد، اما نباید جای آدمهای زندگی ما را بگیرد. خانواده باید جایی باشد که فرد بتواند بدون ترس از قضاوت شدن درباره مشکلاتش صحبت کند. اگر چنین فضایی فراهم باشد، فناوری نمیتواند به راحتی جای ارتباط انسانی را بگیرد.
شنیده نشدن، افراد را به سمت ارتباطهای جایگزین میبرد
یکی از نیازهای مهم انسان این است که بتواند احساسات و افکار خود را با دیگری در میان بگذارد و احساس کند حرفهایش شنیده میشود. همه افراد هنگام ناراحتی به دنبال دریافت راهحل نیستند. گاهی فقط میخواهند درباره موضوعی صحبت کنند و مطمئن باشند که طرف مقابل به حرفهایشان توجه دارد.
یک روانشناس، نیز با اشاره به افزایش استفاده برخی افراد از هوش مصنوعی برای گفتوگو و بیان مسائل شخصی معتقد است: برای شناخت این رفتار باید به نیازهای عاطفی و روانی انسان توجه کرد.
زهرا ترشیزی، اظهار کرد: هوش مصنوعی برای برخی افراد از این جهت جذاب است که همیشه در دسترس قرار دارد و فرد میتواند بدون مواجهه مستقیم با واکنش دیگران، موضوعات مختلف را مطرح کند. به ویژه افرادی که در بیان احساسات خود با مشکل روبهرو هستند، ممکن است نوشتن برای یک سامانه را آسانتر از گفتوگوی رودررو بدانند.
این روانشناس اظهار کرد: نوشتن درباره مسائل شخصی در برخی مواقع به فرد کمک میکند افکار خود را بهتر بشناسد و متوجه شود چه چیزی او را ناراحت کرده است. با این حال، نباید این تجربه را با دریافت حمایت عاطفی از یک انسان یا کمک تخصصی روانشناختی یکسان دانست.

ترشیزی ادامه داد: اگر فرد از هوش مصنوعی برای مرتب کردن افکار یا بررسی یک موضوع استفاده کند، نمیتوان این رفتار را به خودی خود منفی دانست. در واقع مسئله از جایی شروع میشود که فرد به تدریج این ابزار را تنها منبع ارتباطی خود قرار دهد و دیگر تمایلی به گفتوگو با خانواده، دوستان و اطرافیان نداشته باشد.
وی با اشاره به اینکه انسان موجودی اجتماعی است، تصریح کرد: ارتباط انسانی فقط رد و بدل کردن اطلاعات نیست. در یک رابطه واقعی، افراد یکدیگر را میشناسند، تجربههای مشترک دارند و میتوانند در شرایط مختلف از حضور یکدیگر بهرهمند شوند. این ویژگیها در ارتباط با یک ابزار هوشمند وجود ندارد.
این روانشناس یکی از دلایل گرایش به هوش مصنوعی را احساس کنترل بیشتر بر گفتوگو دانست و اظهار کرد: فرد میتواند هر زمان که بخواهد صحبت کند، موضوع را تغییر دهد یا گفتوگو را متوقف کند. همچنین ممکن است تصور کند در این فضا کمتر مورد قضاوت قرار میگیرد. همین ویژگیها برای کسانی که در روابط واقعی تجربه خوبی نداشتهاند، جذابیت بیشتری دارد.
ترشیزی تأکید کرد: ارتباط انسانی همیشه آسان و بدون اختلاف نیست. در یک رابطه واقعی ممکن است طرف مقابل نظر متفاوتی داشته باشد یا نتواند در همان لحظه واکنش مناسبی نشان دهد، اما یادگیری نحوه برخورد با این شرایط بخشی از مهارتهای ارتباطی است.
وی گفت: اگر فرد فقط به ارتباطی عادت کند که در آن پاسخ فوری دریافت میکند، ممکن است تحمل دشواریهای ارتباط واقعی برایش سختتر شود. در حالی که روابط انسانی نیازمند صبر، گفتوگو، پذیرش تفاوتها و تلاش دوطرفه است.
این روانشناس درباره احتمال وابستگی بیش از اندازه به هوش مصنوعی نیز هشدار داد: زمانی باید نسبت به استفاده از این ابزار حساس شد که فرد به دلیل گفتوگو با آن، از فعالیتهای روزمره، روابط خانوادگی و ارتباط با دوستان فاصله بگیرد یا احساس کند بدون مراجعه به آن نمیتواند آرامش داشته باشد.
ترشیزی بیان کرد: در چنین شرایطی بهتر است به جای سرزنش کردن فرد، علت این وابستگی بررسی شود. ممکن است احساس تنهایی، نبود ارتباط مناسب در خانواده، ترس از قضاوت یا ناتوانی در بیان احساسات، زمینهساز چنین رفتاری شده باشد.
وی با بیان اینکه برخوردهای تند و محدودیتهای ناگهانی لزوماً نتیجه مثبتی ندارند، اظهار کرد: اگر خانواده متوجه شود یکی از اعضا زمان زیادی را صرف گفتوگو با هوش مصنوعی میکند، بهتر است به جای برخورد سرزنشآمیز، با او صحبت کند و ببیند چه نیازی باعث شده به این ارتباط روی بیاورد.
ترشیزی گفت: خانواده باید فضایی ایجاد کند که اعضا بتوانند بدون نگرانی از واکنش دیگران حرف بزنند. شنیدن فعال اهمیت زیادی دارد؛ یعنی وقتی کسی صحبت میکند، حرفش را قطع نکنیم، بلافاصله قضاوت نکنیم و پیش از آنکه حرفش تمام شود، برایش راهحل تعیین نکنیم.
این روانشناس معتقد است: جملههایی مانند اینکه مشکلی نیست، زیادی حساس هستی یا خودت باعث این اتفاق شدی ممکن است فرد را از ادامه گفتوگو منصرف کند.
ترشیزی بیان کرد: شنیدن به معنای تأیید همه رفتارهای فرد نیست. ممکن است با نظر یا تصمیم یکی از اعضای خانواده مخالف باشیم، اما همچنان میتوانیم به حرف او گوش دهیم و احساساتش را جدی بگیریم. همین رفتار باعث میشود فرد در خانه احساس امنیت بیشتری داشته باشد.
وی با اشاره به ضرورت توجه خانوادهها به نیازهای عاطفی فرزندان گفت: تأمین نیازهای مادی به تنهایی برای شکلگیری رابطه مناسب کافی نیست. فرزندان باید احساس کنند والدین برای شنیدن حرفهایشان وقت دارند و قرار نیست هر موضوعی که مطرح میکنند به بحث و سرزنش تبدیل شود.
استفاده از هوش مصنوعی نباید با دریافت خدمات روانشناختی اشتباه گرفته شود. در شرایطی که فرد با مشکلات جدی روانی یا بحرانهای عاطفی روبهرو است، پاسخهای یک سامانه هوشمند جای ارزیابی و کمک تخصصی را نمیگیرد.
ترشیزی همچنین تأکید کرد: هوش مصنوعی ممکن است اطلاعات یا پیشنهادهایی ارائه دهد، اما ارتباط تخصصی روانشناختی فرایندی متفاوت است و بر اساس شناخت شرایط فرد و اصول حرفهای انجام میشود؛ بنابراین افراد نباید تصور کنند صرف گفتوگو با یک ابزار میتوانند همه مشکلات روانی خود را برطرف کنند.
این روانشناس در ادامه به نقش آموزش مهارتهای ارتباطی اشاره کرد و گفت: در کنار سواد دیجیتال، باید به افراد یاد بدهیم چگونه احساسات خود را بیان کنند، چگونه شنونده باشند و در زمان اختلاف نظر با دیگران گفتوگو کنند. نمیتوانیم از نسل جوان بخواهیم از فناوری فاصله بگیرد، اما میتوانیم به آنها کمک کنیم میان ارتباط مجازی و واقعی تعادل برقرار کنند.
وی افزود: گاهی افراد در میان خانواده و دوستان خود هستند، اما احساس تنهایی میکنند؛ چون ارتباطی که نیاز دارند شکل نگرفته است. مهم این نیست که چند نفر در اطراف ما حضور دارند، بلکه مهم این است که بتوانیم با آنها ارتباط مؤثر داشته باشیم و احساس کنیم حرفهایمان شنیده میشود.
برای برخی افراد، این ابزار به فضایی تبدیل شده که در آن میتوانند بدون نگرانی از واکنش دیگران، درباره مسائل شخصی خود صحبت کنند؛ موضوعی که در کنار مزایای فناوری، توجه به وضعیت ارتباطات خانوادگی را ضروری میکند. البته هوش مصنوعی قرار نیست از زندگی روزمره کنار گذاشته شود و احتمالاً کاربرد آن در سالهای آینده بیشتر هم خواهد شد، اما مسئله این است که استفاده از آن تا کجا میتواند پیش برود و چه زمانی به جای کمک به زندگی، جای ارتباط با انسانها را میگیرد.
شاید پاسخ بخشی از این پرسش را باید در خانهها جستوجو کرد؛ جایی که اعضای خانواده هر روز یکدیگر را میبینند، اما همیشه فرصتی برای شنیدن حرفهای هم ندارند. وقتی جوانی برای بیان نگرانیهایش به جای نزدیکان خود سراغ یک سامانه هوشمند میرود، فقط نباید درباره میزان استفاده او از فناوری سؤال کرد؛ باید دید در روابط واقعی او چه چیزی کم است که ترجیح میدهد حرفهایش را جای دیگری مطرح کند. هوش مصنوعی میتواند به پرسشها پاسخ دهد و در مرتب کردن افکار کمک کند، اما آنچه در یک رابطه انسانی اهمیت دارد، فقط پاسخ گرفتن نیست. گاهی یک نفر نیاز دارد بدون ترس از قضاوت، چند دقیقه حرف بزند و مطمئن باشد کسی واقعاً به او گوش میدهد. شاید بازگشت همین فرصت ساده به خانوادهها، مهمترین راه برای جلوگیری از تبدیل شدن یک ابزار هوشمند به جایگزین ارتباطات انسانی باشد.
انتهای پیام