ایام فاطمیه صرفاً یادآور اندوه و مصائب حضرت فاطمه زهرا(س) نیست، بلکه فرصتی برای بازخوانی یکی از بنیادی‌ترین معارف اسلام، یعنی جایگاه امامت و ولایت در هدایت جامعه اسلامی به شمار می‌رود. بررسی سیره و مواضع اعتقادی و اجتماعی حضرت زهرا(س) نشان می‌دهد که دفاع ایشان از امیرالمؤمنین علی(ع) تنها دفاع از یک شخصیت یا حق تاریخی نبود، بلکه دفاع از استمرار مسیر هدایت الهی و صیانت از جایگاه امامت در جامعه اسلامی بود.
از این منظر، فاطمیه را می‌توان یکی از مهم‌ترین بسترهای معرفتی برای فهم فرهنگ مهدویت و انتظار دانست؛ چراکه همان حقیقتی که حضرت زهرا(س) در دوران حیات خود از آن دفاع کردند، در عصر غیبت نیز در مسئله شناخت، معرفت و اطاعت از امام زمان(عج) استمرار می‌یابد.
در همین راستا، حجت‌الاسلام محمد حائری شیرازی، پژوهشگر قرآن و حدیث، در گفت‌وگو با ایسنا به تبیین ارتباط اعتقادی و معرفتی ایام فاطمیه با فرهنگ مهدویت و انتظار پرداخت و با تشریح نقش حضرت زهرا(س) در تبیین جایگاه امامت و ولایت، سیره فاطمی را الگویی برای امام‌شناسی، ولایتمداری و مسئولیت‌پذیری منتظران در عصر غیبت دانست. وی همچنین به وظایف منتظران امام زمان(عج) و راهکارهای ترویج فرهنگ فاطمی و مهدوی در میان نسل جوان اشاره کرد.
ایسنا: ارتباط اعتقادی و معرفتی ایام فاطمیه با فرهنگ مهدویت و انتظار چیست؟ چرا باید فاطمیه را در امتداد فرهنگ مهدویت تحلیل کرد؟
برای پاسخ به این سؤال باید از یک اصل بنیادین در معارف قرآن و اهل‌بیت(ع) آغاز کنیم و آن اینکه امامت، یک مسئله صرفاً تاریخی یا مربوط به مدیریت سیاسی جامعه نیست، بلکه یکی از ارکان نظام هدایت الهی است. خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید: «إِنِّی جَاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِمَامًا» (بقره: ۱۲۴). این آیه نشان می‌دهد که امامت منصبی الهی است و مشروعیت و حقیقت آن به انتخاب و خواست عمومی انسان‌ها محدود نمی‌شود.
در منظومه اعتقادی شیعه، امامت یک حقیقت مستمر است و زمین هیچ‌گاه از حجت الهی خالی نمی‌ماند. در همین راستا، در روایات متعدد بر ضرورت شناخت امام تأکید شده است؛ از جمله روایت مشهور پیامبر اکرم(ص) که فرمودند: «مَنْ ماتَ وَلَمْ یَعْرِفْ إِمامَ زَمانِهِ ماتَ مِیتَةً جاهِلِیَّةً»؛ هرکس بمیرد و امام زمان خود را نشناسد، به مرگ جاهلیت مرده است.
با این نگاه، فاطمیه و مهدویت دو موضوع جدا از یکدیگر نیستند. فاطمیه یادآور اهمیت شناخت و پذیرش امام حق و خطر فاصله گرفتن جامعه از محور امامت است و مهدویت، افق استمرار همین حقیقت در تاریخ و آینده بشریت به شمار می‌رود.
حضرت زهرا(س) در دوره‌ای حساس از تاریخ اسلام، مسئله امامت و ولایت را به یک دغدغه عمومی و تاریخی تبدیل کردند. اگر امروز در فرهنگ مهدوی از ضرورت شناخت امام زمان(عج) سخن می‌گوییم، یکی از مهم‌ترین درس‌های فاطمی برای ما این است که جامعه اسلامی نباید نسبت به مسئله امام و جایگاه او بی‌تفاوت باشد.
بنابراین، فاطمیه را می‌توان مدرسه شناخت ولایت و مهدویت را افق تحقق اجتماعی و جهانی ولایت دانست. انتظار حقیقی نیز بدون فهم درست از حقیقت امامت و تجربه تاریخی دفاع از ولایت، به یک مفهوم عاطفی و صرفاً آرمانی تقلیل پیدا می‌کند.
ایسنا: حضرت فاطمه زهرا(س) چه نقشی در تبیین جایگاه امامت و ولایت در جامعه اسلامی داشتند؟
یکی از مهم‌ترین ابعاد شخصیت حضرت زهرا(س)، نقش معرفتی و تبیینی ایشان در دفاع از جایگاه امامت است. ایشان در شرایطی که جامعه اسلامی با تحولات عمیق سیاسی و اجتماعی پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) مواجه شده بود، تلاش کردند مسئله امامت را از سطح یک اختلاف تاریخی فراتر ببرند و حقیقت دینی و قرآنی آن را برای جامعه تبیین کنند.
یکی از مهم‌ترین اسناد معرفتی این مسئله، خطبه فدکیه است. حضرت زهرا(س) در این خطبه، ضمن تبیین فلسفه برخی احکام و معارف اسلامی، به جایگاه امامت نیز اشاره می‌کنند و می‌فرمایند: «وَطاعَتَنا نِظاماً لِلْمِلَّةِ، وَإِمامَتَنا أَماناً مِنَ الْفُرْقَةِ؛ یعنی خداوند اطاعت از ما را موجب انتظام و انسجام امت و امامت ما را مایه ایمنی از تفرقه قرار داده است.»
این عبارت بسیار دقیق است؛ زیرا نشان می‌دهد که در منطق فاطمی، امامت صرفاً یک مقام تشریفاتی یا موضوعی مربوط به فضیلت‌های فردی نیست، بلکه محور وحدت حقیقی، انسجام اجتماعی و صیانت از مسیر صحیح دین است.
از منظر حضرت زهرا(س)، جامعه اسلامی برای آنکه در مسیر هدایت باقی بماند، به امام نیاز دارد. حتی اگر جامعه از نظر ظاهری دارای ساختارهای سیاسی و اجتماعی باشد، فقدان ارتباط صحیح با امام معصوم می‌تواند آن را از حقیقت هدایت دینی دور کند.
نکته دیگر اینکه حضرت زهرا(س) در دفاع از ولایت، تنها به بیان فضائل امیرالمؤمنین(ع) اکتفا نکردند، بلکه با استدلال به قرآن، یادآوری جایگاه پیامبر(ص) و تبیین پیامدهای انحراف از مسیر امامت، به روشنگری پرداختند. این مسئله نشان می‌دهد که دفاع از ولایت، پیش از آنکه یک موضع احساسی باشد، نیازمند معرفت، استدلال و بصیرت است. از این جهت، حضرت زهرا(س) را باید یکی از برجسته‌ترین مفسران عملی و مدافعان آگاه حقیقت امامت در تاریخ اسلام بدانیم.
ایسنا: سیره حضرت زهرا(س) در دفاع از ولایت چه ارتباطی با امام‌شناسی و شناخت امام زمان(عج) دارد؟
برای فهم این ارتباط باید به یک نکته توجه کنیم: دفاع حضرت زهرا(س) از امیرالمؤمنین علی(ع)، صرفاً دفاع از حق شخصی همسرشان نبود؛ بلکه دفاع از جایگاه امام منصوب از سوی خداوند و استمرار مسیر هدایت پیامبر اکرم(ص) بود.
در واقع، سیره فاطمی به ما می‌آموزد که شناخت امام باید به موضع‌گیری آگاهانه در برابر مسائل جامعه منتهی شود. امام‌شناسی صرفاً دانستن نام امامان، آگاهی از تاریخ زندگی آنان یا بیان فضائل ایشان نیست؛ بلکه شناخت جایگاه الهی امام، درک ضرورت وجود او و فهم مسئولیت انسان در برابر هدایت و فرمان اوست.
در این زمینه، یکی از روایات بسیار مهم، سخن حضرت زهرا(س) درباره امام مهدی(عج) است. در کتاب کمال‌الدین و تمام النعمة شیخ صدوق، در ضمن روایتی از جابر بن عبدالله انصاری نقل شده است که حضرت زهرا(س) به نقل از پیامبر اکرم(ص)، نام اوصیای پیامبر را بیان می‌کنند و در ادامه از حضرت مهدی(عج) به عنوان فرزند امام حسن عسکری(ع) یاد می‌شود.
این روایت از جهت معرفتی اهمیت دارد؛ زیرا نشان می‌دهد که موضوع مهدویت در منظومه اعتقادی اهل‌بیت(ع)، حقیقتی ریشه‌دار و مرتبط با سلسله امامت است، نه موضوعی مستقل و جدا از تاریخ ولایت. همچنین در روایتی که در منابع شیعه نقل شده، از پیامبر اکرم(ص) خطاب به حضرت زهرا(س) آمده است که مهدی این امت از فرزندان ایشان است. این مضامین، پیوند نسبی و اعتقادی حضرت زهرا(س) با مسئله مهدویت را آشکار می‌کند.
البته باید توجه داشت که ارتباط فاطمیه و مهدویت صرفاً به این پیوند نسبی محدود نمی‌شود. مهم‌تر از آن، پیوند معرفتی و رسالتی این دو است. حضرت زهرا(س) از ولایت دفاع کردند و امروز نیز شناخت امام زمان(عج) و پایبندی به ولایت ایشان، امتداد همان حقیقت است.
به بیان دیگر، کسی که می‌خواهد منتظر واقعی امام زمان(عج) باشد، باید از مکتب فاطمی بیاموزد که امام را بشناسد، نسبت به جایگاه او بی‌تفاوت نباشد، در برابر تحریف حقیقت ولایت سکوت نکند و در مسیر دفاع آگاهانه از حق و عدالت قرار گیرد.
ایسنا: مهم‌ترین شاخصه‌های ولایتمداری در سیره حضرت زهرا(س) چیست و منتظران امام زمان(عج) چگونه می‌توانند از این سیره الگو بگیرند؟
اگر بخواهیم سیره حضرت زهرا(س) را به شاخصه‌های عملی ولایتمداری تبدیل کنیم، می‌توان دست‌کم به پنج شاخصه اساسی اشاره کرد.
نخست، معرفت و بصیرت نسبت به امام است. حضرت زهرا(س) ولایت را بر اساس شناخت عمیق دینی و قرآنی پذیرفته بودند. بنابراین، ولایتمداری بدون معرفت و شناخت، ممکن است به یک رفتار سطحی و تقلیدی تبدیل شود. منتظر واقعی نیز باید درباره جایگاه امام، وظایف او و نسبت خود با امام زمان(عج) شناخت پیدا کند.
دوم، پایبندی عملی به ولایت است. در منطق فاطمی، اعتقاد به ولایت تنها یک باور ذهنی نیست، بلکه باید در رفتار و موضع‌گیری انسان ظهور پیدا کند. انتظار نیز چنین است؛ کسی که مدعی انتظار امام زمان(عج) است، باید در زندگی فردی و اجتماعی خود به ارزش‌هایی که امام برای تحقق آنها قیام خواهد کرد، پایبند باشد.
سوم، بصیرت و مسئولیت‌پذیری اجتماعی است. حضرت زهرا(س) در برابر انحرافی که در مسئله امامت مشاهده می‌کردند، موضعی فعال و روشنگرانه داشتند. این سیره به ما می‌آموزد که ولایتمداری به معنای بی‌تفاوتی نسبت به سرنوشت جامعه نیست. منتظران نیز باید نسبت به مسائل جامعه، انحرافات فکری و اخلاقی و آسیب‌های اجتماعی حساس باشند.
چهارم، شجاعت در دفاع از حقیقت و استقامت در مسیر حق است. حضرت زهرا(س) در دفاع از ولایت، هزینه دادند و نشان دادند که حقیقت‌مداری نباید تابع مصلحت‌اندیشی‌های شخصی و منافع زودگذر باشد. البته دفاع از حق باید بر اساس حکمت، اخلاق و روش صحیح صورت بگیرد.
پنجم، پیوند ولایتمداری با اخلاق، عبادت و پاکی درونی است. سیره حضرت زهرا(س) نشان می‌دهد که دفاع از ولایت از معنویت و بندگی خدا جدا نیست. منتظر امام زمان(عج) نیز باید در کنار شناخت و بصیرت، به تهذیب نفس، صداقت، عدالت‌خواهی، امانت‌داری و رعایت حقوق دیگران اهتمام داشته باشد. بنابراین، ولایتمداری فاطمی یک منظومه جامع است که معرفت، محبت، اطاعت، بصیرت، مسئولیت اجتماعی و استقامت را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد. چنین الگویی می‌تواند انتظار را از یک ادعای زبانی به یک سبک زندگی تبدیل کند.
ایسنا: منتظران امام زمان(عج) در عصر غیبت چه وظایف و مسئولیت‌هایی دارند؟ معارف فاطمی چه کمکی به تبیین این مسئولیت‌ها می‌کند؟
یکی از آسیب‌هایی که ممکن است در فهم فرهنگ انتظار به وجود بیاید، محدود کردن آن به آرزوی ظهور و دعا برای تعجیل فرج است. بدون تردید دعا برای فرج جایگاه بسیار مهمی دارد، اما انتظار در منطق اهل‌بیت(ع) مفهومی فعال و مسئولیت‌آفرین است. اگر بخواهیم نسبت فاطمیه و مهدویت را در یک جمله خلاصه کنیم، باید بگوییم فاطمیه مدرسه شناخت و دفاع از امام حق و مهدویت افق تحقق کامل حاکمیت ولایت الهی در جهان است.
حضرت زهرا(س) به ما آموختند که شناخت امام نباید به یک باور ذهنی و عاطفی محدود بماند، بلکه باید به تعهد، مسئولیت‌پذیری، بصیرت و دفاع آگاهانه از حقیقت منتهی شود. بر همین اساس، منتظر واقعی امام زمان(عج) کسی نیست که تنها از ظهور سخن بگوید، بلکه کسی است که در مسیر معرفت، خودسازی، عدالت‌خواهی، اصلاح جامعه و پاسداری از حقیقت دین گام بردارد.
از این منظر، بازخوانی سیره فاطمی می‌تواند یکی از مؤثرترین راه‌ها برای تعمیق فرهنگ انتظار و تربیت نسل آگاه، مسئولیت‌پذیر و ولایت‌مدار باشد. در روایتی از امام صادق(ع) آمده است: «مَنْ سَرَّهُ أَنْ یَکُونَ مِنْ أَصْحَابِ الْقَائِمِ فَلْیَنْتَظِرْ وَلْیَعْمَلْ بِالْوَرَعِ وَمَحَاسِنِ الْأَخْلَاقِ وَهُوَ مُنْتَظِرٌ»؛ هرکس دوست دارد از یاران قائم باشد، باید انتظار بکشد و در حال انتظار، اهل پرهیزکاری و اخلاق نیکو باشد. این روایت در کتاب الغیبة نعمانی نقل شده است.
این روایت به‌روشنی نشان می‌دهد که انتظار، با اصلاح اخلاق و رفتار انسان ارتباط مستقیم دارد.
با الهام از معارف فاطمی می‌توان مسئولیت‌های منتظران را در چند محور تبیین کرد:
نخست، شناخت صحیح امام زمان(عج) و تقویت معرفت اعتقادی نسبت به جایگاه و نقش ایشان. منتظر باید بداند امام صرفاً شخصیتی متعلق به آینده نیست، بلکه حجت زنده الهی و محور هدایت در عصر حاضر است.
دوم، حفظ پیوند معرفتی و معنوی با امام از طریق دعا، توسل، مطالعه معارف مهدوی و توجه به مسئولیت‌های دینی در عصر غیبت.
سوم، خودسازی و اصلاح سبک زندگی؛ زیرا جامعه منتظر باید از نظر اخلاقی و معنوی ظرفیت همراهی با امام را در خود ایجاد کند. نمی‌توان از عدالت جهانی سخن گفت، اما در زندگی فردی نسبت به حق دیگران، صداقت و عدالت بی‌تفاوت بود.
چهارم، جامعه‌سازی و مسئولیت‌پذیری اجتماعی است. انتظار حقیقی باید به تلاش برای کاهش ظلم، گسترش عدالت، تقویت همبستگی اجتماعی، حمایت از محرومان و اصلاح آسیب‌های جامعه منتهی شود.
پنجم، صیانت از حقیقت دین و مقابله علمی و اخلاقی با تحریف‌ها است. همان‌گونه که حضرت زهرا(س) با روشنگری و استدلال از حقیقت ولایت دفاع کردند، منتظران نیز باید در برابر تحریف معارف دینی، خرافه‌گرایی و برداشت‌های نادرست از مهدویت مسئولیت‌پذیر باشند.
در این میان، یکی از مهم‌ترین درس‌های فاطمی برای عصر غیبت این است که نباید نسبت به امام و مسئله هدایت جامعه بی‌تفاوت بود. انتظار، صرفاً چشم‌به‌راه بودن نیست؛ بلکه آماده‌سازی خود و جامعه برای پذیرش حاکمیت حق و عدالت است.
ایسنا: برای ترویج فرهنگ فاطمی و مهدوی در میان نسل جوان چه راهکارهایی وجود دارد؟
می‌توان گفت، نخستین گام این است که از رویکردهای صرفاً مناسکی و مناسبتی فاصله بگیریم و معارف فاطمی و مهدوی را به مسائل واقعی زندگی نسل جوان پیوند بزنیم.
نسل جوان امروز با پرسش‌هایی درباره هویت، عدالت، آزادی، آینده، معنای زندگی، جایگاه زن، مسئولیت اجتماعی و نسبت دین با تحولات جدید مواجه است. اگر نتوانیم نشان دهیم که سیره حضرت زهرا(س) و معارف مهدوی برای پاسخ‌گویی به این مسائل ظرفیت دارند، طبیعی است که بخشی از این نسل ارتباط عمیقی با این معارف برقرار نکند.
در این زمینه چند راهکار قابل طرح است:
نخست، بازخوانی عقلانی و مستند معارف فاطمی و مهدوی است. باید بتوانیم با زبان استدلال، قرآن، حدیث و تحلیل تاریخی، جایگاه حضرت زهرا(س)، فلسفه امامت و حقیقت انتظار را برای جوانان تبیین کنیم.
دوم، معرفی الگوی جامع شخصیت حضرت زهرا(س) است. نباید شخصیت ایشان را صرفاً در ابعاد عاطفی و مصائب تاریخی خلاصه کنیم. حضرت زهرا(س) الگویی از معرفت دینی، عبادت، مسئولیت اجتماعی، دفاع از حقیقت، حضور آگاهانه در جامعه و صیانت از کرامت انسانی هستند. این ابعاد باید به‌ویژه برای دختران و زنان جوان به‌درستی تبیین شود.
سوم، تولید محتوای جذاب و متناسب با زیست رسانه‌ای جوانان است. امروز بخش مهمی از دریافت‌های معرفتی نسل جدید از طریق شبکه‌های اجتماعی، پادکست‌ها، مستندهای کوتاه، محتوای تعاملی و رسانه‌های دیجیتال شکل می‌گیرد. بنابراین، نمی‌توان با ابزارها و قالب‌های ارتباطی محدود گذشته، انتظار اثرگذاری گسترده داشت.
چهارم، تبدیل مناسبت‌های فاطمی و مهدوی به فرصت‌های مشارکت اجتماعی است. برای مثال، می‌توان برنامه‌هایی با محوریت خدمت به محرومان، فعالیت‌های داوطلبانه، ترویج اخلاق اجتماعی، حمایت از خانواده و فعالیت‌های علمی و فرهنگی طراحی کرد تا جوانان پیوند میان محبت اهل‌بیت(ع) و مسئولیت اجتماعی را در عمل تجربه کنند.
پنجم، تقویت پیوند میان آموزش، پژوهش و تبلیغ دینی است. دانشگاه‌ها، حوزه‌های علمیه، هیئت‌های مذهبی و مراکز فرهنگی باید از برنامه‌های مقطعی عبور کنند و به سمت طراحی دوره‌های معرفتی مستمر، حلقه‌های گفت‌وگو، نشست‌های پرسش و پاسخ و محصولات آموزشی عمیق و قابل استفاده حرکت کنند.
در نهایت، باید توجه کنیم که نسل جوان بیش از آنکه به توصیه‌های کلی نیاز داشته باشد، به الگوهای زنده و قابل مشاهده نیاز دارد. اگر می‌خواهیم فرهنگ فاطمی و مهدوی در جامعه گسترش پیدا کند، باید در رفتار خانواده‌ها، نهادهای دینی، مسئولان و فعالان فرهنگی، جلوه‌های عملی عدالت، صداقت، کرامت، مسئولیت‌پذیری و ولایتمداری را به نمایش بگذاریم.
انتهای پیام
