فاطمه ساکی در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به اینکه آیا پدیده فرونشست زمین قابل کنترل یا توقف است، اظهار کرد: در مناطقی که تراکم غیرکشسان رسوبات اتفاق افتاده است، نمی‌توان انتظار داشت زمین به‌سادگی به ارتفاع و ساختار اولیه خود بازگردد؛ بنابراین بازگرداندن کامل وضعیت زمین به شرایط پیش از فرونشست در بسیاری از موارد امکان‌پذیر نیست، اما این موضوع به معنای ناتوانی در کنترل بحران نیست.
وی افزود: اگر عامل اصلی فرونشست، افت سطح آب زیرزمینی و برداشت بیش از ظرفیت آبخوان باشد، کاهش فشار بر آبخوان و حرکت به سمت ایجاد تعادل میان برداشت و تغذیه می‌تواند نرخ افت سطح آب و در نتیجه سرعت فرونشست را کاهش دهد.
این دکترای جغرافیای طبیعی ادامه داد: در برخی شرایط، با بهبود تراز آب زیرزمینی می‌توان سرعت فرونشست را به میزان قابل توجهی کنترل کرد، البته میزان موفقیت این اقدامات به شرایط هر آبخوان بستگی دارد. بنابراین باید میان احیای کامل زمین و توقف یا کاهش روند تخریب تفاوت قائل شد.
مدیریت برداشت از آبخوان‌ها؛ نخستین گام برای مهار فرونشست
ساکی با اشاره به محورهای اساسی کنترل بحران فرونشست، مدیریت برداشت از آبخوان‌ها را نخستین اقدام ضروری دانست و گفت: کاهش برداشت از منابع زیرزمینی باید متناسب با ظرفیت واقعی آبخوان‌ها انجام شود.
وی افزود: مسدودسازی چاه‌های غیرمجاز، کنترل میزان برداشت از چاه‌های مجاز، نصب تجهیزات اندازه‌گیری و پایش مستمر سطح آب زیرزمینی از جمله اقداماتی هستند که باید در این زمینه مورد توجه قرار گیرند.
این دکترای جغرافیای طبیعی با تأکید بر اینکه نمی‌توان برای تمام دشت‌های کشور یک نسخه واحد در زمینه کاهش برداشت آب تجویز کرد، بیان کرد: میزان کاهش برداشت باید بر اساس بیلان آبخوان، میزان تغذیه، ذخیره قابل بهره‌برداری، افت سطح آب و هدف مورد نظر برای تثبیت آبخوان تعیین شود.
اصلاح الگوی کشت و مصرف آب در بخش کشاورزی
ساکی دومین محور اساسی در کنترل فرونشست را اصلاح الگوی مصرف و الگوی کشت عنوان کرد و اظهار کرد: کشاورزی در بسیاری از مناطق کشور بزرگ‌ترین مصرف‌کننده منابع آب است؛ بنابراین بدون اصلاح الگوی مصرف آب در بخش کشاورزی، مدیریت پایدار آبخوان‌ها با دشواری مواجه خواهد شد.
وی ادامه داد: راهکار مقابله با این مسئله صرفاً ممنوعیت کشت یک محصول خاص نیست، بلکه باید متناسب با ظرفیت آبی هر منطقه، الگوی کشت اصلاح شود و در کنار آن، بهره‌وری آب، ارزش اقتصادی محصولات، معیشت کشاورزان و شرایط اجتماعی منطقه نیز مورد توجه قرار گیرد.
این دکترای جغرافیای طبیعی اضافه کرد: کشاورزی گلخانه‌ای و برخی روش‌های کشت کنترل‌شده می‌توانند در مناطق مناسب بخشی از راه‌حل باشند، اما این روش‌ها نیز نیازمند ارزیابی اقتصادی، انرژی، بازار و منابع آب هستند و نمی‌توان آن‌ها را به‌عنوان راهکاری عمومی برای تمام دشت‌های کشور در نظر گرفت.
تقویت تغذیه آبخوان‌ها با توجه به شرایط هر منطقه
وی تقویت تغذیه آبخوان‌ها را سومین محور مهم در مدیریت بحران فرونشست برشمرد و بیان کرد: در مناطقی که از نظر هیدروژئولوژیک شرایط مناسبی دارند، تغذیه مصنوعی آبخوان، اجرای طرح‌های آبخیزداری، پخش سیلاب و تقویت نفوذ آب می‌تواند بخشی از برنامه احیای منابع زیرزمینی باشد.
ساکی تصریح کرد: استفاده از آب بازچرخانی‌شده و پساب تصفیه‌شده نیز تنها در صورت رعایت استانداردهای کیفی و پس از بررسی دقیق شرایط آبخوان قابل طرح است.
وی تأکید کرد: تغذیه آبخوان‌ها نسخه‌ای یکسان برای همه مناطق نیست و باید بر اساس ویژگی‌های زمین‌شناسی، هیدروژئولوژیک و کیفیت منابع آب هر منطقه طراحی و اجرا شود.
توسعه صنایع آب‌بر باید متناسب با ظرفیت منابع آبی باشد
این دکترای جغرافیای طبیعی، بازنگری در استقرار فعالیت‌های آب‌بر را از دیگر محورهای اساسی کنترل بحران فرونشست دانست و گفت: توسعه صنایع آب‌بر در مناطقی که با تنش آبی و افت سطح آبخوان مواجه هستند، می‌تواند فشار بیشتری بر منابع آب وارد کند.
وی افزود: در برنامه‌ریزی سرزمین باید ظرفیت منابع آب هر منطقه پیش از توسعه فعالیت‌های صنعتی مورد توجه قرار گیرد. همچنین انتقال یا توسعه صنایع آب‌بر در سواحل جنوبی کشور باید بر اساس مطالعات اقتصادی، زیست‌محیطی، انرژی و زیرساختی انجام شود و نمی‌توان صرفاً با جابه‌جایی جغرافیایی صنایع، مسئله کمبود آب را حل کرد.
ضرورت توجه به پهنه‌های پرخطر فرونشست در برنامه‌ریزی شهری
ساکی با تأکید بر ضرورت توجه به پیامدهای فرونشست در برنامه‌ریزی شهری، گفت: همزمان با اجرای برنامه‌های مدیریت منابع آب، لازم است پهنه‌های دارای خطر بالای فرونشست در برنامه‌ریزی شهری، طرح‌های توسعه و مقررات ساخت‌وساز مورد توجه قرار گیرند.
وی خاطرنشان کرد: بارگذاری‌های جدید در مناطق پرخطر باید با ارزیابی‌های دقیق انجام شود تا از افزایش آسیب‌پذیری زیرساخت‌ها و گسترش پیامدهای ناشی از فرونشست جلوگیری شود.
انتهای پیام
