فرهاد پروانه در گفت‌وگو با ایسنا، با تشریح چگونگی تبدیل سوگواری فاطمیه از یک عمل نمادین به ابزاری برای مشروعیت‌طلبی سیاسی، اظهار کرد: باید سوگواری فاطمیه را در چارچوب رابطه میان دین، حافظه تاریخی و قدرت سیاسی بررسی کرد. آیین‌های سوگواری در جوامع دینی، صرفاً جلوه‌هایی از احساسات فردی و اعتقادات مذهبی نیستند، بلکه می‌توانند به سازوکاری برای بازخوانی گذشته، تقویت هویت جمعی و ارزیابی اخلاقی عملکرد حکومت‌ها تبدیل شوند.
وی افزود: در سنت شیعی، یادبود حضرت فاطمه زهرا (س) به دلیل جایگاه ممتاز ایشان در خاندان پیامبر (ص) و پیوند روایت‌های مربوط به زندگی ایشان با مسئله حقوق اهل‌بیت، ظرفیت ویژه‌ای برای چنین کارکردهایی داشته است.
تبدیل رنج تاریخی به حافظه جمعی
پروانه با اشاره به برخی از کارکردهای سوگواری فاطمیه گفت: نخستین کارکرد، تبدیل رنج تاریخی به حافظه جمعی است که زمینه اصلی این فرایند به شمار می‌رود. در سنت شیعی، یاد حضرت فاطمه (س) با مجموعه‌ای از موضوعات مهم تاریخ صدر اسلام، از جمله اختلافات پس از رحلت پیامبر (ص)، مسئله فدک و جایگاه سیاسی و اجتماعی اهل‌بیت پیوند خورده است.
وی ادامه داد: بازگویی این حوادث در مجالس مذهبی و روایت‌های تاریخی، به انتقال نوعی حافظه جمعی کمک کرد که در آن، رنج خاندان پیامبر صرفاً رویدادی متعلق به گذشته نبود، بلکه معیاری برای تأمل درباره عدالت، حق و مسئولیت صاحبان قدرت به شمار می‌رفت. به این ترتیب، سوگواری می‌توانست از یک کنش عاطفی و عبادی فراتر رود و معنایی اجتماعی و اخلاقی پیدا کند.
پیوند سوگواری با هویت مذهبی و بسیج اجتماعی
این دکترای تاریخ اسلام، دومین کارکرد را پیوند سوگواری با هویت مذهبی دانست و تصریح کرد: این پیوند به آیین‌های سوگواری ظرفیت بسیج اجتماعی بخشید. آیین‌های جمعی با گردهم‌آوردن افراد حول شخصیت‌ها و رویدادهای مشترک، احساس تعلق به یک جامعه مذهبی را تقویت می‌کنند.
وی بیان کرد: یادبود حضرت فاطمه (س) در روند تاریخی شکل‌گیری و گسترش هویت شیعی، به بازتولید پیوند عاطفی و اعتقادی با اهل‌بیت کمک کرد. این ظرفیت هنگامی اهمیت سیاسی بیشتری پیدا می‌کرد که گروه‌های مختلف، برداشت خود از تاریخ صدر اسلام را مبنایی برای ارزیابی مشروعیت حکومت‌ها قرار می‌دادند.
پروانه تأکید کرد: البته نباید از این نکته نتیجه گرفت که همه شرکت‌کنندگان در مراسم سوگواری الزاماً انگیزه سیاسی داشتند؛ زیرا انگیزه‌های اعتقادی، عاطفی، اجتماعی و سیاسی می‌توانستند در کنار یکدیگر حضور داشته باشند.
تأثیر آیین‌های مذهبی بر مشروعیت سیاسی در دوره‌های مختلف
عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان لرستان، سومین کارکرد را پیوند میان آیین‌های مذهبی و مشروعیت سیاسی در دوره‌های مختلف تاریخ اسلام عنوان کرد و گفت: این پیوند در طول تاریخ صورت‌های متفاوتی پیدا کرده است.
وی ادامه داد: حکومت‌ها و گروه‌های سیاسی گاه از نمادهای دینی و انتساب به خاندان پیامبر برای تقویت اعتبار خود بهره می‌گرفتند؛ در مقابل، مخالفان سیاسی نیز می‌توانستند با تأکید بر رنج‌ها و حقوق اهل‌بیت، عملکرد حاکمان را به نقد بکشند. این مسئله در دوره صفویه، با رسمی‌شدن تشیع دوازده‌امامی و حمایت حکومت از نهادها و مناسک شیعی، ابعاد تازه‌ای پیدا کرد.
پروانه بیان کرد: در چنین شرایطی، آیین‌های مذهبی علاوه بر کارکرد اعتقادی و اجتماعی، می‌توانستند در تثبیت هویت مذهبی دولت و جامعه نیز نقش ایفا کنند. با این حال، برای بررسی تاریخی جایگاه مشخص سوگواری فاطمیه باید شواهد مربوط به هر دوره را جداگانه بررسی کرد و از تعمیم مستقیم الگوهای دوره صفوی به قرون نخستین پرهیز داشت.
سوگواری؛ ابزاری برای نقد قدرت و ارزیابی مشروعیت حکومت‌ها
وی در ادامه، چهارمین کارکرد را تبدیل سوگواری به ابزاری برای مشروعیت‌طلبی سیاسی دانست و گفت: سوگواری هنگامی به ابزاری برای مشروعیت‌طلبی سیاسی تبدیل می‌شود که روایت مذهبی به معیاری برای داوری درباره قدرت بدل شود. در این وضعیت، یادآوری رنج یک شخصیت مقدس می‌تواند به طرح پرسش‌هایی درباره عدالت حکومت، رعایت حقوق مردم و مسئولیت اخلاقی صاحبان قدرت بینجامد.
این عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان لرستان اضافه کرد: از سوی دیگر، حکومت‌ها نیز ممکن است با حمایت از آیین‌های مذهبی، خود را پاسدار ارزش‌های دینی و میراث اهل‌بیت معرفی کنند. بنابراین، رابطه سوگواری و سیاست، رابطه‌ای یک‌طرفه نیست؛ گاه آیین مذهبی به ابزاری برای نقد قدرت تبدیل می‌شود و گاه قدرت سیاسی می‌کوشد از ظرفیت نمادین همان آیین برای تقویت مشروعیت خود بهره ببرد.
ظرفیت تاریخی سوگواری فاطمیه برای بازاندیشی درباره عدالت
پروانه در بخش پایانی صحبت‌های خود اظهار کرد: در مجموع، سوگواری فاطمیه را باید پدیده‌ای تاریخی با ابعاد اعتقادی، عاطفی، اجتماعی و سیاسی دانست. این آیین‌ها در روندی تدریجی و در پیوند با تحولات تاریخ تشیع، ظرفیت آن را یافتند که حافظه مربوط به حضرت فاطمه زهرا (س) را به بستری برای بازاندیشی درباره عدالت، حقوق اهل‌بیت و مشروعیت سیاسی تبدیل کنند.
وی افزود: با این حال، از نظر تاریخی دقیق‌تر است که به جای معرفی سوگواری فاطمیه به‌عنوان ابزاری که از ابتدا با هدف مشروعیت‌طلبی سیاسی شکل گرفته، از ظرفیت سیاسی آیین سوگواری و بهره‌گیری متفاوت گروه‌ها و حکومت‌ها از آن در دوره‌های گوناگون سخن بگوییم. این رویکرد، هم پیچیدگی تاریخ تشیع را بهتر توضیح می‌دهد و هم از تقلیل یک سنت مذهبی گسترده به کارکردی صرفاً سیاسی جلوگیری می‌کند.
انتهای پیام
