به گزارش ایسنا، یکی از اهداف اساسی در حوزه آموزش شیمی سبز، تلاش برای کاهش آلودگی‌های محیط زیست از طریق به حداقل رساندن اثرات زیان‌بار صنایع شیمیایی بر طبیعت است. حفظ منابع طبیعی همواره در سیاست‌گذاری‌های کلان توسعه‌ای مورد توجه ویژه بوده و بر ضرورت اجرای آن تأکید شده است. امروزه آموزش شیمی سبز به عنوان یکی از راهکارهای اساسی برای غلبه بر بحران‌های حیاتی نظیر کمبود آب، آلودگی هوا و خطرات پسماندهای صنعتی شناخته می‌شود. این شاخه از دانش بر پایه دوازده اصل مشخص بنا شده و کاملاً با اهداف هفده‌گانه توسعه پایدار سازمان ملل متحد هم‌راستا است تا دانش‌آموزان و دانشجویان یاد بگیرند چگونه مواد شیمیایی را بدون آسیب به کره زمین تولید و مصرف کنند. از این رو، ارزیابی وضعیت آموزشی این حوزه اهمیت حیاتی دارد.
در مقیاس جهانی، آموزش‌های سنتی شیمی در حال دگرگونی و حرکت به سمت الگوهای نوین آموزشی موسوم به «استم» یا تلفیق علوم، فناوری، مهندسی و ریاضیات هستند تا تولیدات صنعتی با کمترین تخریب در اکوسیستم صورت پذیرد. برای هدایت درست این تغییرات، استفاده از روش‌های کتاب‌سنجی، یعنی ارزیابی آماری و بررسی ساختار مقالات و کتاب‌های چاپ‌شده، به ابزاری کلیدی جهت شناخت وضعیت موجود و تصمیم‌گیری‌های آموزشی تبدیل شده است. با وجود گذشت دو دهه از آغاز فعالیت‌ها پیرامون آموزش شیمی سبز در کشور، تاکنون هیچ مطالعه جامعی برای ارزیابی آماری نشریات و سنجش میزان توجه آن‌ها به این مبحث مهم صورت نگرفته بود تا بتوان بر اساس آن برنامه‌ریزی‌های دقیق‌تری برای آینده تدوین کرد.
برای پاسخ‌گویی به این نیاز علمی، یونس کریمی فردین‌پور از گروه ریاضی واحد اهر در دانشگاه آزاد اسلامی، پژوهشی را به منظور بررسی وضعیت آموزش شیمی سبز در نشریات و تحلیل الگوهای پژوهشی مقالات این حوزه به انجام رسانده است. این پژوهشگر با تمرکز بر مقایسه مجلات و واکاوی ارتباط میان موضوعات، به دنبال شناسایی رویکردهای اصلی و کمبودهای موجود در این شاخه علمی بوده است.
روش اجرای این مطالعه بر پایه جمع‌آوری تمام مقالات علمی معتبر مرتبط با این حوزه از پایگاه‌های اطلاعاتی تخصصی کشور نظیر نورمگز، بانک اطلاعات نشریات کشور، مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی و همچنین گوگل اسکالر استوار بود. پس از گردآوری مدارک با روش مرور نظام‌مند، از ابزارهای علم‌سنجی برای استخراج واژگان کلیدی مقالات استفاده شد. سپس با استفاده از الگوریتم‌های آماری دسته‌بندی موضوعی، ارتباطات شبکه‌ای میان مباحث گوناگون ترسیم شد.
یافته‌های این پژوهش نشان دادند که کلمات کلیدی نظیر «راهبردهای آموزش»، «شیمی»، «شیمی سبز»، «برنامه درسی»، «محیط زیست»، «تجربی»، «توسعه پایدار» و «دانش‌آموزان» بیشترین فراوانی را در مقالات تخصصی داشته‌اند. نیمی از کل مقالات این حوزه در مجله «پژوهش در آموزش شیمی» به چاپ رسیده بود که تحلیل واژگان آن نشان‌دهنده شکل‌گیری چهار دسته موضوعی اصلی شامل «محتوامحوری»، «جامع‌نگری»، «یکپارچگی» و «هم‌راستایی» است؛ در حالی که مقالات سایر مجلات در دسته‌های «بهبود نگرش»، «بهبود تدریس»، «یکپارچه‌سازی» و «رشد پژوهش» قرار گرفتند.
بر اساس نتیجه‌گیری به‌دست‌آمده، اگرچه تمامی نشریات در تلاش بوده‌اند تا برنامه‌های درسی را به سمت تجربیات عملی و سازگار با محیط زیست هدایت کنند، اما تفاوت‌های مشخصی در رویکرد آن‌ها وجود دارد. مجله پژوهش در آموزش شیمی تمرکز بنیادین خود را بر نوآوری‌های آموزشی، کاربرد فناوری‌های نوین و توسعه ابزارهای سبز قرار داده است، در حالی که مقالات چاپ‌شده در سایر نشریات عمدتاً به ارزیابی میزان آگاهی، سنجش رفتار و تغییر نگرش فراگیران نسبت به مسائل زیست‌محیطی پرداخته‌اند.
اطلاعات تکمیلی این مطالعه بیانگر آن هستند که کلیدواژه‌های به‌کاررفته در مقالات از اصل پارتو پیروی می‌کنند؛ یعنی بخش کوچکی از واژه‌ها نظیر محیط زیست و توسعه پایدار سهم بسیار بزرگی از تکرارها را به خود اختصاص داده‌اند. همچنین بررسی‌ها نشان می‌دهند مقالاتی که بر جنبه‌های فنی تمرکز دارند، عناوینی چون فناوری نانو، پایداری مواد و آزمایشگاه را پررنگ کرده‌اند، در حالی که مباحث نوظهور جهانی مانند مکانوشیمی و فوتوشیمی در مقالات داخلی غایب هستند. علاوه بر این، در مجموع تنها سیزده مجله فارسی در این حوزه فعال بوده‌اند و میانگین مشارکت نویسندگان در هر مقاله ۲.۱۵ نفر ثبت شده که از میانگین‌های بین‌المللی پایین‌تر است. همچنین نشانه‌ای از همکاری‌های فعال علمی میان پژوهشگران ایرانی با سایر کشورها در این زمینه دیده نشده است.
این دستاوردها نشان می‌دهند که گرچه در زمینه کاربردهای صنعتی شیمی کارهای فراوانی انجام گرفته، اما بخش آموزش شیمی سبز نیازمند پژوهش‌های تجربی عمیق‌تر، گسترش همکاری‌های بین‌المللی و بازنگری در سرفصل‌های تدریس است.
گفتنی است نتایج کامل و اطلاعات فنی این مطالعه علمی پژوهشی در «مجله علم‌سنجی کاسپین» وابسته به دانشگاه علوم پزشکی بابل به چاپ رسیده و در اختیار جامعه دانشگاهی قرار گرفته‌اند.
انتهای پیام
