حجت‌الاسلام والمسلمین محسن قنبریان، استاد حوزه و دانشگاه در گفت‌وگو با ایسنا، به مناسبت شهادت حضرت فاطمه زهرا (س) به ابتکارات سیاسی ایشان، مرز «مصلحت‌اندیشی» و «سکوت» و درس‌های خطبه فدکیه برای امروز پرداخت.

ابزار سیاسی و راهبرد ارتباطی حضرت زهرا (س) برای شکستن سکوت جامعه

قنبریان با بیان اینکه فعالیت سیاسی حضرت زهرا (س) منحصر به دوره پس از رحلت پیامبر (ص) نیست، گفت: من قبول دارم که دوره پس از رحلت پیامبر (ص) شرایطی استثنایی بود، اما فعالیت سیاسی ایشان را می‌توان بسیار عقب‌تر رصد کرد. در کودکی، پس از درگذشت عموی پیامبر (ص) و مادر بزرگوارشان، ایشان حافظ  پیامبر (ص) بود و گاهی مثل یک عنصر اطلاعاتی عمل می‌کرد. سخنان و نقشه‌های مشرکان علیه پیامبر (ص) را در مسجدالحرام و جمع‌های خاص می‌شنید و منتقل می‌کرد. وقتی شکمبه گوسفند بر پیامبر (ص) ریختند، از ایشان دلجویی مادرانه کرد.

یک استاد حوزه و دانشگاه با استناد به آیات قرآنی، حضور سیاسی حضرت زهرا (س) را فراتر از یک عاطفه دخترانه دانست و گفت: ایشان مصداق آیه «قُومُوا لِلَّهِ قَانِتِینَ» است؛ قیام از دل قنوت و بندگی برمی‌خیزد. حضرت زهرا (س) در ماجرای افک در کنار امام علی (ع) علیه جنگ روانی منافقان اقدام کرد و در ماجرای احد نیز با زیارت شهدا و زنده‌نگه‌داشتن یاد آنان، از شهادت پیروزی ساخت؛ حتی تسبیح معروف ایشان از خاک مرقد حضرت حمزه ساخته شد.

پس از رحلت؛ کوهی که تا آخر ایستاد

قنبریان درباره شرایط استثنایی پس از رحلت پیامبر (ص) گفت: اینجا نیز از مصادیق "أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ فُرَادَیٰ" است. انصافاً فاطمه زهرا (س) کوهی است. دیگرانی هم بودند، از جمله خود حضرت علی (ع) و برخی یاران خاص، اما همه آنان به علت محذوراتی تا جایی توانستند بمانند. کسی که تا آخر ایستاد فاطمه زهرا (س) بود و این از مصادیق بسیار بالای فعالیت سیاسی است.

او چند ابتکار ایشان را برشمرد و گفت: ابتکار اول؛ بردن مبارزه به درون مردم. ایشان میدان مبارزه خود را درون مردم و افکار عمومی قرار داد، علیه آن کانون خاص. یک وقت ما جنگ را علیه مردم می‌بریم و یک وقت درون مردم می‌رویم تا مردم را علیه کانون اصلی فساد بشورانیم. حضرت زهرا (س) جنگ را علیه مردم قرار نداد، بلکه مبارزه را به درون افکار عمومی برد، علیه کانونی که خلافت را غصب کرده و علیه امیرالمؤمنین علی (ع) عمل کرده بود.

قنبریان گفت: نقطه شروع ایشان یادآوری شأن مردم است؛ شأنی پر از عاملیت. مردم فقط متربی و قابل هدایت نیستند، عاملیت دارند و از این حیث هم حق دارند و هم تکلیف.

او چند نمونه از خطبه فدکیه را یادآور شد و گفت: حضرت وقتی در جمع مردم حاضر شد و از فلسفه احکام الهی سخن گفت، رو به مردم فرمود: «اَنْتُمْ عِبادَ اللَّهِ نُصُبُ اَمْرِهِ وَ نَهْیهِ، وَ حَمَلَةُ دینِهِ وَ وَحْیهِ، وَ اُمَناءُ اللَّهِ عَلی اَنْفُسِکُمْ، وَ بُلَغاؤُهُ اِلَی الْاُمَمِ»؛ یعنی شما بندگان خدا، پرچم‌داران امر و نهی او، حاملان دین و وحی او، امینان خدا بر خودتان و رسانندگان دین او به امت‌های بعدی هستید.

 قنبریان گفت: ببینید چه جایگاهی به مردم می‌دهد؛ حضرت در جای دیگر انصار را چنین خطاب کرد: «یا مَعْشَرَ الفتیةِ وَ اَعْضادَ الْمِلَّةِ وَ حَضَنَةَ الْاِسْلامِ!» یعنی ای جماعت جوانمردان، ای بازوان دین و آیین و ای حافظان اسلام. سپس گلایه کرد: "ما هذِهِ الْغَمیزَةُ فی حَقّی وَ السِّنَةُ عَنْ ظُلامَتی؟ " یعنی این چه سستی است که درباره حق من می‌کنید و این چه خواب و چرتی است که در برابر ظلمی که به من شده گرفته‌اید. باز جای دیگر فرمود: «اَنْتُمْ مَوْصُوفُونَ بِالْکِفاحِ، مَعْرُوفُونَ بِالْخَیرِ وَ الصَّلاحِ» یعنی شما به شجاعت و مبارزه توصیف می‌شوید و به خیر و صلاح شناخته ‌شده‌اید.

 به گفته قنبریان، حضرت هم گله می‌کند و هم راست می‌گوید و با این خطاب مردمی را که چنین شأن و عاملیتی دارند علیه آن کانون خاص برمی‌انگیزد.

ابتکار دوم؛ تشکیل دادگاه عمومی برای مطالبه حق

قنبریان ابتکار دوم را تشکیل «دادگاه مطالبه حق» دانست و گفت: ایشان به‌ جای آنکه به دادگاهی بروند و از غصب حق خود شکایت کنند، خطبه خود در مسجد را به یک دادگاه عمومی تبدیل کرد. با اینکه نامه نوشته بود و واسطه فرستاده بود، به شکل عمومی هم این کار را انجام داد. خلیفه حق ایشان را گرفته بود و با وجود قاعده «ید» که کارگران او در فدک کار می‌کردند، وقتی مطالبه شاهد کردند، حضرت شاهدان خود را جلوی مردم حاضر کرد و در برابر همگان بر ارث و مالکیت خود استدلال کرد.

به گفته او، وقتی آنان حدیثی جعل کردند که پیامبران ارث بر جای نمی‌گذارند، حضرت زهرا (س) از کتاب خدا در برابرشان حجت آورد. داوود و سلیمان و زکریا را مطرح کرد که ارث گذاشتند و پرسید چگونه این حدیث می‌تواند درست باشد و خلاف کتاب خدا نباشد. حضرت طوری استدلال کرد که خلیفه را نه در جایگاه قاضی، بلکه در جایگاه متهم قرار داد. هم استدلال‌های او را باطل کرد و هم آنچه را او می‌خواست انکار کند اثبات کرد. این ابتکار فوق‌العاده دیگری در مبارزه عمومی ایشان بود.

ابتکار سوم؛ "مجاورت"، حضور هنرمندانه در متن زندگی روزمره

او سومین ابتکار حضرت زهرا (س) را «مجاورت» خواند و گفت: این تعبیر را از منیر فاشه -اندیشمند مسیحی فلسطینی- وام می‌گیرم که در کتاب‌هایش زیاد از آن استفاده می‌کند. مجاورت یعنی ابتکاراتی در متن زندگی روزانه، بدون روش‌های رسمی؛ سخنرانی و دادگاه روش‌های رسمی‌اند، جایی اقتضا دارند و جایی ندارند و بیش از چند بار هم قابل انجام نیستند. اما حضرت زهرا (س) کاری کرد که هر روز در برابر چشم مردم و در متن زندگی شهر مدینه، پیام خود را بسیار هنرمندانه برساند.

به گفته قنبریان، یکی از این ابتکارها زیارت‌های هفتگی شهدای احد بود که از سال سوم هجری تا آخر عمر ایشان ادامه داشت. پس از رحلت پیامبر (ص)، تا وقتی حال ایشان خوب بود، این زیارت‌ها هفته‌ای دو بار شد و تأکید پیام را بیشتر کرد. با اینکه حمزه خیلی پیش‌تر شهید شده بود، آن زیارتگاه جایی شد که حضرت تظلم خود را به آنجا ببرد.

او ابتکار دیگر را «بیت‌الاحزان» و نوحه‌های پرمعنای ایشان دانست و گفت: اشعاری که حضرت انشا کرد در تاریخ ثبت شده است. پیش از آن سخنرانی کرده بود و حالا به شکل نوحه می‌گفت که با نبودن رسول خدا (ص) مدینه تاریک شده و منبررسول خدا (ص) خالی مانده است. این گلایه‌ها بسیار مؤثر است، اما متأسفانه کمتر به آن توجه می‌شود. ابتکار دیگر رفتن به خانه اصحاب بود؛ شب‌ها همراه امیرالمؤمنین علی (ع) به خانه یاران می‌رفت و روشنگری را نفر به نفر انجام می‌داد.

مرز سکوت و مصلحت‌اندیشی

این استاد حوزه و دانشگاه درباره مرز سکوت و مصلحت‌اندیشی گفت: در همان تعبیری که به انصار فرمود، "السِّنَة" یعنی چرت. باید مراقب باشیم جامعه در لحظه دچار غفلت و چرت نشود و حضرت زهرا (س) چنین تعبیری را به کار برده است. در پایان خطبه نیز وقتی مردم را سرزنش می‌کند، می‌فرماید: "الْمُغْضِیةِ عَلَی الْفِعْلِ الْقَبیحِ الْخاسِرِ"

او توضیح داد: "مُغضیه" از "اغضاء" یعنی چشم‌پوشی؛ کسی که بر فعل قبیح "خاسر" چشم پوشیده است. فعل خاسر فقط بد نیست، بلکه به سرمایه ضربه می‌زند و آن را از بین می‌برد، مانند "إِنَّ الْإِنسَانَ لَفِی خُسْرٍ" که زیانی است که سرمایه و عمر را هم بر باد می‌دهد و هیچ جبرانی ندارد.

قنبریان گفت: حضرت می‌خواهد بگوید چشم‌پوشی در برابر هر فعل قبیحی بد است، به‌ویژه فعلی که سرمایه را بر باد دهد و غصب امامت همین‌گونه سرمایه اسلام را می‌سوزاند و از بین می‌برد. حضرت با تازیانه سخنان و بیانی جذاب و بی‌نظیر در کلام عرب، این را به رخ می‌کشد تا سکوت را بشکند.

قنبریان گفت: با این حال، ایشان مصالح درست را هم بسیار فهیمانه رعایت کرد. وقتی تعدادی از یاران خاص حضرت امیر، مانند زبیر، در خانه فاطمه زهرا (س) متحصن شدند و از سوی دستگاه خلافت تهدید شدند که خانه را ترک کنید وگرنه آتش می‌زنیم، حضرت زهرا (س) از آنان خواست دیگر در خانه او متحصن نشوند. هدف این بود که بهانه‌ای به دست مهاجمان داده نشود و جنگ داخلی بی‌ثمر رخ ندهد.

او گفت: ایشان دنبال خیزش عمومی برای احقاق حق بود، نه اینکه صرفاً چند حرکت پارتیزانی و کور انجام شود، کشته داده شود و ثمری نداشته باشد. این هم درایت ایشان است که در کنار سرزنش مصلحت‌اندیشی‌های بی‌جا و سکوت‌های بی‌مورد، مصالح عالیه را هم لحاظ می‌کند. اصل مبارزه را به مصلحت نمی‌سپارد، اما در نحوه مبارزه که چگونه باشد و چطور پیش برود تا هزینه کمتری برای اسلام داشته باشد، آن را خیلی لحاظ می‌کنند.

مهم‌ترین آسیب اجتماعی برآمده از خطبه فدکیه و الگوی مقاومت مدنی غفلت عامه و راحت‌طلبی خواص

قنبریان در پاسخ به پرسش درباره آسیب‌شناسی خطبه فدکیه گفت: واقعیت جوامع و حرکت‌های اجتماعی، چه مثبت و چه منفی، این است که «عامه‌ای» دارند که پیکره اصلی حرکت‌اند و آن را جلو می‌برند و به مقصد می‌رسانند، و خواص و پیشران‌هایی دارند. هشدار جدی حضرت زهرا(س) نسبت به عامه همان چرت‌نزدن در لحظات حساس است.

 او افزود: حضرت شأن مردم و ارزش عاملیت‌شان را یادآوری می‌کند، اما پشت آن می‌گوید این چه سستی است که درباره حق من می‌کنید و این چه چرتی است که در برابر چنین ظلم بزرگی می‌زنید. پس نکته اساسی این است که عامه باید نسبت به حوادث سرنوشت‌ساز بیدار، آگاه و حاضر بمانند.

او با اشاره به شرایط امروز گفت: نظم منطقه‌ای و بین‌المللی در حال تغییر است؛ این یک لحظه سوزن‌بانی است و جایی نیست که یکی از آحاد مردم ایران، کوچک و بزرگ، درباره آن دچار غفلت باشد.

قنبریان به تعبیر رهبرشهید اشاره کرد که کارهای مصلحانه داخلی ما هم اگر حوادث جهانی را همزمان نبینیم به نتیجه نمی‌رسد. مثال ایشان نهضت ملی نفت بود دلسوزانی دنبال ملی‌کردن نفت بودند، اما چون حوادث جهانی و تغییر نظم منطقه‌ای را؛ یعنی ورود آمریکایی‌ها در جای بریتانیا، لحاظ نکردند، حتی آن اصلاح داخلی هم به نتیجه نرسید. عمق تجاوز و جسارت نسبت به کیان اسلامی و کشور ما نیز از حوادث بسیار مهمی است که نباید درباره‌اش غفلت کنیم. در چنین سطحی از تجاوز که رهبر یک کشور ترور شود و فرزندانش بمباران شوند، دست‌کم در تاریخ معاصری که ما به یاد داریم سابقه نداشته و نباید زود محل غفلت واقع شود.

خواص؛ از «بیض خماص» تا «اخلدتم الی الخف»

قنبریان درباره خواص و پیشران‌ها گفت: حضرت صدیقه(س) تعبیر بسیار عجیبی دارد. ایشان در ابتدای خطبه جریان بعثت را از دعوت به حکمت و موعظه حسنه تا شمشیر و جنگ‌ها، که نمادش امیرالمؤمنین است؛ یعنی تا آنکه جمع مشرکان شکست خوردند و پشت کردند و پیشوای دین به سخن آمد.

او توضیح داد: رسول خدا در تمام ۲۳ سال سخن می‌گفت و وحی می‌آورد؛ پس چرا حضرت اینجا چنین می‌فرماید؟ گویا می‌خواهد بگوید اسلام اکنون گفتمان غالب شد. این چگونه شد؟ حضرت می‌فرماید: «فُهْتُمْ بِکَلِمَةِ الْاِخْلاصِ فی نَفَرٍ مِنَ الْبیضِ الْخِماصِ» یعنی دهان‌های عموم مردم به کلمه اخلاص باز شد، به برکت گروهی از سفیدرویان و نورانیان شکم‌خالی.

 قنبریان گفت: «خماص» جمع «خمیص» یعنی شکم‌های خالی و گرسنه که کنایه از زهد و دوری از دنیاست و موجب نورانیت آنان شده بود. این پیشتازان و پیشران‌ها با زهد، صفا و نورانیت و در کنار مجاهدت‌شان توانستند زبان عامه مردم را به «لا اله الا الله» باز کنند و سران مشرک را براندازند. اما حضرت اکنون از زمانه خود گلایه می‌کند، از کسانی که در جایگاه همان پیشران‌ها و خواص بودند: «قَدْ اَخْلَدْتُمْ اِلَی الْخَفْضِ، ... وَ خَلَوْتُمْ بِالدَّعَةِ» یعنی به آسایش و راحتی دل بستید و با سکوت، آرامش و بی‌تحرکی خلوت کردید.

به گفته قنبریان، این خطر اصلی برای پیشتازان و خواص است؛ مشغول‌شدن به غنایم و امتیازها، دوری از زهد، و به‌جای خطرکردن و مجاهدت کلامی، مالی و جانی، انس‌گرفتن با سکون و آسایش.

این استاد حوزه و دانشگاه گفت: اگر بخواهم آسیب‌شناسی کنم، به‌ویژه در لحظه‌های سوزن‌بانی مانند جابه‌جایی نظم منطقه‌ای، خواص یعنی روزنامه‌نگاران، نویسندگان، عالمان، دانشمندان و حتی کسانی که مرجعیت‌های مجازی دارند و محل اعتنا هستند، اگر حواسشان باشد و پیشرانی خود را درست انجام دهند، مانند همان بعثت رسول‌الله و مانند انقلاب خودمان رو به جلو خواهیم رفت. اما اگر خدای نکرده کوتاهی کنند و موجب شوند عموم مردم دچار غفلت و سستی نسبت به اتفاقات بزرگ شوند، خسارت‌بار خواهد بود.

مقاومت مدنی؛ از «معنای زندگی» آغاز می‌شود

قنبریان در بخش پایانی سخنانش با تأکید بر اینکه مقاومت مدنی با معنای زندگی شروع می‌شود، گفت: ما مقاومت مدنی را برای زندگی می‌خواهیم، آن هم زندگی خوب و باکیفیت. سؤال اساسی این است که اگر ذلت‌پذیری و مقهور اراده‌های سلطه‌گر شدن، زندگی را نزد افکار عمومی بد نکند، مقاومت مدنی اصلاً شکل نمی‌گیرد. اگر خوب‌بودن زندگی فقط بیرون از انسان تعریف شود، یعنی رفاهیات در خانه و ماشین و سفره، که البته همراه با عزت نفس و استقلال کشور بسیار خوب و لازم است و باید برایش برنامه‌ریزی شود، اما نه به داشتن عزت و اراده آزاد و مستقل، آنگاه در عزیمتگاه تقابل با سلطه استکباری کم می‌آوریم.

او ادامه داد: سلطه‌گری که صراحتاً می‌گوید باید رهبر شما را معلوم کنم، هر جنایتی را می‌خواهد انجام دهد، تمدن شما را می‌خواهد نابود کند و بچه‌های شما را می‌کشد، اراده خود را این‌گونه تسری می‌دهد. اگر کسی این سلطه و اراده بیرونی را برای خود ننگ نداند و افکار عمومی خدای نکرده چنین شود، هرگز مقاومت مدنی شکل نمی‌گیرد. پس مقاومت مدنی حتماً با معنای زندگی شروع می‌شود.

قنبریان گفت: از اینجاست که امیرالمؤمنین(ع) زندگی را چنین معنا می‌کند «فَالْمَوْتُ فِی حَیَاتِکُمْ مَقْهُورِینَ» (نهج‌البلاغه، خطبه ۵۱) یعنی اینکه در زندگی ظاهری و نفس‌کشیدن‌تان مقهور اراده‌های دیگر باشید، این مرگ است و زندگی باکیفیت نیست. همچنین فرمود: «لَا یَمْنَعُ الضَّیْمَ الذَّلِیلُ» (نهج‌البلاغه، خطبه ۲۹)؛ یعنی انسان ذلیل ستم را از خود دفع نمی‌کند. این درسی است که باید از تعالیم شیعی خود بگیریم.

او با اشاره به سخن امام حسین(ع) در مسیر کربلا گفت: «إنّی لا أری المَوتَ إلاّ سَعادَةً، و لا الحَیاةَ معَ الظالِمینَ إلاّ بَرَما» یعنی من مرگ را جز سعادت نمی‌دانم و زندگی در میان ستمگران را جز رنج و دلتنگی (تحف‌العقول، ص ۲۴۵) زندگی در یک شهر با ظالم، مانند زمان امام صادق(ع) و دیگر ائمه(ع) قابل تحمل بود. اما وقتی ظالم دست دراز کرد و خواست ننگ را بر سیدالشهدا(ع) تحمیل کند و بگوید یا سرت یا بیعت، امام فرمود مرگ را در این وضعیت جز سعادت نمی‌بینم و زندگی با ظالمان را جز رنج و دلتنگی.

به گفته او، حضرت زهرا (س) نیز در همین مبارزه، آنجا که دیگر نمی‌توانست وضع را تغییر دهد، جامعه دچار سلطه شده بود و فضا برای ایشان قابل تنفس نبود، به آرزوی مرگ رسید و فرمود: «یَا إِلَهِی عَجِّلْ وَفَاتِی سَرِیعاً» (بحارالأنوار، ج ۴۳، ص ۱۷۷) این‌ها قله‌های الگوی ما هستند. نتیجه می‌گیرم که مقاومت مدنی یعنی حتی انتخاب شهادت؛ جامعه‌ای که حاضر نباشد برای زندگی باکیفیت شهید بدهد، حتماً ذلیل می‌شود و کیفیت زندگی را از دست می‌دهد. شهید نرفته که جامعه خودش را به مرگ و شهادت بکشاند، بلکه رفته تا با شهادت خود، زندگی بدون تسلیم و ذلت، یعنی زندگی باکیفیت، را برای جامعه‌اش بیاورد. پیشتازانی که برای شهادت آماده می‌شوند خدمتی می‌کنند تا عموم جامعه بتوانند زندگی باکیفیت داشته باشند و ما باید قدر این را بدانیم.

این استاد حوزه و دانشگاه گفت: اگر عموم مردم مقاومت مدنی کنند، این هزینه‌ها کمتر می‌شود؛ شهید کمتر می‌دهیم، جانباز کمتر می‌دهیم و ذره‌ای از خاک‌مان را هم از دست نمی‌دهیم، چون کل ملت ایران مقاومت مدنی کرده‌اند. این نکته‌ای است که می‌توانیم از دعای وفات حضرت زهرا(س) نیز بیاموزیم.

انتهای پیام