عیسی امن‌ خانی، نویسنده و استاد دانشگاه که به تازگی کتاب «من لنین شعر هستم؛ پژوهشی در مبانی نظریۀ ادبی نیما یوشیج» را منتشر کرده است، به مناسبت زادروز نیما (۲۱ آبان ۱۲۷۶ ه. ش) در گفت‌وگو با ایسنا دربارۀ شهرت اشعاری چون «آی آدم‌ها» و «تو را من چشم در راهم» نسبت به شعر «افسانه»، اظهار کرد: بخشی از شهرت این شعرها به دلیل گنجانده شدن آنها در کتاب‌­های درسی است اما این تمام ماجرا نیست؛ شعر «آی آدم‌­ها» و «تو را من چشم در راهم» و حتی «ققنوس» در مقایسه با «افسانه» زبان ساده‌­تری  دارند؛ امری که باعث می‌شود تا «آی آدم‌­ها» و «تو را من چشم در راهم» در مقایسه با «افسانه» بیشتر خوانده شوند و زیباتر به نظر آیند.

او سپس با اشاره به سخنی از یکی از استادان بزرگ ادبیات فارسی (احتمالاً دکتر اسلامی ندوشن) دربارۀ نیما که «شاید ۱۰ درصد از اشعار نیما زیبا و خواندنی باشند»، گفت: من نیز چنین نظری دارم و این داوری را درست می‌­دانم. بسیاری از اشعار نیما زیبایی چندانی ندارند و این البته بی‌­دلیل نیست؛ بسیاری از اشعار نیما به قصد آزمودن ایده­‌های تازۀ او سروده شده‌­اند و به همین دلیل جنبۀ آزمایشی دارند (مثل شعر «هست شب» که نیما به قصد و برای آزمودن ایدۀ تازه­‌اش آن را به دو وزن سروده است) و مسلم است که اشعاری که اینگونه­‌اند و به نیت آزمایش یک فکر تازه سروده شده‌­اند، به لحاظ زیبایی‌شناسی ارزش اشعاری چون «تو را من چشم در راهم» یا «آی آدم‌­ها» را ندارند.

امن‌ خانی اما دلیل اصلی توجه به اشعاری چون «آی آدم‌ها» و «تو را من چشم در راهم» و کم توجهی به «افسانه» را در جای دیگر می‌بیند؛ جهان­‌نگری پنهان در پس زمینۀ این شعرها.

او با اشاره به موضوعات مطرح شده در کتاب «من لنین شعر هستم: پژوهشی در مبانی نظریۀ ادبی نیما یوشیج» گفت: حیات فکری نیما را می‌­توان به دو دوره تقسیم کرد؛ دوره‌­ای که تحت تأثیر تفکرات رمانتیک بوده است (سال­‌های جوانی تا سال ۱۳۱۰) و دوره‌­ای که به اندیشه‌­های چپ گرایش داشته است (از سال ۱۳۱۰ تا پایان عمر). اما تأثیر این دوره‌­ها در توجه خوانندگان شعر او به اشعاری چون «آی آدم‌ها» و «تو را من چشم در راهم» و کم‌توجهی‌شان به مثلاً شعر «افسانه» چیست؟ رمانتیسم جریانی فلسفی و هنری است که در واکنش به روشنگری ظهور کرد. برخلاف فیلسوفان عصر روشنگری که خواهان روشنی افکندن به تمام ساحت‌های جهان بوده‌­اند، رمانتیک‌­ها از ابهام می‌گفتند و ستایشگر «راز» بودند. نیمای جوانِ رمانتیک نیز چون خویشاوندان رمانتیکِ اروپایی­اش، دوستدار ابهام و راز است، به عنوان مثال تصویری که او در نامه‌­های این دوران از خود ارائه می‌­کند، کاملاً رازگونه و پیچیده در هاله‌­ای از ابهام است. بازتاب این رازگونگی و ابهام در «افسانه» کاملاً پیدا است؛ ابهاماتی که ابزارهای بلاغت کهن ناتوان از روشنایی بخشیدن به آنها هستند. البته ابهام در شعر شاعرانِ قدیمی و کلاسیک ما چون خاقانی نیز وجود دارد اما ابهام­‌ها و پیچیدگی‌­ها گشوده شدنی هستند درحالی که ابهام­‌های شعر «افسانه» تا آخر ناگشوده می‌­مانند، مثلاً ابهامِ شخصیت افسانه تا پایان به قوت خود باقی می­‌ماند و راز افسانه و کیستی او تا به آخر بر خواننده آشکار نمی‌­شود.

امن خانی افزود: ابهامِ شعر «افسانه» قابل حل شدن نیست و این همان چیزی است که رمانتیک‌های اروپایی و نیما آن را دوست دارند. به باور آنها ذات جهان چیزی جز ابهام و رازگونگی نیست و هر آنچه نشانی از ابهام در خود دارد، باشکوه و زیبا است.

این استاد دانشگاه با تأکید بر اینکه ذهن بسیاری از ما عادت به ابهام و ناگشوده ماندن گره­‌ها در شعر ندارد، ادامه داد: ما وقتی شعر خاقانی یا هر شاعر دیگری را می­‌خوانیم، انتظار آن را داریم که در پایان ابهام‌­های آن  برطرف و رازها همه عیان شوند حال آنکه «افسانه» این انتظار را بی‌­پاسخ باقی می‌­گذارد و به آن پاسخ روشنی نمی‌­دهد. همین مسأله باعث شده تا «افسانه» با آن پایانِ باز خود، برای بسیاری از خوانندگان فارسی زبان غریب به نظر آید.  

امن خانی ادامه داد: با گرایش نیما به مارکسیسم (هرچند که او هرگز به عضویت احزاب چپ و مارکسیست در نمی‌­آید) در شعر او تغییرات بسیاری به وجود می­‌آید. یکی از آنها کاسته شدن از شدتِ ابهامِ موجود در اشعار او است. البته ابهام در نظریه و شعر او همچنان مطرح است اما دیگر آن اهمیت پیشین را ندارد. نیما که همچون مارکسیست‌­ها هدایتِ فرودستانِ جامعه را رسالت خود می‌­داند، ناگزیر از سرودن شعر به زبانی است که درک آن برای خوانندگان دشوار نباشد؛ اشعاری که ابهام در آنها به اندازۀ «افسانه» نیست. «آی آدم‌­ها» و «تو را من چشم در راهم» در همین دوران سروده شده‌­اند. همین کاسته شدن از میزان ابهامِ شعرها، اشعار این دوره از زندگی نیما را برای خوانندگان ـ که چنانکه گفته شد غالباً از ابهام گریزان بوده­اند ـ زیباتر و پذیرفتنی‌­تر می‌­سازد.  

این استاد دانشگاه در پایان گفت: به طور کلی چند دلیل برای توجه بیشتر خوانندگانِ ایرانی به اشعاری چون «آی آدم­‌ها» و «تو را من چشم در راهم» و غفلت آنها از اشعاری چون «افسانه» وجود دارد؛ الف) به علت حضور این اشعار در کتاب­‌های درسی مدارس و همچنین بسیاری از منتخباتِ شعر معاصر خوانندگان فارسی زبان بیشتر با آنها مانوس بوده‌اند. ب) زبان و ساختار این اشعار در مقایسه با زبان و ساختار اشعاری چون «افسانه» ساده‌­تر و منسجم‌­تر است. پ) اما دلیل اصلی چیز دیگری است. اگر زبان و ساختار اشعاری چون «آی آدم‌­ها» و «تو را من چشم در راهم» ساده­‌تر و منسجم‌­تر از شعر «افسانه» است، به دلیل جهان‌نگری‌­ای است که در پس زمینۀ این اشعار قرار دارد. برخلاف شعر «افسانه» که به دلیل روح رمانتیک آن آکنده از ابهام است، جهان. نگری حاکم بر «آی آدم­‌ها» و «تو را من چشم در راهم» یعنی مارکسیسم ـ که با ابهام میانۀ چندانی ندارد ـ از ابهام این اشعار کاسته است؛ امری که نتیجۀ آن انس و الفت بیشتر خوانندگان ایرانی به این اشعار و اشعار دیگر این دوره از حیات فکری و ادبی نیما است.

انتهای پیام