محمد کافی با حضور در تحریریه ایسنا، با اشاره به نقش دانشگاه‌ها در توسعه کشاورزی اظهار کرد: دانشگاه‌ها در سراسر جهان وظیفه دارند دانش تولیدشده توسط بشر را به اشتراک بگذارند و تجربه علمی جهان را به جوامع مختلف منتقل کنند. یکی از اهداف این نهادها نیز جلوگیری از تکرار پژوهش‌هایی است که پیش‌تر انجام شده‌اند.
وی با اشاره به مأموریت‌های مختلف دانشگاه‌ها افزود: آموزش و تربیت متخصصان مورد نیاز جامعه، بخش اصلی فعالیت دانشگاه‌هاست و در کنار آن، پژوهش و گسترش مرزهای دانش نیز اهمیت دارد. البته برخی دانشگاه‌ها مأموریت‌گرا هستند و متناسب با نیازهای مشخصی فعالیت می‌کنند؛ برای مثال، دانشگاه ملی مهارت بر تربیت کارشناسان و تکنسین‌های ماهر و دانشگاه فرهنگیان بر تربیت معلمان متمرکز است.
استاد دانشگاه فردوسی مشهد ادامه داد: دانشگاه‌های جامع مانند دانشگاه فردوسی مشهد و دانشگاه تهران، علاوه بر آموزش و پژوهش، در جامعه‌پذیری دانشجویان و آماده‌کردن آنان برای حضور در جامعه نیز نقش دارند. دانشگاه را می‌توان به جامعه‌ای کوچک تشبیه کرد که در آن دانشجویان مدیریت و مسئولیت‌پذیری را تمرین می‌کنند و سازوکارهای مختلفی برای رسیدگی به مسائل و تخلفات وجود دارد.
کافی با ارزیابی عملکرد دانشگاه‌ها در تربیت نیروی انسانی متخصص در حوزه کشاورزی بیان کرد: به اعتقاد من، دانشگاه‌ها در این زمینه عملکرد موفقی داشته‌اند. اگر به نیم‌قرن گذشته نگاه کنیم، تحولات گسترده‌ای در تولید محصولات زراعی، باغی و فرآوری محصولات کشاورزی رخ داده که بدون حضور کارشناسان متخصص و آموزش‌دیده امکان‌پذیر نبود.
وی با بیان اینکه دانش‌آموختگان دانشگاه‌های ایران از نظر علمی چیزی کمتر از فارغ‌التحصیلان بسیاری از دانشگاه‌های جهان ندارند، تصریح کرد: در برخی موارد حتی مطالب بیشتری نسبت به سرفصل‌های معمول جهانی در دوره‌های آموزشی ما به دانشجویان ارائه می‌شود؛ با این حال، زمانی که به پژوهش‌های کاربردی، ترویج دانش و استفاده از یافته‌های دانشگاهی در جامعه می‌رسیم، با نارسایی‌ها و چالش‌هایی مواجه هستیم.
فاصله میان پژوهش دانشگاهی و نیاز واقعی کشاورزان
رئیس اسبق دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به ضرورت وجود حلقه‌های واسط میان دانشگاه و بخش تولید خاطرنشان کرد: در بسیاری از کشورهای جهان، پس از انجام یک پژوهش، سازوکارهایی برای انتقال نتایج آن به مزرعه و باغ وجود دارد. در این فرایند، مروجان کشاورزی نقش مهمی ایفا می‌کنند؛ آن‌ها یافته‌های علمی را به زبان قابل فهم برای کشاورزان تبدیل می‌کنند، در مزارع آزمایشی و نمایشی به اجرا می‌گذارند و تولیدکنندگان را برای مشاهده نتایج دعوت می‌کنند
کافی با اشاره به فعالیت سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی (تات) در ایران گفت: ترویج یکی از حلقه‌های بسیار مهم در نظام کشاورزی است و اگر این بخش به‌درستی عمل نکند، انتقال دانش به مزارع با مشکل مواجه می‌شود.
وی با مقایسه ساختار تحقیقات کشاورزی ایران و هند اظهار کرد: حدود چهار سال در هند زندگی و فعالیت کرده‌ام و با نظام تحقیقات، آموزش و ترویج این کشور آشنایی دارم. در هند، دانشگاه‌های کشاورزی در هر ایالت، هم‌زمان مسئولیت آموزش، پژوهش و ترویج را برعهده دارند؛ اما در ایران این وظایف تا حد زیادی از یکدیگر تفکیک شده است.
استاد دانشگاه فردوسی مشهد افزود: در کشور ما وزارت جهاد کشاورزی سازمان تحقیقاتی مستقلی ایجاد کرده و در نتیجه، مسائل کشاورزان به‌جای اینکه مستقیماً به دانشگاه‌ها منتقل شود، معمولاً در اختیار سازمان تحقیقات کشاورزی قرار می‌گیرد. این موضوع باعث شده ارتباط مستقیم کشاورزان با دانشگاه‌ها به اندازه کافی شکل نگیرد.
کافی با تأکید بر اینکه تعریف درست مسئله، نخستین گام برای رسیدن به راه‌حل مناسب است، بیان کرد: کشاورزان و تولیدکنندگان باید مسائل و مشکلات واقعی خود را به محققان و مراکز پژوهشی منتقل کنند؛ در حالی که اکنون این ارتباط در بسیاری از موارد برقرار نمی‌شود یا مسائل ابتدا به سازمان تحقیقات کشاورزی منتقل می‌شود.
وی ادامه داد: سازمان تحقیقات کشاورزی در کشور بیش از 2000 عضو هیئت علمی دارد که آن‌ها نیز برای ارتقا و ترفیع به ارائه گزارش‌های پژوهشی و دستاوردهای علمی نیازمندند. در چنین شرایطی، مسائل و نیازهای بخش تولید کمتر با دانشگاه‌ها به اشتراک گذاشته می‌شود و دانشگاه‌ها نیز گاهی موضوعات پژوهشی خود را بر اساس جریان‌های علمی روز دنیا انتخاب می‌کنند.
رئیس اسبق دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به اهمیت همگامی پژوهشگران ایرانی با تحولات علمی جهان گفت: برای مثال، در مقاطعی کاربرد مواد نانو در کشاورزی مورد توجه قرار می‌گیرد و پژوهشگران ما نیز به این حوزه ورود می‌کنند. در دوره‌ای دیگر، کودهای زیستی و میکروارگانیسم‌ها اهمیت پیدا می‌کنند و موجی از پژوهش‌ها در این زمینه شکل می‌گیرد. این روند مثبت است، اما مهم‌تر آن است که نتایج این پژوهش‌ها در عرصه تولید و کشاورزی نیز مورد استفاده قرار گیرد.
هدف کشاورز، افزایش سود است اما هدف پژوهشگر، افزایش عملکرد
کافی با اشاره به یکی از مهم‌ترین چالش‌های پژوهش‌های کشاورزی اظهار کرد: پژوهشگر معمولاً به دنبال افزایش عملکرد محصولات کشاورزی است؛ برای مثال، ماده‌ای را در آزمایش به کار می‌گیرد و به این نتیجه می‌رسد که عملکرد محصول ۱۵ درصد افزایش پیدا کرده است. سپس این یافته را به کشاورز ارائه می‌کند، اما ممکن است هزینه استفاده از آن ماده از سود حاصل از افزایش عملکرد بیشتر باشد.
وی افزود: برای نمونه، ممکن است استفاده از یک ماده نانو ۱۰ میلیون تومان هزینه داشته باشد، در حالی که افزایش عملکرد محصول تنها 7 میلیون تومان به درآمد کشاورز اضافه کند. در چنین شرایطی، کشاورز از این روش استقبال نخواهد کرد؛ زیرا آنچه برای تولیدکننده اهمیت دارد، سود و درآمد است، در حالی که پژوهشگر بیشتر به دنبال افزایش ظرفیت و پتانسیل عملکرد گیاه است.
استاد دانشگاه فردوسی مشهد با تأکید بر اینکه این دو هدف همیشه با یکدیگر منطبق نیستند، تصریح کرد: پژوهشگر ممکن است مقاله خود را منتشر کرده و امتیاز علمی لازم را دریافت کند، اما کشاورز زمانی یک فناوری را به کار می‌گیرد که برای او صرفه اقتصادی داشته باشد.
کافی یکی دیگر از مشکلات پژوهش‌های کشاورزی را تفاوت شرایط آزمایشگاهی و محیط واقعی تولید دانست و گفت: پژوهشگر معمولاً آزمایش‌های خود را در بهترین شرایط ممکن انجام می‌دهد. برای مثال، مزرعه دانشکده کشاورزی دانشگاه فردوسی مشهد در منطقه طرق قرار دارد که از اراضی باکیفیت و آب کشاورزی مناسبی برخوردار است؛ بنابراین ممکن است یک رقم گیاهی در این شرایط عملکرد بسیار خوبی داشته باشد، اما زمانی که به زمین کشاورز منتقل می‌شود، به دلیل شوری خاک یا نامناسب‌بودن کیفیت آب، همان نتیجه حاصل نشود.
وی با اشاره به ضرورت اصلاح معیارهای ارزیابی پژوهش‌های دانشگاهی بیان کرد: یکی از مسائل مهم این است که دانشجویان تحصیلات تکمیلی معمولاً برای انجام پایان‌نامه و رساله به دنبال حل مشکلات واقعی کشاورزان نیستند؛ زیرا معیار اصلی ارزیابی آن‌ها، انتشار مقاله علمی است. اگر دانشجوی کارشناسی ارشد یا دکتری یک توصیه کاربردی و مؤثر برای کشاورز ارائه کند، لزوماً امتیاز مشخصی دریافت نمی‌کند، اما انتشار مقاله در یک مجله معتبر علمی برای او امتیازآور است.
کافی ادامه داد: معیارهای ارزیابی استادان و دانشجویان باید با میزان مفیدبودن پژوهش برای تولید و بخش کشاورزی هماهنگ باشد. البته در آیین‌نامه جدید ارتقای اعضای هیئت علمی که قرار است ابلاغ شود، علاوه بر آموزش، پژوهش، فعالیت‌های فرهنگی و اجرایی، دستاوردهای فناورانه و روش‌های کاربردی نیز مورد توجه قرار گرفته‌اند تا این دستاوردها بتوانند در کنار مقاله و کتاب، مبنای ارزیابی قرار گیرند.
وی با اشاره به شیوه انجام پژوهش در برخی کشورهای جهان اظهار کرد: در این کشورها، مسئله و مشکل از سوی ذی‌نفعان اصلی، یعنی کشاورزان و تولیدکنندگان، به دانشگاه و مراکز پژوهشی منتقل می‌شود. سپس دولت و دانشگاه حمایت‌های لازم را انجام می‌دهند و کشاورز نیز در کنار پژوهشگر در تمام مراحل تحقیق حضور دارد تا در نهایت راه‌حلی متناسب با نیاز واقعی تولید به دست آید.
علی رغم اهمیت کشاورزی، این حوزه فاقد مدیر فنی است
رئیس اسبق دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به برخی تحولات مثبت در بخش کشاورزی کشور گفت: در سال‌های اخیر، توجه به مدیریت فنی در واحدهای بزرگ تولیدی افزایش یافته و بسیاری از کشاورزان بزرگ و مجموعه‌های تولیدی، مدیران فنی با تحصیلات دانشگاهی استخدام کرده‌اند. این افراد با پژوهشگران دانشگاهی ارتباط دارند و در تصمیم‌گیری‌های تولیدی از دانش تخصصی استفاده می‌کنند.
کافی افزود: برای مثال، در منطقه جلگه رخ، کشاورزان بزرگی که از مشاوران و مدیران فنی استفاده می‌کنند، عملکردی به‌مراتب بهتر از کشاورزانی دارند که چنین رویکردی را دنبال نمی‌کنند. در برخی موارد، میزان عملکرد آن‌ها حتی به حدود دو برابر می‌رسد. این موضوع نشان می‌دهد که بخش قابل توجهی از کشاورزی کشور به اهمیت علم و فناوری پی برده است.
وی با تأکید بر ضرورت نظارت فنی در واحدهای کشاورزی بیان کرد: همان‌طور که برای ساخت یک ساختمان، مهندس ناظر سازه و تأسیسات بر اجرای اصول فنی نظارت می‌کند، در واحدهای کشاورزی نیز باید نظارت فنی جدی وجود داشته باشد. زمین و منابع آب صرفاً متعلق به بهره‌بردار فعلی نیستند، بلکه سرمایه نسل‌های آینده محسوب می‌شوند و باید به‌گونه‌ای از آن‌ها استفاده کرد که امکان بهره‌برداری پایدار در بلندمدت وجود داشته باشد.
استاد دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به اهمیت توجه به تجربه کشاورزان در انتقال فناوری تصریح کرد: کشاورزان طی سال‌ها فعالیت، تجربه‌های ارزشمندی به دست آورده‌اند و نمی‌توان هنگام معرفی یک فناوری جدید، این تجربه‌ها را نادیده گرفت. برای مثال، ممکن است کشاورز بر اساس تغییر رنگ برگ گیاه یا وضعیت خاک، زمان مناسب آبیاری را تشخیص دهد؛ در حالی که پژوهشگر استفاده از دستگاه‌هایی مانند تانسیومتر را پیشنهاد می‌کند.
کافی ادامه داد: در این شرایط، مروج باید فناوری جدید را با مشارکت کشاورز و بر اساس تجربه خود او معرفی کند. باید این احساس ایجاد شود که فناوری جدید در کنار دانش و تجربه کشاورز قرار می‌گیرد، نه در تقابل با آن. در واقع، دانش بومی کشاورزان که حاصل هزاران سال تجربه و انتقال نسل‌به‌نسل است، باید مورد توجه قرار گیرد و در صورت امکان با مشارکت خود آن‌ها به فناوری تبدیل شود.
وی با اشاره به دستاوردهای بخش کشاورزی کشور در نیم‌قرن گذشته اظهار کرد: میزان تولید محصولات کشاورزی ایران در این مدت رشد قابل توجهی داشته است. اکنون حدود ۱۲۰ میلیون تن محصولات کشاورزی در کشور تولید می‌شود، در حالی که سطح اراضی کشاورزی افزایش قابل توجهی نداشته است.
استاد دانشگاه فردوسی مشهد افزود: برای مثال، متوسط تولید گندم که در گذشته حدود دو تن در هکتار بود، اکنون به حدود چهار و نیم تن رسیده است. همچنین عملکرد چغندرقند از حدود ۳۰ تن در هکتار به ۵۵ تن افزایش یافته است. این تحولات نتیجه حضور کارشناسان، افزایش دانش کشاورزی و توسعه فناوری در این بخش بوده است.
فناوری کشاورزی باید متناسب با اقلیم ایران بومی‌سازی شود
کافی با اشاره به ضرورت بومی‌سازی فناوری‌های کشاورزی اظهار کرد: فناوری پیش از استفاده باید متناسب با شرایط هر منطقه بومی‌سازی شود. در گذشته، برخی ماشین‌آلات کشاورزی بدون توجه کافی به شرایط اقلیمی و نیازهای کشور وارد شدند؛ در حالی که ممکن است یک فناوری در کشور مبدأ کارایی مناسبی داشته باشد، اما در شرایط ایران نتیجه مطلوبی ایجاد نکند.
وی با اشاره به تجربه خود از تحصیل در انگلستان در سال ۱۹۹۵ میلادی گفت: در آن زمان، انگلستان با وجود وسعت کم، حدود ۸۰ رقم گندم داشت. این موضوع نشان می‌دهد که شرایط هر منطقه، حتی در فاصله‌های جغرافیایی کوتاه، می‌تواند در انتخاب رقم مناسب تأثیرگذار باشد. بنابراین نمی‌توان یک فناوری یا رقم گیاهی را برای تمام مناطق کشور تجویز کرد.
استاد دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به تفاوت شرایط کشاورزی در مناطق مختلف کشور تصریح کرد: شرایط کشاورزی در تایباد، گرگان و انزلی تفاوت‌های زیادی دارد و هر منطقه باید از فناوری متناسب با شرایط آب، خاک و اقلیم خود استفاده کند.
کافی با اشاره به نقش شرکت‌های دانش‌بنیان در بومی‌سازی فناوری‌ها بیان کرد: یکی از اتفاقات مثبت در دانشگاه فردوسی مشهد، توسعه پارک علم و فناوری در کنار دانشکده‌ها، گروه‌های آموزشی و آزمایشگاه‌هاست. شرکت‌های زایشی که اعضای آن‌ها را دانش‌آموختگان دانشگاه تشکیل می‌دهند، می‌توانند در توسعه و بومی‌سازی فناوری‌های مورد نیاز بخش کشاورزی نقش مؤثری داشته باشند.
وی ادامه داد: این شرکت‌ها می‌توانند فناوری‌های توسعه‌یافته در دانشگاه‌های ایران را متناسب با نیاز مناطق مختلف اصلاح و به عرصه تولید منتقل کنند. به اعتقاد من، فاصله فناوری دانشگاهی با مزرعه آن‌قدر زیاد نیست که نتوان آن را برطرف کرد؛ به شرط آنکه یافته‌های علمی موجود از طریق نظام ترویج به کشاورزان منتقل شوند.
آموزش کشاورزی بدون تجربه عملی در مزرعه کافی نیست
رئیس اسبق دانشگاه فردوسی مشهد در پاسخ به پرسشی درباره آمادگی دانشگاه‌های کشور برای مواجهه با تحولات فناوری در کشاورزی، از جمله هوش مصنوعی، سنجش از دور و اینترنت اشیا، اظهار کرد: از نظر تولید محتوای علمی و دانش مورد نیاز، مشکل اساسی وجود ندارد و ظرفیت‌های دانشگاهی کشور در این زمینه قابل توجه است؛ مسئله اصلی، انتقال این دانش به عرصه تولید و استفاده عملی از آن است.
وی با تأکید بر ضرورت تربیت نسل جدیدی از متخصصان کشاورزی که توانایی حل مسائل واقعی جامعه را داشته باشند، گفت: اگر اختیار انتخاب دانشجویان رشته کشاورزی را داشته باشم، ترجیح می‌دهم دانشجویانی را انتخاب کنم که از خانواده‌های روستایی و کشاورز باشند؛ زیرا آشنایی با محیط کشاورزی و مسائل واقعی این حوزه می‌تواند در مسیر آموزش و فعالیت حرفه‌ای آن‌ها مؤثر باشد.
کافی با اشاره به ضرورت تقویت مهارت‌آموزی در برنامه‌های آموزشی دانشگاه‌ها افزود: کشاورزی صرفاً در کلاس درس و آزمایشگاه قابل آموزش نیست و دانشجویان باید فرصت حضور در مزرعه، دامداری و واحدهای تولیدی را داشته باشند.
وی با اشاره به تجربه نظام آموزشی هند بیان کرد: در هند، دوره کارشناسی سه سال آموزش دانشگاهی دارد و دانشجو یک سال نیز در مزرعه، دامداری یا کارخانه فعالیت می‌کند و پس از آن مدرک کارشناسی دریافت می‌کند. در ایران نیز برنامه‌هایی برای مهارت‌آموزی دانشجویان در نظر گرفته شده است، اما پیشنهاد من این است که یک دوره یک‌ساله مهارت‌آموزی به‌صورت جدی در کنار آموزش‌های دانشگاهی برای دانشجویان کشاورزی پیش‌بینی شود.
انتهای پیام
